Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# دالان‌ساز

سنجاب زمینی دماغه
یک **دالان‌ساز** (از لاتین *fossor* به معنی دالان‌کن) جانوری است که برای کندن زیرزمین سازگار است و عمدتاً، اما نه به تنهایی، در زیرزمین زندگی می‌کند. برخی از نمونه‌ها عبارتند از: گورکن، موش‌های صحرایی برهنه، صدف‌های دوکفه‌ای، دم‌عصایی‌ها و سمندرهای زیرزمینی، و همچنین بسیاری از سوسک‌ها، زنبورهای بی‌عسل و زنبورهای عسل.

## سازگاری‌های فیزیکی در مهره‌داران

شش اصلاح عمده بیرونی وجود دارد، همان‌طور که HW Shimer در سال ۱۹۰۳ توصیف کرد، که در همه گونه‌های پستانداران دالان‌ساز مشترک است:

* دوکی شکل، یک بدن دوکی شکل که در هر دو انتها باریک می‌شود، برای محیط متراکم زیرسطحی سازگار است.
* با توجه به تاریکی زیرسطحی، بینایی کمتر توسعه یافته یا از بین رفته‌است.
* گوش‌های بیرونی کوچک یا از دست رفته، برای کاهش اصطکاک طبیعی در حین سوراخ کردن.
* اندام‌های کوتاه و تنومند، زیرا سرعت یا سرعت حرکت کمتر از توانایی حفاری اهمیت دارد.
* اندام‌های جلویی پهن و تنومند (دست)، از جمله پنجه‌های بلند، طراحی شده برای شل کردن مواد دالان برای پراکندن توسط پاهای عقبی در پشت. این ویژگی توسط Jorge Cubo مورد مناقشه قرار گرفته‌است، او بیان می‌کند که جمجمه ابزار اصلی در حین حفاری است، اما فعال‌ترین بخش‌ها اندام جلویی برای حفاری هستند و از اندام عقبی برای پایداری استفاده می‌شود.
* دم کوتاه یا از دست رفته، که جنبش جانوری کمی دارد یا برای اکثر پستانداران دالان‌ساز به کار نمی‌رود.

 پای جلویی دالان‌ساز آبدزدک که سازگاری شنوایی و دالان‌سازی را نشان می‌دهد
 موش کور اروپایی - به اندام‌های جلویی قوی و کوتاه توجه کنید

## جستارهای بیشتر

* درخت‌پیمایی
* لانه زیرزمینی
* دونده (جانور)

## منابع
# رفتار تغذیه‌ای

**رفتار تغذیه‌ای** (به انگلیسی: feeding behaviours) به رفتار و شیوه تغذیه در جانداران (اغلب حیوانات) گفته می‌شود. فرایند تغذیه به‌طور معمول در بین حیوانات با رفتارهای متفاوت به وجود می‌آید.

## طبقه‌بندی

یک پشه در حال تغذیه از خون
یک کانگورو در حال تغذیه علف
یک مرغ مگس‌خوار در حال تغذیه شهد
### نحوه تغذیه

* پالیده‌خواری - تغذیه از ذرات معلق در آب
* پوده‌خواری - تغذیه از مواد خاکی
* خون خواری - تغذیه ار طریف دریافت مایعات (خون) موجود در بدن دیگر جانداران

### نحوه هضم

### نوع مواد غذایی

* گوشت‌خواران - تغذیه از حیوانات

\* خون خواری - تغذیه ار خون
\* حشره‌خواری - تغذیه از حشرات
\* فلس‌خواری - تغذیه از ماهی‌های فلس‌دار
\* انسان‌خواری - تغذیه از انسان‌ها
\* نرم‌تن‌خواری - تغذیه از نرم‌تنان
\* مخاط‌خواری - تغذیه از مخاط
\* مارخواری - تغذیه از مار
\* ماهی‌خواری - تغذیه از ماهی
\* اسفنج‌خواری - تغذیه از اسفنج
* گیاه‌خواری - تغذیه از گیاهان

\* برگ‌خواری - تغذیه از برگ
\* میوه‌خواری - تغذیه از میوه
\* علف‌خواری - تغذیه از علف
\* دانه‌خواری - تغذیه از دانه
\* شهدخواری - تغذیه از شهد
\* گرده‌خواری - تغذیه از گرده
\* چوب‌خواری - تغذیه از چوب
* همه‌چیزخواری - تغذیه از گیاهان و حیوانات
* قارچ‌خواری - تغذیه از قارچ
* باکتری‌خواری - تغذیه از باکتری

تغذیه از غیر جانداران و مرده‌خواری

* مدفوع‌خواری - تغذیه از مدفوع
* پوده‌خواری - تغذیه از مواد موجود در خاک
* خاک‌خواری - تغذیه از خاک
* لاشه‌خوار - تغذیه از لاشه حیوانات

