# Herri

*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Herri (argipena)»*
Biskupiarrak, Poloniako herri eta etnia bat.
**Herria**, soziologian, giza talde bateko, kultura bateko, historia bateko, tradizio partekatuetako (erlijiosoak, elikadurakoak, jantziak, artistikoak, etab.) kide izatearen sentimendua da; batzuetan, hizkuntza baten hiztun izatearena.

## *Herri* terminoaren definizioak

Mendebaldeko sistema juridikoen eta pentsamendu politikoaren testuinguruan, *herri* terminoaren definizioa, sorreratik, oso anbiguoa da, oso konplexua, nahasgarria eta polemikoa:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Jende xeheari herria deitzen zaiola diote batzuek, baita menditar eta laborariei ere, baina hau ez da horrela, eta antzina Babilonian eta Troian, oso leku seinalatuak izan zirela eta gauza guztiak arrazoiz ordenatu zituztela eta bakoitzari izena jarri ziotela komeni zen moduan, herriak jende guztiaren udaletxea deitu zuten: zaharrenena, gazteenena eta ertainena, zeren hauek guztiak beharrezkoak baitira eta ezin baitira desenkusatu. | » |
| —Zazpi partida, bigarren partida, 10. titulua, 1. legea. Alfontso X.a Jakituna, Gaztelako Koroa, 1265. |

Definizio hori, testu horrek berak iradokitzen duen bezala, zibilizazio judeokristauaren eta greko-erromatarraren literatur-tradizioan oinarritzen da (Biblia, *Iliada*); are gehiago, antzinate klasikoko kontzeptu politikoetan, Marko Tulio Zizeronek garatutakoa kasu (I. mendea), Makrobio (IV.-V. mendea) eta Agustin Hiponakoa (V. mendea): "Herria" (*Populus*) honela definitzen dute: «Eskubidearen adostasunean eta interes-komunitatean oinarritutako elkartea». Hala ere, garai hartan ere (Errepublikakoa eta Erromatar Inperiokoa), terminoaren erabilera bikoitza egiten zen, *Senatvs Popvlvsqve Romanvs* (SPQR, "Senatua eta Erromatar Herria") esamoldean islatzen zen bezala, zeinaren bidez Erromako Estatua izendatzen baitzen, berau osatzen zuten bi gorputz sozial eta politikoen bitartez: patrizioak eta plebeioak, biak "soilik senatuaren zati zirenak". Etimologikoki *populus* (puber eta pubis-en erro berekoa) armak erabiltzeko adinera iristen direnen gaztetasunarekin identifikatuko litzateke, *senex* ("zaharra", senatariak) ez bezala. Greziar garai klasikoan ere *demos* hitzak esanahi bikoitza zuen, estatus zibikoa eta kategoria soziala. Erakunde politikoen eta erromatar eta Erdi Aroko zuzenbidearen eraginaren jarraipenak gaur egungo ikusmolde sozio-legaletan dirau.

*Herri* hitzaren identifikazio etnikoa (arrazazkoa edo kulturala), batez ere, "herri primitiboak", "gaur egungo herri indigenak" edo "antzinako herriak" adierazpenetan gertatzen da. Erabilera identitarioa, mobilizatzailea eta sentimentala ere oso ohikoak dira ("Herri batua inoiz ez garaitua" edo "herri bakar bat" bezalako esamoldeetan), eta politikan ere erabiltzen da, adibidez Herri Batasuna edo Alderdi Popularra bezain ezberdinak diren alderdietan..

Hala ere, Zazpi Partidetako Kodeak berak aitortzen duen nahasmenduak bere horretan jarraitzen du orain arte. *"Herriaren"* ohiko definizio lexikografiko bat, *"Kultura, erlijio edo antzeko elementu komun baten ondorioz komunitate bat edo beste talde bat osatzen duten pertsonen talde* *oro"*, «herritar guztiak ez ezik, edozein azpiatal ere estaltzen du.

