# Irail

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  <<  | **Iraila** |  >>  |
| Al | As | Az | Og | Or | Lr | Ig |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |  |  |  |  |
| 2026 |

**Iraila**, halaber **buruila** (Lap. eta Naf.), gaur egun batzuetan **agorra** (Gip.), gregoriotar egutegiaren urteko bederatzigarren hila da eta hogeita hamar egun ditu.

Irailaren 21ean, ipar hemisferioan udazkena hasten da, eta hego hemisferioan udaberria; urteko bi ekinokzioetako batekin. Euskal kostaldean marea biziak izateko garaia ere izaten da. Egutegi zibilean, ikasturtearen hasiera ere bai.

## Izena

Euskara batuan **irail** forma finkatu da, *ira* edo *iratzearen hila* da etimologikoki. **Buruil** forma ere Euskaltzaindiaren Hiztegoan jasoa dago (zubereraz, *bürüil).* Hain zuzen ere, iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak erabili zuen forma *Buruilla* izan zen.

Beste izen batzuk ere jaso dira euskaraz: *setemere* (Zuberoa), *agorra* (Gipuzkoa), *urria* (Bizkaia, Nafarroa).

Setemere eta antzekoak. Erroma zaharreko egutegian september zeritzon *septem* (zazpi) zenbakitik, 10 hilabeteko egutegi hartan zazpigarren hilabetea zelako. Erroman bertan egin zen egutegi juliotarrera aldaketa Zesarren garaian, eta bi hilabete gehitu zituztelarik, 9.a bilakatu zen *september*. Beste hilabete batzuei izena aldatu zitzaien (*Quintilis* eta *Sextilis* bilakatu ziren *Julius* eta *Augustus*), baina saiakera batzuk izan arren, ez ziren proposamen berriak gailendu *september* eta ondorengoentzako.

## Iraileko tradizioak Euskal Herrian

Hona irailero Euskal Herrian izaten diren ospakizun handietako batzuk:

* Andre Mariaren jai batzuk ospatzen dira irailean, hala nola Arantzazuko Amaren eguna irailaren 9an, edo Arrateko Amaren eguna (Eibar) edo Ama Guadalupekoarena Hondarribian bezpera, 8an.
* Aurrekoarekin honekin lotua, Hondarribian Alardea egiten da, edo bi egiten dira, 1997tik, emakumezkoei desfilatzen uzten dienak, Jaizkibel konpainiaren segizioak, aparteko bidea egiten baitu.
* Iraileko lehen astean San Antolin jaiak egiten dira Lekeition, non Antzar Eguna ospatzen den irailaren 5ean.
* 1924. urtetik, Euskal Jaia egiten da Zarautzen, festa jendetsua.
* Kirol egutegian, Kontxako Estropadak egiten dira iraileko lehen bi igandeetan, traineruen denboraldiko lehia nagusitzat jotzen dena.
* Irail erdialdean, Arabako Errixoako mahats-bilketaren festa egiten da, herri desberdin batean edizio bakoitzean, 1994yik aurrera hamarkadatik aurrera. Urtero, mahatsa zapaldu eta lehenengo muztioa probatu ondoren, Arabako Errioxako ardoen dastatze saioari ekiten zaio.
* Gipuzkoan iraileko igande guztietan Hernio mendiko erromeria egiten da.
* Irail amaieran San Fermin Txiki ospatu ohi da Iruñean.

* Antzar Eguna Lekeition.
* Hondarribiko Alardea: emakumeei desfilatzen uzten ez dien desfileko irudia.
* Hernioko erromeria.
* Kontxako bandera, Orioko eta Donibaneko afizioak Donostiako kaian.
* Arrateko Amaren egunean, Eibarko dantzariak elizan.
* San Fermin Txiki jaietan erraldoiak Iruñeko udaletxeko plazan.jpg

## Erreferentziak

## Kanpo estekak