همچنین چند نوع تغذیه غیرمعمول نیز وجود دارد:

* آدم‌خواری - تغذیه از انسان
* تغذیه از خود - تغذیه از بخش‌هایی از بدن خود
* آمیزش‌خواری - تغذیه پس از آمیزش
* خوراک‌گذرانی - تغذیه غذای دیگر جانداران
* تخم‌خواری - تغذیه از تخم جانداران
* نوزادخواری - تغذیه از نوزادان
* جفت‌خواری - تغذیه از جفت

## منبع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «List of feeding behaviours». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۰۹.
# موش

| موش محدودهٔ زمانی: میوسن پسین – امروزه |
| --- |
|  |
| موش چوب، *Apodemus sylvaticus* |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جَوَندگان |
| بالاخانواده: | موش‌واران |
| تیره: | موشان |
| زیرخانواده: | نیاموشان |
| سرده: | Mus کارل لینه، ۱۷۵۸ |
| گونه‌ها |
|
۳۰ گونه، متن را ببینید |

**موش** پستانداری کوچک از راستهٔ جوندگان است که مواد غذایی خود را به وسیلهٔ حرکات رفت و برگشتی با جلو آروارهٔ تحتانی خرد می‌کند. چون دندان‌های این جانور مانند سایر جوندگان رشد دائمی دارد، برای جلوگیری از رشد بیش از حد، مجبور است که دایماً دندان‌های خود را با جویدن چیزهای نسبتاً سخت، از قبیل دانه‌ها و حبوبات، بفرساید و اگر موفق به پیدا کردن دانه‌های سخت نگردد به جویدن فرش‌ها، لباس‌ها، کتاب‌ها و هرچه که در دسترس خود بیابد مشغول می‌شود. موش‌ها به انواع صحرایی و غیره تقسیم‌بندی می‌شوند که بستگی به ساختار دندانی، طول دم و برخی ویژگی‌های دیگر آن‌ها دارد. گاهی مردم جانورانی که مانند موش هستند را نیز موش می‌نامند مانند موش خرما، همستر و …

## زادآوری

یک جفت موش می‌تواند در ۵ زایمان ۷ الی ۱۵ نوزاد در یک سال به دنیا بیاورد و همین نوزادان در حدود ۵ هفته ای که باشند خودشان بارور می‌شوند. در یک محیط خلاء، یک جفت موش از لحاظ نظری می‌توانند صدها هزار یا شاید میلیون‌ها فرزند در یک سال تولید کنند اما در شرایط عادی میزان مرگ‌ومیر موش‌ها حدود ۹۵ درصد در ابتدای دوران زندگیشان است.

## رفتار

دو موش اثر ونسان ون گوگ
گسترش موش‌ها در سراسر جهان به‌طور کامل شامل انواع خوش‌شانسی‌های محیطی است. آنها می‌توانند خودشان را بدون مشکل زیادی با محیط‌های مختلفی سازگار کنند.

موش می‌تواند مانند یک شتر، بی آبی را تحمل کند. بدن بسیار مقاومی در برابر سقوط از ارتفاع دارند. آنها می‌توانند مقدار زیادی در برابر اشعه‌های مختلف دوام بیاورند. زنده ماندن و شنا کردن در طول نیم مایل از دیگر توانایی‌های این جاندار است. در طول نسل‌ها، آنها نسبت به سموم مختلف مصونیت خاصی بدست آورده‌اند. این تقریباً غیرممکن است که یک خانه ضد موش ساخته شده باشد، آن‌ها می‌توانند به راحتی از طریق هر دهانهٔ کوچکی به قطر یک چهارم بدنشان وارد محیط شوند. باتوجه به مقایسه‌های انجام شده سختی دندان موش سخت‌تر از آهن یا فولاد است و می‌تواند به راحتی هرچیزی را گاز بگیرد. هنگامی که آنها به خانه ای حمله می‌کنند گرفتن آنها بسیار دشوار است.

بر اساس نتایج تحقیقاتی، موش‌ها از موسیقی لذت می‌برند. اگر شما قناری، طوطی یا بلبل خوش‌آوازی در منزل داشته باشید، موش در منزلتان زیاد می‌شود. حتی دیده شده که موش‌ها زمانی که اتاق را خلوت می‌بینند، از لانه خود خارج شده و در اطراف قفس یا زیر آن به جست و خیز پرداخته و حتی صداهای عجیب و غریبی به تقلید از پرنده خوش‌صدا از خود درمی‌آوردند. موش‌ها به آسانی انس می‌گیرند و می‌فهمند که آنها را به بازی گرفته‌اند.

