Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sonnō jōi

*Sonnō jōi* ikurpean dauden samuraiak 1864ko Mitoko matxinadan. Utagawa Kuniteruren margolana.
Sonnō jōi (japonieraz: 尊皇攘夷, Hepburn: *«Enperadorea errespetatu, basatiak kanporatu»*)
japonierazko esaldi bat da, Matthew Calbraith Perry komodoroaren ontzidiak Japoniako merkatua Ameriketako Estatu Batuentzat irekitzera behartu zuenetik Japonian kanpotarrekiko sortutako beldur eta gorrotoaren adierazpen muturrekoena. *Bakumatsu* garaian matxinoek oihukatutako leloa, *Bakufu* edo shogunerriaren aurkako jarrera adierazten du.

## Datu gehigarriak

* Meiji berrezarkuntza

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Japoniako historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# K.a. 314

K.a. IV. mendearen taula (K.a. V. mende | **K.a. IV. mende** | K.a. III. mende)

K.a. 330ko hamarkada | K.a. 320ko hamarkada | **K.a. 310ko hamarkada** | K.a. 300ko hamarkada | K.a. 290ko hamarkada

K.a. 319 | K.a. 318 | K.a. 317 | K.a. 316 | K.a. 315 | **K.a. 314** | K.a. 313 | K.a. 312 | K.a. 311 | K.a. 310 | K.a. 309

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

### Heriotzak

---

## Kanpo estekak
# Matxinada

Amsterdamen 1917an Patataren matxinadan parte hartzen duten emakumeak
**Matxinada** esanekotasuna edo ordena ukatzea edo agintaritzaren aurkako herri-altxamendu edo jazarraldia da. Barnean, mota askotako ekintzak izan ditzake, desobedientzia zibiletik hasi eta gobernua botatzeko eraso bortitz antolaturaino. Matxinadetan parte hartzen dutenak *matxinoak* dira. Euskarazko bi izen hauek, matxinada eta matxino, XVII - XIX. mendeen bitartean Euskal Herrian izandako errebolta batzuetan dute jatorria, matxinada esaten baitzaie.

## Motak

Matxinadaren baliokideak diren hainbat hitza daude, batzuk gutxiesgarriak eta besteak positiboak. Hona hemen adibide batzuk:

* Altxatzea, bere nagusien aurka militarrek edo
* Desobedientzia zibila, indarkeria erabiltzen ez duena
* Erresistentzia, *freedom fighter*rek beste herrialdearen okupazioaren aurka egina.
* Errebolta, orokorra baino mugatua denean
* Iraultza, gobernua akabatzeko egina.
* Subertsioa, sabotaje erabiltzen duena
* Terrorismoa, estremista politiko edo erlijiosoek egina.

## Hitzaren jatorria Euskal Herrian

Bilboko 17. mendeko gatzaren matxinadaren oroigarria.
Matxinada, matxinatu eta matxino hitzak erabiltzen dira euskaraz zenbait erreboltak matxinada izena hartu izan zutelako 17. eta 19. mendeen artean. Errebolta haietan olagizon eta eskulangileak izaten ziren protagonista, eta termino hori, matxino, erabiltzen zen eskulangile horientzat euskaraz.

Matxinada literaturan landua izan da, baita euskal literaturan ere. Iñigo Aranbarri idazle azkoitiarraren *Apirila* eleberrian 1766ko matxinada landu zuen.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko matxinadak (XVII - XIX. mendeak)
* Zamakolada

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau politikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Erbeste

"Dante erbestean", Domenico Petarlini.
**Erbestea** edo **deserria** norberarena ez den herritik eta herrialdetik kanpo bizi denaren bizilekua eta egoera da, bere herritik behartuta eta kartzelarekin edo heriotzarekin mehatxupean atera eta hara itzuli ezinik dagoenean. Erbesteratzea zigor edo isolamendu neurri moduan aplika daiteke. Ohikoa da desberdintzea "barne erbestea", bizilekuaren lurralde barruan, eta "kanpo erbestea", lurraldetik at deportazioa gertatzen denean.