Zehazki, gizarte-maila baxuei edo herri xeheari lotutako *"herrikoiaren"* kontzeptua talde gisa ikus liteke (*"jende xeheak" eta "nekazariek"* osatzen dutena, Partidak adierazten zituztenak, edo *"jende arrunt eta apala"*); baina talde berezi bat, *"Elementu teoriko"* herrikoiak eta *"balioetsiak"* alde batera uzten edo gutxiesten ez direnean, idealizatu eta balioetsi egiten da. Horrelakoak izango lirateke ohiturak (herri-ohiturak), kultura (herri-kultura) edo bestelako elementu bereizgarriak, erlijiosoak (herri-erlijiotasuna edo kristau zaharraren izaera) eta artistikoak (folklorea, herri-musika eta herri-artea) barne, baita hizkuntzazkoak ere (jargoia, arruntasuna – Gutxiespenez ikusiak –), hizkuntza modernoen jatorria bera baitira hizkuntza arrunt edo herrikoi gisa (hizkuntza erromantzeen kasuan).

## Historia

Antzinako Grezian, *demos*a subiranotasunaren subjektua zen *polis*a (hiri-estatua) *«demo-kratikoa»* bazen (demokrazia grekoa edo atenastarra). Demos horren adierazpen politikoan ez zuen biztanlerik gehienak esku hartzen: ez adin txikikoek, ez emakumeek, ez atzerritarrek (metekoak), ez esklaboek (lan-indarraren funtsezko zatia ekoizpen esklabistaren moduan). Demosa *aristoi*ek gobernatutako polis aristokratikoetako erabaki politikoetatik kanpo zegoen, hau da, militarki eta ekonomikoki boteretsuenak ziren familietatik, "gutxi" (oligo) zirenez oligarkia bat osatzen zutenak (polis oligarkikoak). Armadaren konfigurazioak berak adierazten zuen hori: armamentu garestia (gerra-gurdiak) ordaintzeko gai diren txapeldunen banakako borroka (Iliadan deskribatutakoa) edo borroka kolektiboa (hoplitaz osatutako falangea). Demoak gobernurako sarbideak, askotan, herriaren babesaren bidez legitimatzen ziren legez kanpoko gobernariak boterera igotzea izan zuen mekanismo: tiranoak.

Legegileen (Likurgo, Solon, Clistenes) eta filosofo greziarren (Sokrates, Platon – Errepublika –, Aristoteles – Politika, atenastarren Konstituzioa –, Xenofonte – Lazedemondarren Konstituzioa, atenastarren Errepublika, egozten zitzaiona, nahiz eta Pseudo-Xenofonte baten lana izan –, [beharrezko aipamena izan behar zuen gizarte-taldeak —, eta horrek izan behar zuen garrantzia.

Antzinako Erroman, SPQR siglekin, Erromatar Errepublika osatzen zuten bi gorputz sozial eta politikoak identifikatzen ziren: Senatus (senatuz itzulia) eta Populus ("herriak" itzulgarria, irakur bedi [populus]; ez da Populusekin nahastu behar, izen arrunta alamoa edo makala duen zuhaitz generoko izen latindarra baita). Bien definizioa konplexua eta populusa den arren, ez da plebs (plebe) hitzaren sinonimo zorrotza, erakundeetan plebeioen eta patrizioen kontzeptuekin bat zetorren; lehenengoek arbaso heroikoengandik eta are jainkotiarrengandik (Troiako gerraren mitoekin lotzen zirenak Eneidaren bidez) jaisten zirela zioten gene aristokratikoen multzoa; eta bigarrenek, teorikoki sortuak. Patrizioen eta plebeioen arteko gatazkak, erreforma sozial eta politikoak (hala nola Grakoen erreformak), gerra sozialak eta gerra zibil errepublikarrak, eta, ondoren, Augustoren printzerriaren eta Erromako Goi Inperioaren ezarpena; errotik eraldatzen joan zen menderatuaren garairako (Erromako Behe Inperioa) zintzoen eta humilioreen arteko aurkakotasunak ordezkatu zuen oposizio hori.