## نگارخانه

* موش آزمایشگاهی
* موش خانگی

## جستارهای وابسته

* موش کور
* تله‌موش
* موش ورامین

## منابع

* فرهنگ فارسی معین
* "منبع جعبه‌زیست" (به انگلیسی). ویکی‌پدیای انگلیسی. Retrieved 19 November 2008.
* 002. p. 320. ISBN 978-1-876778-92-7.
* Behney, W. H. (۱ ژانویه ۱۹۳۶). "Nocturnal Explorations of the Forest Deer-Mouse". Journal of Mammalogy. 17 (3): 225–230.

## پیوند به بیرون
# خرموش

| خرموش‌ها |
| --- |
|  موش قهوه‌ای (*Rattus norvegicus*) |
| آرایه‌شناسی (زیست‌شناسی) |
|

 |

**خرموش‌** یا **گِرزِه‌** (به انگلیسی: Rat) جوندگان مختلفی با جثه متوسط و دم دراز هستند. گونه‌های خرموش‌ها در سراسر راسته Rodentia یافت می‌شوند، اما موش‌های کلیشه‌ای در سردۀ *Rattus* یافت می‌شوند. دیگر سرده‌های خرموش‌ها عبارتند از *موش کپه‌ساز (Neotoma)* (موش کپه‌ساز)، *Bandicota* (موش‌های باندیکوت) و *Dipodomys* (خرموش کانگورویی).

خرموش‌ها معمولاً از نظر اندازه از موش‌ها متمایز می‌شوند. معمولاً نام رایج جوندگان موش‌واران بزرگ شامل کلمه "rat" است، در حالی که نام موروئید کوچک‌تر شامل "Mouse" است. دو اصطلاح رایج **موش** و **خرموش** از نظر طبقه‌بندی خاص نیستند. ۵۶ گونه موش در جهان شناخته شده‌است.

## جستارهای وابسته

* خرموش‌ها
* شاه موش

## منابع
# سگ دشتی

| Nirās محدودهٔ زمانی: پلیوسن پسین تا امروز |
| --- |
|  |
| سگ دشتی دم‌سیاه در باغ وحش بریستول، انگلستان |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| زیرراسته: | سنجاب‌ریختان |
| تیره: | سنجابان |
| تبار: | سنجاب‌های زمینی |
| سرده: | Nirās کنستانتین ساموئل رافینسکوئه، ۱۸۱۷ |
| گونه‌ها |
| *سگ دشتی گانیسون*
*سگ دشتی دم‌سفید*
*سگ دشتی دم‌سیاه*
*سگ دشتی مکزیکی*
*سگ دشتی یوتا* |

**Nirās** (تیره: Cynomys)، از جوندگان بومی علفزارهای آمریکای شمالی است. پنج گونهٔ مختلف از سنجاب‌های دشتی وجود دارد: دم‌سیاه، دم‌سفید، گانیسون، یوتا و مکزیکی. این جانوران برخلاف نامشان در اصل نوعی از سگ نیستند بلکه نوعی سنجاب زمینی هستند. سنجاب‌های دشتی گیاهخوار بوده و همه گونه میوه و سبزی و بخش‌های محتلف گیاهان مانند ریشه، ساقه و برگ و برخی از حشرات را می‌خورند. این جانور از روابط اجتماعی بسیار خوبی برخوردار است و سنجاب‌های دشتی مرتباً به یک‌دیگر سر می‌زنند

Nirās تونل‌هایی در زیر زمین می‌سازد که مساحت آن به چندین متر مربع می‌رسد. لانه آن‌ها می‌تواند تا ده متر طول و دو تا سه متر در زیر زمین عمق داشته باشد. قطر دهانهٔ لانه بین ۱۰ تا ۳۰ سانتی‌متر بوده و لانه ممکن است تا ۶ ورودی داشته باشد. سنجاب دشتی چندان از دهانه لانه دور نمی‌شود، تا در صورت روبرو شدن با یک شکارچی یا نامساعد شدن هوا، درون لانه خود پناه بگیرند. آن‌ها پیوسته شهر زیرزمینی خود را بازسازی می‌کنند، اما عملیات اصلی سفت‌سازی، بعد از خشک شدن زمین آغاز می‌شود. آنها با زیر و رو کردن زمین آن را برای رشد کردن بهتر گیاهان فراهم می‌کنند. پیرامون لانه سنجاب دشتی، همواره گیاهان تازه می‌روید و آن‌ها پیوسته در حال جویدن گیاهان هستند. به این ترتیب نه تنها گیاهان تازه با سرعت بیشتر رشد می‌کنند، بلکه با کوتاه‌تر شدن بوته‌ها، آن‌ها می‌توانند اطراف لانه خود را به خوبی بیابند.