Normalean pertsona baten egoera indibidualki deskribatzeko erabiltzen bada ere, kontzeptua kolektiboki taldeentzat ere erabiltzen da, bereziki talde etniko edo nazionalentzat, edo gobernu edo erakunde oso batentzat. "Erbesteko gobernua" lekuz aldarazten dutena da, eta haren zilegitasuna herrialdetik kanpotik aldarrikatzen du. Diaspora eta iheslari hitzak, hain zuzen ere, talde mailako erbestea izendatzeko baliatzen dira, hala borondatez nola indarrez jazotzen direnean.

Protesta moduan pertsona batek bere burua herritik edo etxetik ateraraz dezake, jazarpen judizial bat saihesteko adibidez, lotsak edo damuak bultzatuta bestela, edo bere burua isolatzea denbora emateko zeregin zehatz baterako.

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 9. artikuluak defendatzen du "inork ez zuela jasan beharko atxilo edo erbeste arbitrario edo bidegaberik".

## Ikus, gainera

* Asilo eskubidea

## Kanpo estekak
# Herriaren Egunkaria

| Herriaren Egunkaria |
| --- |
|  |
|  |
| Mota | egunkari, communist newspaper (en) , party newspaper (en)  eta egunkari |
| Fitxa teknikoa |
| Lehen zenbakia | 1948 |
| Hizkuntza | written vernacular Chinese (en)  eta txinera |
| Formatua | izara |
| Argitaletxea | People's Daily Press (en)  |
| Identifikadoreak |
| ISSN | 1672-8386 |
|

---

 |
| en.people.cn, spanish.people.com.cn, people.com.cn, paper.people.com.cn, peoplesdaily.pdnews.cn eta haiwainet.cn |
|      |

«Herriaren Egunkaria» (txinera tradizionalez: 人民日报; pinyinez: *Rénmín Rìbào*) mundu osoan argitaratutako txinera sinplifikatuzko egunkaria da, 3-4 milioi aleko tiradarekin. Txinako Alderdi Komunistaren egunkari ofiziala da.

## Historia

1948ko ekainaren 15ean argitaratu zuen lehen aldiz Pingshanen, Hubein, Alderdi Komunistaren eskualdeko sekzio batek. Bulegoak Pekinera lekualdatu ziren 1949ko martxoan eta urte hartako abuztuan alderdiaren egunkari ofizial izendatu zuten. Alderdi Komunistaren organo gisa, egunkariak Alderdiaren politikari eta ikuspuntuari buruzko informazio zuzena ematen du askotan.

Iraultza Kulturalean, «Herriaren Egunkaria» izan zen atzerritarrek eta txinatarrek gobernua zertan ari zen jakiteko erabili zuten informazio-iturri bakarrenetako bat. Garai hartan, «Herriaren Egunkaria» egunkariko editoriala gobernuaren politikaren jakinarazpen baimendutzat jotzen zen.

«Herriaren Egunkaria» egunkariko artikuluek informazio gehiago ematen dute, eduki hutsaz gain. Figura edo ideia politiko bati buruzko artikulu ugari agertzea pertsona edo ideia hori garrantzia hartzen ari den seinaletzat hartu ohi da.

«Herriaren Egunkaria» Alderdiaren egunkari ofizial garrantzitsuena da. Horregatik, Diario del Pueblo egunkariko editorialak gobernuaren politikaren komunikatuak dira, gutxi gorabehera. Garrantzitsua da argitaletxeen, iruzkinen eta iritzien arteko bereizketa egitea. Gobernuak guztiak onartu behar baditu ere, autoritate ezberdinak dituzte. Adibidez, iritzi-zati batek ofizialen aurkako iritzirik ez badu ere, ikuspuntu bat adieraz dezakete edo eztabaida bat izan, oraindik aintzat hartu gabe dagoena eta kazetariaren iritziak soilik isla ditzakeena. Aitzitik, argitaletxe ofizial batek, nahiko ezohikoak izanik, gobernuak gai bati buruzko azken erabakia hartu duela esan nahi du.

