# جوندگان

| جوندگان محدودهٔ زمانی: پالئوسن پسین - امروز |
| --- |
|  |
| در جهت ساعت‌گرد از بالا چپ: برگچه‌خوار، خرگوش‌های جهنده، سنجاب زمینی زرین‌پوش، موش خانگی و سگ آبی آمریکای شمالی که نماینده زیرراسته‌های تشی‌ریختان، دم‌پولکی‌ریختان، سنجاب‌ریختان، موش‌ریختان و بیدسترریختان هستند. |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| فرورده: | جفت‌داران |
| بالاراسته: | هونیاسنجابک‌مانان |
| راسته: | **جوندگان** |
| زیرراسته‌ها |
|
سنجاب‌ریختان (Sciuromorpha) بیدسترریختان (Castorimorpha) موش‌ریختان (Myomorpha) دم‌پولکی‌ریختان (Anomaluromorpha) تشی‌ریختان (Hystricomorpha) |
|  |

**جَوَندِگان** (به لاتین: *Rodentia* از واژهٔ لاتین *rodere* به معنای «جویدن») بزرگ‌ترین راستهٔ پستانداران را تشکیل می‌دهند و حدود ۴۰ درصد از کل گونه‌های پستانداران را شامل می‌شوند.

ویژگی اصلی و متمایزکنندهٔ این جانوران، داشتن یک جفت دندان پیشین در هر آرواره است که به‌طور مداوم در طول زندگی رشد می‌کند. این دندان‌ها بدون ریشه‌اند و مینای آن‌ها تنها در سطح جلویی قرار دارد که باعث می‌شود با جویدن مواد سخت، لبه‌ای تیز و اسکنه‌مانند پیدا کنند. جوندگان برای جلوگیری از رشد بیش از حد این دندان‌ها ناچار به جویدن مداوم اجسام مختلف هستند.

## پراکندگی و زیستگاه

جوندگان تقریباً در تمام قاره‌ها و زیستگاه‌های جهان، از توندراهای قطبی گرفته تا بیابان‌های خشک و سوزان، یافت می‌شوند و تنها در جنوبگان حضور ندارند. گونه‌های مختلف جوندگان می‌توانند در زیر زمین، روی زمین، در درختان و حتی در محیط‌های آبی زندگی کنند. این پراکندگی وسیع، نشان‌دهندهٔ سازگاری بالای این راسته است.

## ویژگی‌های جسمانی و رفتاری

باغ‌وحش بریستول.کاپیبارا
جوندگان از نظر اندازه بسیار متنوع‌اند: از موش کوتوله آفریقایی (با وزن حدود ۵ گرم) تا برگچه‌خوار که ممکن است تا ۷۰ کیلوگرم وزن داشته باشد. بیشتر آن‌ها بدنی کوچک و جمع‌وجور دارند و رژیم غذایی آن‌ها از گیاه‌خواری تا همه‌چیزخواری و حتی حشره‌خواری متغیر است.

بسیاری از جوندگان دارای سرعت تولیدمثل بالایی هستند که به بقای آن‌ها در طبیعت کمک می‌کند. این جانوران نقش مهمی در زنجیرهٔ غذایی دارند و غذای اصلی بسیاری از گوشت‌خواران، پرندگان شکاری و خزندگان را تشکیل می‌دهند. همچنین با پراکندن دانه‌ها، به تجدید حیات گیاهان کمک می‌کنند.

## طبقه‌بندی

در طبقه‌بندی‌های جانوری، جوندگان را از فروردهٔ جفت‌داران (Eutheria)، بالاراستهٔ فَرانَخستی‌ها (Euarchontoglires) به‌شمار می‌آورند.

راستهٔ جوندگان به چندین زیرراسته تقسیم می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

* **سنجاب‌ریختان** (*Sciuromorpha*): شامل سنجاب‌ها، موش‌های کوهی و سگ‌های آبی.
* **موش‌ریختان** (*Myomorpha*): بزرگ‌ترین گروه جوندگان که شامل موش‌ها، موش‌های صحرایی، همسترها، جربیل‌ها و وُل‌ها می‌شود.
* **تشی‌ریختان** (*Hystricomorpha*): شامل تَشی‌ها، خوکچه هندی و برگچه‌خوار.

در گذشته خرگوش‌ها نیز در راستهٔ جوندگان قرار می‌گرفتند، اما امروزه به دلیل تفاوت‌های ساختاری (مانند داشتن دو جفت دندان پیشین در فک بالا)، در راستهٔ جداگانهٔ خرگوش‌سانان (*Lagomorpha*) طبقه‌بندی می‌شوند.

## چند نمونه از جوندگان شناخته‌شده

* موش خانگی (*Mus musculus*): یکی از شناخته‌شده‌ترین جوندگان با پراکندگی جهانی.
* سنجاب ایرانی (*Sciurus anomalus*): جونده‌ای درخت‌زی که در زاگرس یافت می‌شود.
* همستر (*Cricetinae*): گروهی از جوندگان که به عنوان حیوان خانگی نیز نگهداری می‌شوند.
* تَشی ایرانی (*Hystrix indica*): بزرگ‌ترین جوندهٔ ایران که بدنش از خارهای بلند پوشیده شده است.

جوندگان معمول به‌طور کل عبارتند از موش‌ها، موش‌های صحرایی، سنجاب‌ها، سمورچه‌ها، تشی‌ها، کیسه‌دهان‌ها، خوکچه‌های هندی، یربوع، جربیل‌ها، موش‌های دالان‌ساز و بیدسترها (سگ‌های آبی).

## خانواده‌ها

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شمال‌هوددان |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| لوراسیاددان |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
تک‌سم‌سانان |
|   |
|   |
گوشت‌خوارسانان |
|   |

 |
|   |
| هونیاسنجابک‌مانان |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
نخستی‌سانان |
|   |
| سنجابک‌ریختان |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| خرگوش‌سانان |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *خرگوش بی‌دم* |
|   |
|   | *خرگوش‌های دم‌پنبه‌ای* |
|   |

 |
|   |
| **Rodentia** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| تشی‌ریختان |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Ctenodactylus* |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *تشی دم‌فرچه‌ای* |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  *Octodontomys*  |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *تشی آمریکای شمالی* |
|   |
|   | *خوکچه هندی (سرده)* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|   |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| سنجاب‌ریختان |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *بیدستر کوهی* |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *سنجاب پرنده جهان جدید* |
|   |
|   | *سمورچه* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|   |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بیدسترریختان |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *سگ آبی* |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *خرموش کانگورویی* |
|   |
|   |  *Thomomys*  |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
| موش‌ریختان |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| موش‌واران |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *موش‌های آهویی* |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *موش* |
|   |
|   | *موش‌های صحرایی* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
| موش‌های دوپا |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  *Sicista*  |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Zapus* |
|   |
|   |  *Cardiocranius*  |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

## منابع

* Encyclopaedia Britannica – Rodent
* تارنمای طبیعت ایران
* دانشنامهٔ رشد