Mendebaldeko Europako Erdi Aroa inbasio barbaroen prozesu erabakigarriarekin hasi zen (Völkerwanderung – *"Herrien migrazioa"* – Germaniar tradizio historiografikoan), eta horrek nabarmen bereizitako hizkuntza, etnia, erlijio eta eskubideetako "herri" askoren nahitaezko bizikidetza eragin zuen. Politikoki eta sozialki, lurralde zabaletan (batez ere Hispanian eta Galian) germaniar gutxiengo agintari bat gainjarri zen germaniar erresumetako biztanle gehienen gainean (hispanoerromatarra edo galorromandarra). Gertakari hori, *kristautasun* primitibotik eta patristikotik eratorritako ikuskera teorikoekin batera (batez ere agustinismo politikoa), feudalismoaren berezko gizarte estamentalari erantzuten zion teoria triestamentala eratzen joan zen. Teoria horretan, "Herria" ia beti "herri xehearen" baliokidea zen, Hirugarren Estatua izendatzeko erabiltzen zen adierazpideetako bat.

Egoera hori modu erabakigarrian aldatu zen XIV. mendeko krisiarekin, Antzinako Erregimenaren eta Aro Modernoaren berezko dinamika sozial eta politikorako bidea ireki baitzuen. Berez ia botererik ez zuen monarkia feudalaren aurrean, zeina basailutzaren piramidearen gailurra besterik ez baitzen; erregearen eskuetan boterea kontzentratzeak eta "erregearen eta erresumaren" arteko banaketa gero eta argiagoak monarkia autoritarioak definituko ditu, kasu batzuetan ez baitzuten lortu itun mugatzaile bat gainditzea, eta beste batzuetan monarkia absolutu gisa definitzera iritsi ziren, teorian erregeak bere lurraldeen arteko lotura guztietatik asketzat jotzen zituen monarkia guztiak.

Karlos III.a Espainiakoa bezalako errege ilustratu batek, bere ministroen programa modernizatzailearekiko herri-erresistentziez ari dela (Esquilacheko matxinada, 1766), esplizituki esango du: herriak umeak bezalakoak dira, eta negar egiten dute aurpegia garbitzen zaienean.

Aro Garaikidea, historiografiak beste batzuetan baino herriaren protagonismo nabariagoa ikusi nahi izan duen aro historikoa, Ilustrazioak aurretik garatutako kontzepzio intelektualak politikoki aplikatzen dituzten iraultza liberalen zikloarekin hasten da; horien artean, Rousseau bezalako pentsalariengan "Herria" kontzeptua nabarmentzen zen, baita Hirugarren Estatua herri eta nazioarekin identifikatzea ere, Frantziako Iraultzatik abiatuta (Sieyès). Legegintza hori hainbat testutan islatu zen, hala nola Estatu Batuen Independentzia Adierazpenean (1776), Gizakiaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenean (1789) eta nazio-estatuen idatzizko lehen Konstituzioetan.

## Zuzenbidea eta zientzia politikoak

### Herri subiranotasun

Herria, teoria politikoan eta konstituzio-zuzenbidean, subiranotasun nazionalaren subjektua da, herri-subiranotasun gisa ulertuta. Tratadista batzuentzat nazio eta herri terminoen arteko ezberdintasunak garrantzirik gabekoak edo ñabardura hutsak diren arren, ohikoagoa da bi terminoen eta Estatuarenaren arteko harreman dinamikoa ezartzea: *"Nazioa da estatu bat menderatzen duen herria"*, *"Herri baten gorakadaren emaitza inkontzientzia historikotik kontzientzia historikora, beharretik autodeterminaziora, arrazoiengatiko jarduketatik arrazoiengatiko jardunera eta helburu planeatuen araberako jarduerara", "Bere talde politiko baten emaitza da bere kidetasun politikoa, bere kidetasunarena. "*

Absolutismoaren kontzepzio propioan (Bossuet), subiranotasuna Jainkoarengandik dator eta erregearengan gordetzen da (erregeen zuzenbide jainkotiarra). Beste ikusmolde batzuek subiranotasun horren gordetzailetzat jotzen zuten herria, eta horrek aukera ematen zuen bere izenean erabiltzeko erregearen beraren aurka: esate baterako, tiranizidioaren teorian (Aita Mariana, Salamancako Eskola) eta Flandriako matxinadaren justifikazioetan - (Gaztelako Erkidegoen matxinadaren iraultza modernoaren baldintza ez da hain argia, nahiz eta hori ere eztabaidatua izan) .