## گونه‌ها

* سگ دشتی گانیسون، *Cynomys gunnisoni*
* سگ دشتی دم‌سفید، *Cynomys leucurus*
* سگ دشتی دم‌سیاه، *Cynomys ludovicianus*
* سگ دشتی مکزیکی، *Cynomys mexicanus*
* سگ دشتی یوتا، *Cynomys parvidens*

## منابع
# تشی

| تشی(چوله) |
| --- |
|  |
| یک تشی در باغ وحش هنری ویلاس، ویسکانسین |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| زیرراسته: | تشی‌ریختان |
| تیره‌ها |
| * تشی‌های بر جدید (Erethizontidae)

 *Coendou*
*تشی آمریکای شمالی*(Erethizon)
 *Chaetomys* * تشی‌های بر قدیم (Hystricidae)

*تشی دم‌فرچه‌ای*(Atherurus)
*تشی (سرده)*(Hystrix)
*تشی دم‌دراز*(Trichys) |

**تشی‌**ها (به انگلیسی: Porcupine) جوندگان بزرگی هستند که بخش‌های زیادی از سطح بدن آن‌ها برای حفاظت از گزند جانوران شکارچی، پوشیده از خارهایی تیز و بلند است، در ایران به تشی ها نامهای چوله و سیخور نیز گفته می شود، و البته گاه به‌خطا آنان را جوجه‌تیغی هم می‌نامند. تشی‌ها شامل دو خانواده کاملاً جداگانه هستند.

تشی‌های بر جدید (Erethizontidae) که گونه‌های بومی آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی هستند و تشی‌های بر قدیم (Hystricidae) که گونه‌های بومی اروپا، آسیا و آفریقا هستند. از این دو خانواده تنها یک گونه در ایران زندگی می‌کند. اکثر تشی‌ها طولی بین ۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متر دارند و طول دُم در بین گونه‌های مختلف بین ۵ تا ۲۵ سانتی‌متر است. وزن تشی‌ها بین ۵ تا ۱۶ کیلوگرم و رنگ آنها ترکیبی از قهوه‌ای، خاکستری و سفید است. این جانوران سرعت کمی دارند، جثه‌ای بزرگ و حس بویایی بسیار قوی دارند و عموماً شناگران ماهری‌اند.

رژیم غذایی تشی همهٔ بخش‌های گیاهان شامل: پیاز، ریشه، ساقه، میوه و برگ را دربر می‌گیرد.

## زیستگاه

تشی‌های جهانقدیم در اکثر زیستگاه‌ها اعم از جنگلی، کوهستانی، استپی و بیابانی زندگی می‌کند. گاهی نیز در حواشی باغات و اراضی کشاورزی ساکن می‌شود. تشی‌های جهان جدید اکثر عمر خود را روی درختان زندگی می‌کنند و مناطق جنگلی و پُردرخت را برای زندگی انتخاب می‌کنند.

## پانویس

۱) راهنمای صحرایی پستانداران ایران، هوشنگ ضیایی
# خرگوش‌ها (سرده)

| خرگوش‌ها |
| --- |
|  |
| خرگوش صحرایی اروپایی (*Lepus europaeus*) |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | خرگوش‌سانان |
| تیره: | خرگوشان |
| سرده: | خرگوش‌ها Linnaeus, ۱۷۵۸ |
| گونه نماد |
| خرگوش صحرایی کوهی لینه، ۱۷۵۸ |

**خرگوش‌ها** (نام علمی: *Lepus*) یک سرده از خانواده خرگوشان است. این خرگوش‌ها سرعت زیادی در دویدن دارند که تا ۷۲ کیلومتر بر ساعت هم می‌رسد.

## طبقه‌بندی

* **سرده *Lepus
	+ زیرسرده *Macrotolagus*
		- Antelope jackrabbit, *Lepus alleni*
	+ زیرسرده *Poecilolagus*
		- خرگوش پاشنه‌برفی، *Lepus americanus*
	+ زیرسرده *Lepus*
		- خرگوش قطبی، *Lepus arcticus*
		- خرگوش آلاسکایی، *Lepus othus*
		- خرگوش صحرایی کوهی، *Lepus timidus*
	+ زیرسرده *Proeulagus*
		- خرگوش کالیفرنیایی، *Lepus californicus*
		- White-sided jackrabbit, *Lepus callotis*
		- خرگوش صحرایی قهوه‌ای، *Lepus capensis*
		- Tehuantepec jackrabbit, *Lepus flavigularis*
		- Black jackrabbit, *Lepus insularis*
		- Scrub hare, *Lepus saxatilis*
		- Desert hare, *Lepus tibetanus*
		- خرگوش صحرایی شرقی، *Lepus tolai*
	+ زیرسرده *Eulagos*
		- Broom hare, *Lepus castroviejoi*
		- خرگوش یون‌نان، *Lepus comus*
		- خرگوش صحرایی کره‌ای، *Lepus coreanus*
		- Corsican hare, *Lepus corsicanus*
		- خرگوش صحرایی اروپایی، *Lepus europaeus*
		- Granada hare, *Lepus granatensis*
		- Manchurian hare, *Lepus mandschuricus*
		- خرگوش صحرایی پشمالو، *Lepus oiostolus*
		- Ethiopian highland hare, *Lepus starcki*
		- White-tailed jackrabbit, *Lepus townsendii*
	+ زیرسرده *Sabanalagus*
		- خرگوش صحرایی اتیوپیایی، *Lepus fagani*
		- African savanna hare, *Lepus microtis*
	+ زیرسرده *Indolagus*
		- Hainan hare, *Lepus hainanus*
		- خرگوش صحرایی هندی، *Lepus nigricollis*
		- Burmese hare, *Lepus peguensis*
	+ Subgenus *Sinolagus*
		- خرگوش صحرایی چینی، *Lepus sinensis*
	+ زیرسرده *Tarimolagus*
		- Yarkand hare, *Lepus yarkandensis*
	+ *طبقه‌بندی نامشخص*
		- خرگوش صحرایی ژاپنی، *Lepus brachyurus*
		- Abyssinian hare, *Lepus habessinicus*