1990eko hamarkadaren erdialdetik, «Herriaren Egunkaria» egunkariak gobernuak ematen dizkion diru-sarreren beherakada bati aurre egin behar izan dio, nazioarteko albiste-iturrien eta Txinako tabloideen lehia gero eta handiagoaz gain. Modernizatzeko ahaleginen barruan, Interneten edizio bat hasi zuen 1997an.

## Kanpo estekak
# Jauregi

*Artikulu hau Jauregi arkitektura eraikinari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Jauregi (argipena)».*
Abbadia jauregia, Hendaia.
**Jauregia** estatu buru edota maila goreneko pertsonaia baten bizilekua da. Jauregi asko beste betebehar batzuetarako ere erabili izan ohi dira; adibidez, legebiltzar edo museoen egoitza bezala. Hitza edo izendapen hau pertsonaia publikoen bizileku ez diren luxuzko eraikinak deskribatzeko ere erabiltzen da.

## Historia

Lehen jauregiak antzinaroan sortu ziren, ekintza politiko, ekonomiko, eta sozial antolatzeko gune bezala. Euskarazko jauregi hitza jaun hitzari -egi atzizkia jarriz sortzen da, beraz, jatorriz jauna dagoen lekua esan nahi du.

Europako antzinako erregimenan errege-erreginen, nobleen eta goi-kleroaren bizitokiak ziren, baita burges dirudunenak ere. Gustu artistiko zorrotzenaren eta luxu handienaren irizpideekin eraiki, altzariz hornitu eta apaintzen ziren, garai bakoitzeko estilo artistikoak finkatzen lagunduz.

Aro garaikidean jauregi asko parlamentu, museo edo beste erabileraren bat izateko moldatu ziren. Gaur egun jauregi hitza luxuzko eraikuntza proiektutaz hitz egiteko ere erabiltzen da. Honen adibidea moskuko metroko hainbat pasabide dira, hauek errusiako tsar-en garaiko jauregietan inspiartuta daude eta.

## Zibilizazio ezberdinen jauregiak

### Antzinaroko jauregiak

#### Antzinako ekialde hurbila

Zibilizazioa sortu zenetik, jauregia eta tenplua agertu ziren boterearen dualtasunaren (botere politikoa eta botere erlijiosoa) adierazpen arkitektoniko gisa. Bi kasuetan, historiarekin batera sortzen dira, hau da, idazkerarekin. Artxibo batean gutunak eta era guztietako dokumentuak kudeatzea eta kontserbatzea jauregien funtzioetako bat da hasieratik. Era guztietako biltegiak ere izan zen (elikagaiena, eraikuntzarako eta artisautzarako lehengaiena, kanpo-merkataritzarako salgaiena edo bertatik etorritakoena, armena, eta bereziki altxorrarena). Kantzelaritza eta altxortegiek sortzen zuten burokrazia gero eta konplexuagoari (Egipton, eskribau izenarekin), erregearen etxeko zerbitzurako izendatutako langileak gehitzen zitzaizkion, azkenean goi funtzionario nobleen gorte bihurtu zena.

#### Antzinako Grezia

Knossoseko jauregi minoikoa
Grezia klasikoaren aurretik existitu zen zibilizazio Kretar edo Minoikoan jauregiak oso eraikin garrantzitsuak izan zirela pentsatzen da, aztarnategietan gehien aurkitu den eraikuntza mota da eta. Grezia kontinentalean, *megarona* hiri harresituen bizitza sozial, ekonomiko eta politikoaren erdigunea izango zen eta bere estilo arkitektonikoa tenplu greziarraren aurrekaria izango zen.

## Erreferentziak

## Iruditegia

* Goienetxe jauregia, Irurita
* Narros jauregia, Zarautz
* Miramar jauregia, Donostia
* Ibaigane jauregia, Bilbo

## Kanpo estekak

* "Dorrea jauregi bihurtzea: landa eta hiri aldeko leinuek bat egitearen ikurra" izeneko artikulua Bertan bilduman

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Maitale

Madame de Pompadour, Luis XV.a Frantziakoaren maitalea, *circa* 1750.
**Maitale** zentzu zabalean maite duen edo elkar maite duten pertsonak dira, eta, zentzu zorrotzean, norbaiti buruz, ezkontide edo ohizko bikotekide ez den eta berarekin sexu-harremanak dituen pertsona da.