XVII. mendeko Ingalaterrako Iraultzak ere programa ideologiko bizia sortu zuen, formulazio alternatiboekin: Hobbesen ezkortasun antropologikoa, Leviathanen botere absolutua gorputz sozialarekin identifikatzen duena; Lockeren baikortasun antropologikoak, berriz, liberalismo klasikoaren garapen teorikoari ekiten dio. Naturazko egoerari buruz dituen kontzepzio ezberdinek (banaka hartuta, gizarterik ezean, gizakia berez ona da, edo otso bat gizakiarentzat), Ilustrazioaren garaian eta beste kontzeptu batzuekin batera, hala nola basati onaren mitoa, Rousseauren formulazioetara eraman zuten (Emilio, Gizarte-kontratua).

Frantziako Iraultzaren ondoren, XIX. mendean, konstituzio askok (Espainian moderatuek bultzatutakoek, esaterako) subiranotasuna Gorteen eta erregearen artean partekatzen zuten; baina aurreratuenetan, eta ia guztietan XX. mendetik aurrera, subiranotasuna herriarengan dago, eta Estatuaren botereak, bereziki ganbera legegileak, aldi baterako gordailuzainak dira, herriak aukeratu ondoren, haien izenean jardun behar baitute. Frantziako tradizio konstituzionalean bertan, herriaren ideiak funtsezko papera du, baina anbibalentea: zuzenbide positiboko izaera du, eta ondorio juridikoak paradoxikoak dira. Subiranotasun nazionalaren kontzeptuak doktrina juridikoa menderatu zuen 1830 eta 1962 artean; nahiz eta geroztik danpokooa izan herriaren bakartasunak Frantziako Errepublikaren lurralde-antolamenduan izan dituen ondorioak uniformeak izan dira.

Demokrazia asanblearioa, zeinetan erabaki bakoitza zuzenean herri subiranoak hartu behar duen, aukera teoriko bat da, eta horren adibidetzat Atenasko demokraziaren edo komunitate txikien funtzionamendua jarri ohi da (Rousseauk zuen Geneva kasu).

Beste gauza bat da neurri bereziki garrantzitsuak onartzeko erreferendumera deitzeko aukera, herri-legitimaziorako mekanismo gisa oso ustiatua.

Beste aukera bat demokrazia parte-hartzailearen edo erdizuzenaren esperientzia desberdinak dira, non herriaren inplikazioa sustatzen den eguneroko erabaki politikoetan.

Justizia administraziorako herri-epaimahaia zuzenbide prozesaleko hainbat sistematan erabiltzen den erakundea da, tradizio anglosaxoian batez ere.

### Herrien erabakimen askea

Nazioarteko zuzenbide publikoan, herriak dira determinazio askeko eskubidearen subjektu.

### Ikus gainera: giza eskubideak

Herriek beren existentziarako duten eskubidea

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Nazioarteko Zuzenbideak genozidio-delitua tipifikatu zuen, eta horrek esan nahi du herriei existentziarako eskubide bat esleitzen zaiela, hainbat urraketa-motak mehatxatu dezaketena.

### Herri demokrazia

Sobietar Batasun zaharrak eta Ekialdeko Europan eta munduko beste leku batzuetan (Txinatik hasi eta Kubaraino) beren eraginpean sortu edo berregituratzen diren estatuek herri-errepublika (errepublika demokratikoa edo herri-demokraziak – Popularismoa –) izendapena jaso zuten.

Ikus gainera: Estatu sozialista eta Zuzenbide sozialista.

### Herri langilea

Espainiako Bigarren Errepublikak, 1931ko Konstituzioak mota guztietako langileen errepublika gisa definitu zuenean, subiranotasunaren osagai herrikoia areagotzen zuen (herri xehearen edo herri langilearen zentzuan).

### *Herri* terminoaren erabilera, espektro politikoan zehar

Nazismoak alemaniar herriaren teoria etnizista bat garatu zuen (Volk deutscheen kontzeptu erromantikotik Volksdeutsche kontzeptu berez nazira igarotzen dena), barnerako (arraza-garbitasuna) zein kanporako (Lebensraum baten beharra edo bere hedapena justifikatuko lukeen bizi-espazioa) baztertzailea, herriaren komunitateak (Volkgemeinschaft) Lehen Mundu Gerraren ordez, nazioarteko Gizartea eta Gizartea ordezkatuko lituzkeelako.