خرگوش صحرایی (وسط) در کارت یادبود جانوران شگونه (خوش‌یُمن) بازی‌های المپیک زمستانی ۲۰۱۴

## جستارهای وابسته

* خرگوش صحرایی اروپایی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Hare». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۱.
# حیوان خانگی

تصویرنگاشت حیوان خانگی و صاحب آن
خرگوش هلندی
گربه سیاه
**حیوان خانگی** یا **پِت** (به انگلیسی: pet) اصطلاحی است منتسب به تمام حیواناتی که به عنوان همدم در منزل نگهداری می‌شوند. حیوانات خانگی شامل دو گروه حیوانات خانگی متداول یعنی سگ، گربه، پرندگان زینتی و ماهیان آکواریومی و حیوانات خانگی غیر متداول یعنی لاک پشت، خرگوش، همستر، موش، میمون، جوجه تیغی و خوکچه هندی هستند. نگهداری مرغ و خروس به عنوان حیوان خانگی در دهه ۲۰۰۰ میلادی در بین ساکنان شهری و حومه رواج یافت.

## حیوان خانگی بیگانه

سایر حیوانات مانند شیر، پلنگ، ببر، تمساح و انواع مارها اگر از بدو تولد در محیط خانه پرورش یافته باشند، با توجه به امکان بیداری غرایز ذاتی و فیزیولوژیک و بروز تهدید جانی برای نگهدارنده و اطرافیان و از طرفی عدم امکان بهره‌مندی از حداقل حقوق حیوانی در ارضای غرایز فیزیولوژیک مانند زندگی گروهی، تجربه شکار، همسر گزینی و جفت‌گیری در محیط واقعی، در دسته حیوانات خانگی قرار نمی‌گیرند. هر چند عده ای اقدام به نگهداری این گونه حیوانات غیرمعمول می‌کنند اما نگهداری این حیوانات مغایر با اصول شهروندی و معیارهای اخلاقی و انسانی است و ناقض حقوق این حیوانات می‌باشد. به تازگی نگهداری میمون به عنوان حیوان خانگی در ایران زیاد شده که خطرات زیاد زیست‌محیطی و انتقال بیماری به انسان را به همراه خواهد داشت.

## جستارهای وابسته

* فهرست بیماری‌های گربه‌ها
* فهرست بیماری‌های سگ‌ها
* غذای حیوانات خانگی
* حیوان خانگی بیگانه
* فهرست جانوران اهلی
* بیماری‌های ماهیان
* بیماری‌های حیوانی
* بیماری‌های ویروسی

## منابع
# موش سیاه

| موش سیاه |
| --- |
|  |
| *Rattus rattus* |
| وضعیت حفاظت |
|  کمترین نگرانی  (IUCN 3.1) |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| تیره: | موشان |
| سرده: | *موش صحرایی* |
| گونه: | R. rattus |
| نام دوبخشی |
| Rattus rattus لینه، ۱۷۵۸ |
|  |
| پراکندگی با رنگ سبز |

یک موش در معبد کارنی ماتا در شهر دشنوکه هندوستان
**موش سیاه** یا **خرموش سیاه** (نام علمی:  *Rattus rattus*) گونه‌ای از جوندگان از خانواده موش صحرایی است. این گونه بیشتر در آسیا یافت می‌شود.

نام این موش به خاطر رنگ بدنش است. این موش‌ها ۱۵ سانتیمتر طول بدنشان و بین ۱۵ سانتی‌متر هم طول دمشان است. این گونه موش‌ها شناگران خوبی نیستند و عمر متوسطشان ۲ سال است.

## جستارهای وابسته

* موش صحرایی قهوه‌ای
* موش صحرایی

## منابع

* Amori (1996). *Rattus rattus*. 2006. *IUCN Red List of Threatened Species*. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 12 May 2006.
* "Rattus rattus". سیستم اطلاعاتی جامع تاکسونومیک. Retrieved 18 March 2006. `{{cite web}}`: Check date values in: `|accessdate=` (help)

* ARKive Photographs، video
# موش قهوه‌ای

| موش قهوه‌ای |
| --- |
|  |
| وضعیت حفاظت |
|  کمترین نگرانی  (IUCN 3.1) |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| تیره: | موشان |
| زیرخانواده: | نیاموشان |
| سرده: | موش‌های صحرایی |
| گونه: | موش قهوه‌ای |
| نام دوبخشی |
| Rattus norvegicus (Berkenhout, 1769) |
|  |
| محدوده زندگی موش قهوه‌ای |

**موش قهوه‌ای** یا **موش نروژی** یا **خرموش قهوه‌ای** یا **گِرزِه قهوه‌ای** (نام علمی: *Rattus norvegicus*) یکی از مشهورترین گونه‌های موش‌های صحرایی است که تقریباً در تمام نقاطی که انسان‌ها زندگی می‌کنند به ویژه در شهرها حضور دارد.

بدن این جونده معمولاً ۲۵ سانتی‌متر طول دارد و دمشان نیز تقریباً همین مقدار است. وزن نرشان ۳۵۰ گرم و ماده‌شان ۲۵۰ گرم است. این حیوان در اصل بومی شمال چین است اما همراه انسان به تمام قاره‌های جهان به جز قطب جنوب وارد شده و از این نظر موفق‌ترین پستاندار کره زمین پس از انسان محسوب می‌شود.

موش صحرایی قهوه‌ای از مهم‌ترین گونه‌های مهاجم است که باعث آسیب‌های فراوان اقتصادی و زیست‌محیطی در محیط‌های غیربومی شده‌است. بر اساس تحقیقی که در سال ۲۰۱۰ محققان سوئیسی انجام دادند موش صحرایی قهوه‌ای مخرب‌ترین گونه غیربومی قاره اروپا است. ورود این حیوان به یک منطقه همواره به کاهش سریع جمعیت جوندگان بومی و پرندگان زمینی و دریایی منجر می‌شود و آسیب‌های اقتصادی آن نیز ناشی از تخریب انبارهای مواد غذایی و محصولات کشاورزی است. در این تحقیق گوزن ژاپنی و موسکرات در رتبه‌های بعدی گونه‌های مهاجم قرار گرفته‌اند.

## منابع

## پیوند به بیرون

* Rat behaviour and biology A detailed set of pages by biologist Anne Hanson.
* Rattus norvegicus The University of Michigan Museum of Zoology
# گونه مهاجم

**گونه مهاجم** یا **تهاجم زیستی** به گونه‌های معرفی‌شده‌ای اشاره دارد که به محیط جدید خود آسیب می‌زنند. این‌گونه‌ها بر زیستگاه‌ها و مناطق زیستی تأثیر منفی می‌گذارند و موجب خسارات بوم‌شناختی، زیست‌محیطی و اقتصادی می‌شوند. از سده بیستم میلادی به بعد، گونه‌های مهاجم به تهدیدی جدی برای محیط زیست، اقتصاد و جوامع انسانی در سراسر جهان تبدیل شده‌اند.

ورود موجودات زنده به بوم‌سازگان‌های دیرپا پدیده‌ای طبیعی است، اما دخالت انسان‌ها این فرایند را از نظر سرعت، مقیاس و گستره جغرافیایی به‌شدت افزایش داده‌است. انسان‌ها از کهن‌ترین مهاجرت‌های خود هم به‌صورت تصادفی و هم عمدی به انتشار گونه‌ها کمک کرده‌اند؛ این روند در عصر اکتشاف و سپس با گسترش تجارت خارجی شتاب بیشتری گرفت.

از جمله گونه‌های گیاهی شاخص مهاجم می‌توان به تاک کودزو (*Pueraria*)، سنبل آبی (*Pontederia crassipes*) و گل گندم زرد (*Centaurea solstitialis*) اشاره کرد. در میان جانوران، خرگوشک اروپایی (*Oryctolagus cuniculus*) و مار درختی قهوه‌ای (*Boiga irregularis*) از نمونه‌های برجسته گونه‌های مهاجم به‌شمار می‌روند.

## اصطلاح‌شناسی

گونه‌های مهاجم زیرمجموعه‌ای از گونه‌های غیربومی مستقر هستند که برای گونه‌های بومی و تنوع زیستی تهدید محسوب می‌شوند. واژه «مهاجم» تعریف دقیقی ندارد و اغلب بسیار ذهنی است. گونه‌های مهاجم می‌توانند گیاه، جانور، قارچ یا میکروب باشند. پژوهش در این زمینه عمدتاً در حوزه بوم‌شناسی و جغرافیای زیستی انجام شده و تأثیر بسزایی از کتاب چارلز التون در سال ۱۹۵۸ میلادی با عنوان *The Ecology of Invasion by Animals and Plants* پذیرفته‌است.