Orokorrean, harreman monogamoetan, bikotekide batek maitalearekin duen harremana ezkutua da.

Ohaidetzan ez bezala, maitale batek ez du ezkontzarekiko inolako estatus legala. XVIII. eta XIX. mendeetan Venezian zaldun adeitsu eta emakume ezkondu baten maitalea bat izendatzeko *cicisbeo* edo *cavalier servente* hitzak erabiltzen zituzten.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Cao Pi

| Cao Pi |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Txinako enperadorea |
| --- |

 220ko abenduaren 11 - 226ko ekainaren 29a ← Emperor Xian of Han (en)  - Cao Rui (en)  →

|  Chinese king (en)  |
| --- |

 220ko martxoaren 15a - 220ko abenduaren 11 ← Cao Cao - baliorik ez → |
| Bizitza |
| Jaiotza | Bozhou, 187ko maiatzaren 29a |
| Herrialdea | Cao Wei |
| Heriotza | Luoyang, 226ko ekainaren 29a (39 urte) |
| Familia |
| Aita | Cao Cao |
| Ama | Empress Dowager Bian |
| Ezkontidea(k) | Lady Zhen Q10884663  Guo Nüwang (en)  datter av keiser Xian (en)  |
| Seme-alabak |
ikusi
* Cao Rui (en)  Cao Lin (en)  Cao Jie (en)  Cao Rui (en)  Cao Yan (en)  Cao Xie (en)  Cao Li (en)  Cao Gong (en)  Cao Yong (en)  Cao Jian (en)  Princess Dongxiang (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Princess Jinxiang (en)  Cao Xian (en)  Cao Hua (en)  Empress Cao Jie (en)  Princess Anyang (en)  Princess Qinghe (en)  Cao Zishang (en)  Cao Zicheng (en)  Cao Zijing (en)  Cao Ziqin (en)  Cao Ziji (en)  Cao Mao (en)  Cao Jun (en)  Cao Zizheng (en)  Cao Gan (en)  Cao Xuan (en)  Cao Ju (en)  Cao Ju (en)  Cao Ang (en)  Cao Xiong (en)  Cao Chong (en)  Cao Zhi (en)  Cao Zhang (en)  Cao Gun (en)  Cao Lin (en)  Cao Yu (en)  Cao Shuo (en)  Cao Jun (en)  Cao Biao (en)  Cao Hui (en)
 |
| Familia |
ikusi
* Takamuko no Furutari (en)  (descendant (en) )
 |
| Leinua | House of Cao (en)  |
| Jarduerak |
| Jarduerak | olerkaria, idazlea, erregea eta politikaria |

**Cao Pi** —txinera tradizionalez: 曹丕; pinyinez: *Cáo Pī*— (Bozhou, 187ko maiatzaren 29a - Luoyang, 226ko ekainaren 29a) txinatar poeta eta enperadorea izan zen, Wei dinastiaren sortzailea.

## Biografia

Cao Caoren bigarren semea. Cao Ang haurriderdiaren heriotzaren ondoren, Cao Caoren oinordeko bihurtu zen. Bere aitari lagundu zion Ji probintziaren inbasioan, eta Weien errege izendatu zutenean, bere anaia Cao Zhirekin ondorengotza-gerra izan zuen. Cao Pi, maltzurra zena, bere aitaren oinordekoa izan zen, eta Handarren lehen ministro, Weitarren errege eta Ji probintziako Babesle Inperial izendatu zuen bere burua. Bere ondorengotza gertatu eta gutxira, Cao Pik Weitarren erresuma ezarri zuen, Xian enperadorea tronutik kendu eta Weitarren lehen enperadore bihurtuz. 221ean, Cao Pik Wuko errege titulua eman zion Sun Quani, eta haren erresumatik inbasioa agindu zuen, Shu erresumaren inbasioa agindu baino pixka bat lehenago. Bi inbasioetan porrot egin zuen.