Don Sturzo apaiz italiarrak Italiako Alderdi Popularra (Partito Popolare Italiano) sortu zuen 1919an, Demokrazia Kristauaren aurrekaria, Mussoliniren faxismoak jazarri zuena (teorian statoan – Estatuan – Oinarritutako totalitarismoa, Hitlerrena arrazarekin identifikatutako herrian egon zen bitartean). Bavariako Alderdi Popularrak (Bayerische VolksPartei, 1919), bere aurrekari gisa, Zentrumak (1871) ere nortasun katoliko handia zuen, eta elizaren hierarkiatik oso hurbil zegoen. Hierarkia horrek, XIX. mendearen amaieratik, gizarte-harremanen ikuspegi oso berezia eskaintzen zuen, bai liberalismoaren bai sozialismoaren aurkakoa (Elizaren Doktrina Soziala). Aldiz, Alemaniako Alderdi Popular Nazionala (Deutschnationale Volkspartei, 1918) alderdi kontserbadorea zen, iparraldeko Alemania luteranoaren elite sozialarekin identifikatua (industrialak eta lurjabe aristokratak – Junkers –).

Bigarren Mundu Gerrako aliatuen garaipenak alderdi demokristauen loraldirako aukera ekarri zuen, Europako berreraikitze eta batasun prozesuarekin (hein handi batean protagonistak izan ziren – Konrad Adenauer, Robert Schuman, Jean Monnet, Alcide De Gasperi –) Europako Alderdi Popularrean federatu baitziren. Frantzian, errepublikar tradizio laikoaren eta gerra garaiko erresistentziaren berezitasunak, Vichyren erregimena klerikazko faxismo batekin identifikatzeak eta De Gaulle jeneralaren nortasunak, alderdi laiko argi bat sortu zuten honen inguruan, hasiera batean Rassemblement du Peuple Français (Frantziako Herriaren berrelkartzea) deitu zena eta izen eta konposizio desberdinekin gaullismoaren etiketa jaso duena.

### Herria, jendetza, jendetza eta jendetzak

Ez da nahastu behar herriaren kontzeptua Spinozak bultzatutako jendetzaren nozioarekin, ezta Hobbesek bultzatutako eta gaur egun arte nagusi den herri eta jendetzaren bereizketarekin ere. Oinarrizko ezberdintasuna da Hobbes-en bereizketaren pean hiritar guztiak sinplifikatuta geratzen direla batasun batean, borondate bakarreko gorputz bakar gisa (kontratu soziala), eta jendetza soila bada ere, herri gisa kontsideratua izateko beharrezko baldintzak betetzen dituela; aldiz, batasun horretatik aldendutako jendetzaren kontzeptuak, bere izaera anizkoitzari eutsiz. Bereizketa horretatik abiatuta, etimologikoki, demokrazia herriaren gobernua da, zeinak, borondate orokorrarekin batera, botereari legezkoa den jendetza.

Zehazki, masa terminoa bereziki lantzen dute langile-mugimenduaren teorikoek, batez ere marxismoak, klase sozialak (beren interes ekonomikoengatik definituak) subjektu historikotzat hartzen baititu, eta klase-borroka aldaketa historikoaren eragile nagusitzat. Alderdi eta sindikatu langileak klasekoak dira, masak. «Masas», alde batetik, eliteen kontzeptuaren kontrakoa litzateke, eta, bestetik, abangoardia proletarioaren edo abangoardia iraultzailearen aurkakoa (leninismoaren arabera, masek iraultza proletarioan jarraituko lukete eta Alderdi Komunistan gorpuztuko litzateke). Masen asaldurak arreta berezia jasotzen zuen (asaldura-propaganda edo Agitprop), faxismoaren antzeko manipulazio-prozedurekin.

XIX. mendearen amaieratik masa kontzeptuaren erabilera zabaltzen da, inplikazio politiko edo intelektual hori gabe, masa-ekoizpenekoekin, masa-kulturarekin, masa-komunikabideekin eta abarrekin. José Ortega y Gasset-en La rebelión de las masas lana XX. mendeko hogeita hamarreko hamarkadan eragin handiena izan zuenetako bat izan zen.