## علل و سازوکارها

معمولاً یک گونه معرفی‌شده باید پیش از آنکه در محیط جدید مهاجم شود، در تراکم‌های جمعیتی پایین دوام بیاورد. در بوم‌سازگان‌ها، دسترسی به منابع، میزان تأثیر گونه‌های جدید را تعیین می‌کند. بوم‌سازگان‌های پایدار دارای تعادل منابع هستند که ورود گونه‌های مهاجم می‌تواند آن را به‌طور بنیادین دگرگون کند. گونه مهاجم که سریع‌تر از گونه‌های بومی گسترش می‌یابد، می‌تواند آن‌ها را در رقابت بر سر غذا شکست دهد. هر گونه در بوم‌سازگان بومی خود یک کنام بوم‌شناختی اشغال می‌کند؛ گونه‌های مهاجم ممکن است کنام‌های خالی را اشغال کنند یا کنام‌های تازه‌ای بسازند.

بوم‌سازگان‌های جزیره‌ای به دلیل رقابت و شکارگری کم، در برابر تهاجم زیستی آسیب‌پذیرتر هستند. برای نمونه، جمعیت پرندگان بومی گوآم به‌شدت تحت تأثیر مار درختی قهوه‌ای (*Boiga irregularis*) کاهش یافته‌است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Invasive species». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
# گونه بومی

لوپین برگ بزرگ (*Lupinus polyphyllus*): بومی غرب آمریکای شمالی است اما در چندین منطقه در سراسر جهان معرفی شده و مهاجم است.
در جغرافیای زیستی، یک **گونه بومی** (به انگلیسی: Native species) در یک منطقه یا اکوسیستم خاص بومی است اگر حضور آن در آن منطقه تنها نتیجه تکامل طبیعی محلی باشد (اگرچه اغلب به عنوان «بدون دخالت انسان» رایج است این اصطلاح معادل مفهوم گونه‌های **بومی** (indigenous) یا گونه‌های **خودزاد** (autochthonous) است). هر موجود وحشی (بر خلاف یک موجود اهلی) به عنوان یک گونه معرفی‌شده در مناطقی که به‌طور انسانی معرفی شده‌است شناخته می‌شود. اگر گونه‌ای معرفی‌شده باعث آسیب‌های بوم‌شناختی، زیست‌محیطی و/یا اقتصادی چشمگیری شود، ممکن است به‌طور خاص به عنوان یک گونه مهاجم (Invasive species) در نظر گرفته شود.

 قورباغه دورنگ (*Clinotarsus curtipes*) بومی گهات غربی هند است و در هیچ جای دیگری یافت نمی‌شود (بومزاد)
## منابع
# جمجمه

| *Skull* |
| --- |
| جمجمه موش |
| جزئیات |
| دستگاه | استخوان‌بندی |
| شناسه‌ها |
| MeSH | D012886 |
| FMA | 54964 |

دید کناری از استخوان‌های جمجمهٔ انسان
**جمجمه** (به عربی: جمجمة) یک ساختار استخوانی است که در تمامی مهره‌داران وجود دارد و به عنوان چهارچوب سر عمل می‌کند. جمجمه ساختار صورت را حفظ می‌کند و مغز را هم از صدمه دیدن حفظ می‌کند.

جمجمه بدون در نظر گرفتن استخوان متحرک فک تحتانی، کرانیوم نامیده می‌شود. کرانیوم از دو بخش تشکیل شده‌است. جمجمه مغزی که بخشی از جمجمه‌است که وظیفه حفاظت از مغز را بر عهده دارد؛ و قسمت دوم استخوان‌های صورت، در جلو و پایین جعبه مغزی قرار گرفته‌است و اسکلت صورت را می‌سازد. استخوانهای جعبه مغزی ۸ عدد هستند ۴ عدد فرد و میانی و ۲ عدد زوج و طرفی هستند. استخوان‌های صورت ۱۴ عدد هستند که ۶ عدد زوج و ۲ عدد فرد هستند.

در مجموع ۲۲ عدد استخوان، جمجمه را تشکیل می‌دهند. در ضخامت برخی از استخوانهای سر و صورت حفرات تو خالی هوایی به نام سینوس وجود دارند. غیر از مفصل فکی گیجگاهی که تنها مفصل متحرک جمجمه است بقیه استخوان‌ها از طریق مفاصل لیفی به یکدیگر متصل هستند.

## تقویت جمجمه

تقویت جمجمه یکی از مهمترین اصول برای محافظت بیشتر از مغز در برابر آسیب های رادیکال های آزاد میکروبهای ریز مولکول های درشت است. ویتامین D ٬کلسیم ٬ویتامین C٬ جمجمه و بافت مننژ و سد خونی مغزی را تقویت میکند و نسبت به آسیب ها سریع نمی شکنند و آسیب جدی نمی بیند علاوه بر آن به جز جمجمه استخوان های دیگر بدن را نسبت به شکستگی مقاوم میکند.

## استخوان‌های جمجمه

استخوان‌های فرد کاسه مغزی عبارتند از: استخوان پیشانی، استخوان پرویزنی، استخوان پروانه‌ای، استخوان پس‌سری
استخوان‌های زوج کاسه مغزی عبارتند از: استخوان آهیانه و استخوان گیجگاهی.

استخوان‌های فرد صورت عبارتند از: استخوان خیش، استخوان فک تحتانی. استخوانهای زوج صورت عبارتند از: استخوانهای فک فوقانی، استخوانهای کامی، استخوانهای گونه، استخوانهای بینی، استخوانهای اشکی و استخوانهای شاخک تحتانی بینی

## نگارخانه

* جمجمه صدمه‌دیده یک انسان
* پرچم دزدان دریایی (یک جمجمه بر بالای استخوان‌های ضربدری بر روی یک زمینه سیاه ترسیم می‌کنند)

## جستارهای وابسته

* آرواره

## منابع

* این مقاله در بردارندهٔ بخش‌هایی از صفحه page 128   چاپ ۲۰ام آناتومی گری (۱۹۱۸) است که در مالکیت عمومی قرار دارد.
# عاج دندان

| *عاج دندان* |
| --- |
| قسمت‌های دندان که شامل عاج دندان نیز می‌شود. |
| جزئیات |
| شناسه‌ها |
| لاتین | *dentinum* |
| MeSH | D003804 |
| TA98 | A05.1.03.055 |
| TA2 | 937 |
| FMA | 55628 |

**عاج دندان** یا **دِنتین** (به انگلیسی: Dentin) بافتی مینرالیزه است که تنهٔ اصلی دندان را تشکیل می‌دهد.
عاج در ناحیهٔ تاج، به وسیلهٔ مینا، و در ناحیهٔ ریشه، به وسیلهٔ سیمان پوشیده شده‌است.
محل اتصال عاج و مینا به صورت حاشیهٔ دندانه داری است و اتصال عاجی-مینایی یا DEJ (Dentino-Enamel Junction) نام دارد.
در صورتی که اتصال عاجی-سیمانی یا DCJ (Dentino-Cementum Junction) مشخص و واضح نیست.

## خصوصیات فیزیکی عاج

رنگ عاج در مقایسه با رنگ مینا، زرد است. نور به آسانی می‌تواند از مینای مینرالیزه و نازک عبور کند و به وسیلهٔ عاج، منعکس شود. به همین علت، تاج دندان، تقریباً نمای زردرنگی دارد. از آنجا که مادهٔ معدنی عاج بسیار بالا و تنها مقداری کمتر از میناست، بنابراین می‌توان گفت که عاج از استخوان و سیمان سخت‌تر، و از مینا سست‌تر است.

## خصوصیات شیمیایی و سلولی عاج

وزن عاج بالغ را حدود ۷۰٪ مواد معدنی، ۲۰٪ مواد آلی و ۱۰٪ آب تشکیل می‌دهد.
عاج به وسیلهٔ سلول‌هایی به نام ادنتوبلاست ساخته می‌شود که در محیط پالپ قرار دارند و زواید سلولی آن‌ها درون عاج و در ساختارهایی لوله مانند به نام «توبولهای عاجی» گسترده شده‌اند. این سلول‌ها در ابتدا ماتریکس آلی دنتین را می‌سازند و سپس آن را کلسیفیه می‌کنند.

## جستارهای وابسته

### قسمت‌های مختلف دندان

#### تاج دندان

* مینا
* عاج
* پالپ
* لثه

#### ریشه دندان

* سمنتوم
* استخوان

## منابع
# اسکنه

اسکنهٔ فولادی درودگری.
**اِسکِنه**، **بیرم**، **قلم درز** یا **چیزِل** از ابزارهای دستی است.

اسکنه یا مغار ابزاری فلزی از جنس استیل یا فولاد است که درودگران به منظور تزیین، چوب را به وسیله آن تراش می‌دهند.

اسکنه لبه پهنی دارد که آن را به آرامی بر روی سطح مورد نظر حرکت می‌دهند و برای حرکت با چکش چوبی کوچکی ضربات ملایمی بر دسته اسکنه وارد می‌کنند.

از انواع اسکنه می‌توان به اسکنه جراحی اشاره کرد.

## منابع

## جستارهای وابسته

* مغار