223an, Cao Zhang anaiak tronua usurpatu nahi ziola susmatu, eta weiqi jokatzen ari zirela, anaia pozoitu egin zuen. Bere konkista porroten ondoren, Cao Pi Wutarrei eraso egiten tematu zen eta inbasioan pertsonalki parte hartu zuen, baina berriro garaitua izan zen. Zazpi urteko erregealdiaren ondoren, gaixotu egin zen, eta Cao Rui bere ondorengoaren boterea finkatzeko asmotan bere ohera Sima Yi, Chen Qun, Cao Zhen eta Cao Xiu deitu zituen. Cao Pi berrogei urte zituela hil zen, eta historian arrasto garrantzitsua utzi zuen poeta gisa, militarren porrot sonatuak gorabehera.

## Erreferentziak
# Espansionismo

Geopolitikan, **espansionismoa** erregimen politiko herrialdeko mugak gaindituz beste herrialdeetako lurraldeak bereganatzeko politika da, bere agintea besterik gabe zabaldu edo interes ekonomiko hutsengatik. Inperialismo eta nazionalismoarekin loturik, XX. mendera arte kolonialismoaren bitartez garatu da.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau politikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Songbun

**Songbun** (hangul:성분, *sŏngpun*), formalki **chulsin-songbun** (hangul: 출신성분, *ch'ulsin sŏngpun*), Ipar Koreako kasta sistema da, 1950eko hamarkadan indarrean jarri zena. Biztanle guztiak 51 azpi-kategoriatan banaturiko hiru gizarte klase handitan sailkaturik daude:

* Lehen klasea, *erdiguneko masek* osatua, herriaren heroi eta haien ahaideena da, bereziki gerrako umezurtzak (asko ziren), eskola berezietan haziak. Pribilegiodun horiek Piongiangen bizi dira, eta harreman estuak dituzte agintariekin. Agintariak 40 kilometroko lurpeko tunelez loturik dauden luxuzko eraikin berezietan bizi dira; haiek bakarrik dute egiazko informazioa, eta gainerakoek propaganda besterik ez dute.
* Bigarren klasea *erdigunearen inguruko masa* da: nekazariak, langileak eta intelektualak, konpromiso politiko gabeak, baina erregimenariko guztiz leialak.
* Hirugarren klasean *masa nahasiak* edo *beulsun* daude: klase etsaiak, ihes egindakoen familiak, politikoki susmagarriak; unibertsitatea debekatua dute, eta ezin dira hiriburuan bizi. Egitura osatzeko, kontzentrazio eremu sare bat antolatu zen, jende asko, goseak nahiz bestela, hil zena. Legezko hilketak oso ohikoak ziren, inperialismoaren eta haren hegoaldeko morroiaren kontrako gerra etengabean baitzegoen herria beti.

Ipar Koreako gobernuak, ordea, hiritar guztiak berdinak direla dio, eta ukatu egin du familiako aurrekarien araberako bazterkeriarik dagoenik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018/4/18 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Matematika-artearen bederatzi kapituluak

*Matematika-artearen bederatzi kapituluak* liburuaren orrialde bat
Matematika-artearen bederatzi kapituluak edo Jiuzhang Suanshu (txinera sinplifikatuz: 九章算术; txinera tradizionalez: 九章算術; Pinyineraz: Jiǔzhāng Suànshù) matematika liburu txinatar bat, hainbat belaunalditako eskola-ikasleek egina K.a. X. eta II. mendeen artean. Azken fasea Kristo ondorengo I. mendekoa da. Liburu hori bizirik iraun duen Txinako lehenengoetariko matematika liburua da.

## Liburuaren edukia

Bederatzi kapituluen edukia hau da:

1. 方田 *Fangtian* - Eremu laukizuzenak: hainbat itxurako eremuen azalerak (laukizuzenak, trapezioak, triangeluak, zirkulu-ebakidurak, ...); zatikien manipulazioa.
2. 粟米 *Sumi* - Artatxikia eta arroza: ondasunen trukea prezio desberdinetan; prezioak estimatzea.
3. 衰分 *Cuifen* - Banaketa proportzional: oinarrizko mozkinen banaketa zati proportzionaletan.
4. 少廣 *Shaoguang* - Zabalera txikiena: zatiketak zenbaki desberdinekin; erro karratua ateratzea eta erro kuboa ateratzea; dimentsioak, zirkuluren azalera eta esferaren bolumena.
5. 商功 *Shanggong* - Lanen gaineko hausnarketa: hainbat itxurako solidoen bolumenak.
6. 均輸 *Junshu* - Bidezko zergak: Proportzioari buruzko problema konplexuagoak.
7. 盈不足 *Yingbuzu* - Soberakina eta defizita. Mendebaldean geroago *posizio faltsuaren metodoa* izenez ezagutzen den hatsarrea erabiliz ebatzitako problema linealak.
8. 方程 *Fangcheng* - Matrize laukizuzena: Ekuazio linealen sistemak, Gauss-Jordan algoritmoaren antzeko metodoa erabiliz.
9. 勾股 *Gougu* - Oinarria eta garaiera: Mendebaldean Pitagorasen teorema izenez ezagutzen den hatsarrearekin lotutako problemak.

## Kanpo estekak

* Liburuaren testu osoa (Txineraz)
# K.a. 123

K.a. II. mendearen taula (K.a. III. mende | **K.a. II. mende** | K.a. I. mende)

K.a. 140ko hamarkada | K.a. 130ko hamarkada | **K.a. 120ko hamarkada** | K.a. 110ko hamarkada | K.a. 100ko hamarkada

K.a. 128 | K.a. 127 | K.a. 126 | K.a. 125 | K.a. 124 | **K.a. 123** | K.a. 122 | K.a. 121 | K.a. 120 | K.a. 119 | K.a. 118

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

### Heriotzak

---

## Kanpo estekak
# Erregeorde

**Erregeorde**a, erregearen ordez gobernatzen duen pertsona da. Normalean botere honetaz arduratzen den gobernaria, monarka bat adin txikikoa denean, ezgaia denean, edo gaitasungabetu dutenean izaten da.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau politikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Yuli konderria

**Yuli konderria** edo **Lopnur konderria** (txinera sinplifikatuz 尉犁县, txinera tradizionalez 尉犁縣) Txinako Xinjiang Eskualde autonomoko konderri bat da, Bayin'gholin Mongoliar Prefektura autonomoaren administraziopean dagoena. 59.399 kilometro karratuko hedadura du, eta, 2002ko erroldaren arabera 100.000 biztanleko biztanleria du.

## Garraiobideak

Txinako 218 Errepide Nazionala

## Kanpo estekak
# Labe garai

Bizkaiko Labe Garaiak gaur egun
**Labe garaia** tamaina handiko metalurgia-labea da, zutikakoa, burdin mea urtzeko erabiltzen dena; labe mota honetan mea eta erregaitzat erabiltzen den ikatza nahasirik sartzen dira.

## Egitura

Normalean labe garai bat 30 metroko altzairuzko kapsula zilindriko bat da. Hau, beroa jasaten duen material ez-metaliko batez estalita dago, adibidez asbestoz edo adreilu erregogorrez. Kapsularen diametroa txikitu egiten da gorantz eta beherantz eta diametrorik handiena gutxi gorabehera garaiera osoaren laurdenean dago kokatuta. Labearen beheko aldea tobera izeneko haizebide tubularrez osatua dago. Bertatik haizea pasarazten da kokea pizteko. Hondotik hurbil zulo bat dago, bertatik arrabioa irteteko labe garaia husten denean. Zulo horren gainean, baina toberen azpian, zepa kanporatzeko beste zulo bat dago. Labe garaiaren goiko aldeak, 30 bat metroko altueran, arnasbideak ditu ihes-gasentzako eta kalapatxa biribil pare bat, balbulen bidez itxita, kanpai formaz. Hemendik burdin-minerala, kokea eta kareharria sartzen dira. Materialak bagoneta edo koilare txikietan eramaten dira kalapatxaraino, labearen kanpo aldean dagoen igogailu baten bidez.

Bigarren Mundu Gerraren ostean, labe garaien teknologian aurrerapen garrantzitsua izan zen: presioztapena. Labearen arnasbideen gasaren pausua estutuz, labearen barneko presioa 1,7 atmosferara edo gehiagora igo daiteke. Presioztapeneko teknikak kokearen erreketa hobea eta burdinaren ekoizpen handiagoa ahalbidetzen du. Labe garai askotan ekoizpena % 25 igo daiteke. Gainera, instalazio esperimentaletan frogatu denez, airea oxigenoarekin aberastuz ere ekoizpena handitzen da.

## Prozesua

Labe garaian sartzen den airea aldez aurretik 550-900 °C artean berotzen da, adreiluzko egitura erregogorrak dituzten zilindroetan. Adreilu egitura horiek hainbat orduz berotzen dira labe garaiko gasa errez (labeen goiko aldetik ihes egiten duten gasak); sugarrak itzali ostean, aire hori presio bidez sartzen da.

Labe garaiak etengabe egiten dute lana. Labean sartuko den lehengaia karga txikiko zenbait zatitan banatzen da, 10 eta 15 minutu arteko tartean sartzen direlarik. Metal urtuaren gainean den zepa ordu bitik behin kentzen da; burdina, berriz, egunean bost aldiz ateratzen da.

Husteko, hondotik hurreko zuloaren buztinezko tapoia kolpeka hausten da; horrela metal salda, buztinez estalitako erreten batetik, adreiluz forratutako depositu batera igarotzen da. Depositu hau koilara bat izan daiteke, edo 100 tona inguru eduki ditzakeen bagoneta bat. Depositura bidean, gainean etor daitekeen zepa kentzen da. Ondoren, arrabioz betetako edukiontzia altzairutegira eramaten da.

Behin altzairua likidoa izanda, mota desberdinetako galdaketetan sar daiteke material jakin batzuk lortzeko: galdaketa arruntarekin produktu bukatuak lortzen dira, galdaketa jarraiarekin laminazio trenak lortzen dira, eta azkenik, lingote-ontzien gaineko galdaketarekin lingoteak lortzen dira.

## Ikus, gainera

* Labe
* Bizkaiko Labe Garaiak
	+ Bizkaiko Labe Garaietako 1. Labe Garaia

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# 113

| 113. urtea |
| --- |
| Kronologia |
| Mendeak | I.a • **II.a** • III.a |
| Hamarkadak | 90(e)koa • 100(e)koa • **110(e)koa** • 120(e)koa • 130(e)koa |
| Urteak | 110  • 111  • 112 • **113** • 114 • 115 • 116 |
| Beste egutegi batzuetan |
| Gregoriotar egutegia | 113 *CXIII* |
| *Ab urbe condita* | 866 |
| Armeniar egutegia | *N/A* |
| Bahá'í egutegia | -1731 – -1730 |
| Bengaliar egutegia | -480 |
| Berber egutegia | 1063 |
| Egutegi budista | 657 |
| Myanmarko egutegia | -525 |
| Bizantziar egutegia | 5621 – 5622 |
| Koptoen egutegia | -171 – -170 |
| Etiopiar egutegia | 105 – 106 |
| Hebrear egutegia | 3873 – 3874 |
| **Egutegi hinduak**

---

 |
| *Bikram Samwat* | 169 – 170 |
| *Shaka Samvat* | 35 – 36 |
| *Kali Yuga* | 3214 – 3215 |
|

---

 |
| Iraniar egutegia | 509 BP – 508 BP |
| Islamiar egutegia | 525 BH – 524 BH |
| Korear egutegia | 2446 |
| Thailandiar eguzki egutegia | 656 |
| Holozeniar egutegia | 10113 |

*Artikulu hau 113. urteari buruzkoa da, zenbakiari buruzkoaren bila bazabiltza, ikus **Ehun eta hamahiru**.*

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

## Gertaerak

* Trajanok Partiaren aurka espedizioa hasi zuen eta Armeniarekin bateratu zen

## Heriotzak

---

## Kanpo estekak