### Demagogia eta populismoa

Demagogo eta demagogia (agein, gidatzea) esamoldeak antzinate klasikotik erabiltzen ziren herriaren gaineko manipulazio-trebetasuna zuen politikaria izendatzeko, sofista baten antzera (Gorgias bezala) argudio okerren bidez konbentzitzeko gaitasuna zuelarik, logografo batek (Atenasko Antifontek bezala) auzitegi bat konbentzitzeko gaitasuna zuen auzi batean, edo auditorium batek, Demostio batek bezala. Frineri egindako epaiketa ospetsua, non Hipérides defendatzaileak biluztera jo zuen arrakasta lortzeko, adibide garbia da. Magistratura erromatarretarako hautagaiak ere fisikoki biluzten ziren hautesleen aurrean, gerrako zaurien orbainak erakusteko. *Panem et circenses* (ogia eta zirkua) esamoldea erromatar politikariek herriaren babesa bermatzeko erabiltzen zituzten mekanismo demagogikoetako batzuen erakusle da (azken garaietan ere erabiltzen eta kritikatzen direnak: ogia eta zezenak edo ogia eta hilkutxa).

Mundu garaikide, publiko eta mediatikoaren bizitza politikoan, publizitatetik eta propagandatik bereiztezina; hauteskundeetan hautagaiek haurrei musu ematen eta guztiak modu efusiboan agurtzen duten irudi topikoa marketin politikoa deritzonaren kanpoko adierazpen bat baino ez da, edo gobernu baten ekintza politikoa edo alderdi politiko baten hauteskunde-kanpaina bideratzeko iritzi-galdeketak erabiltzea.

### Herriaren teologia

Herriaren teologia Argentinan Vatikanoko II. Kontzilioaren eta Medellingo Konferentziaren (Kolonbia, 1968) ondoren jaio zen korronte teologikoa da, askapenaren teologiaren adar autonomo gisa, eta, zenbait egileren arabera, eragin handia izan du Frantzisko aita santuaren pentsamenduan. Herriko teologia teologo nagusien artean, Alberto Methol Ferré, Lucio Gera, Rafael Tello, 40 *«Justino O 'Farrel»*, Juan Carlos Scannone, Eduardo de la Serna eta Carlos María Galli nabarmentzen dira.

Herria, korronte teologiko honentzat, kategoria historiko eta mitikotzat hartzen da, leinutik haratagoko anaitasun modutzat. Ez du murrizten gizabanakoen batuketa masibora, ez eta gizarte bat osatzen duten herritar guztietara edo biztanleriara ere, baizik eta jatorri eta gorabehera historiko komunen kontzientzia gisa, bere tradizioaren ondarean, bere background kultural eta erlijiosoan, eratortzen eta elikatzen den ethos sozietarioan, hainbat osagai mestizaje etniko eta kultural batean integratzeko gaitasunean, laneko bizikidetzaren ehunean, elkartasunean eta elkarbizitzan.

Herriaren teologiak askapenaren teologiaren *"pobreen aldeko lehentasunezko aukera"* erabakigarria hartzen du, baina teologia horretatik bereizten da *"klaseen arteko borrokan"* zentratzen ez delako, baizik eta *"Herriaren herria"* eta *"Herriaren aurkakoa"* nozioetan, hau da, Aita Luzio Gerak irakatsitako nozioan, herriaren eta nazioaren ondasun komunarekiko interesa alde batera uzten duten oligarkiei deitzeko, eta herriaren eta nazioaren berezko defentsa-egoeretan oinarritzen dira.

Herriaren teologiaren arabera, globalizaziotik eta bazterketa-prozesuetan sakontzetik abiatuta, *"Pobreen aldeko lehentasunezko aukera" "baztertuen aldeko lehentasunezko aukera"* gisa adierazi behar da.

Juan Carlos Scannone teologo jesuitak, askapenaren filosofiaren eta herriaren teologiaren sortzaileak, esan du Frantzisko aita santuak azken horretatik hartu duela bere *"Herria"* kontzeptua, *"Figura poliedrikoa"* bezala, non kultura bakoitzak gizateriari zerbait emateko duen eta desberdintasunak errespetatzen diren.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak