# Epigrafia

Rosseta harria, Londresko British Museumen erakusgai.
**Epigrafia** (antzinako grezieraz: ἐπιγραφή *epi-graphē*, "idazkun") historiaren zientzia laguntzailea da, harri, metal eta antzeko materialetan egindako **idazkunak** edo **inskripzioak** aztertzen dituena. Testua grabatuta egon ohi da, nahiz eta zeramikazko objektu batzuetan, labean egosi aurretik egin daitezke, modu mekanikoan, edo molde bat (zigilu bat, adibidez) erabiliz. Inskripzio batzuk, pintatua daude. Zientzia honek agirien esanahi historikoa eta idazlanaren literatur balioa alde batera uzten ditu.

Epigrafiaren metodoak erabiltzen dituenak epigrafista du izena. Epigrafe bat edonolako testua izan daiteke, grafema bakarretik agiri luze batera. Batzuk famatuak dira oso: adibidez Behistungo inskripzioa, Gilgameshen epopeia, *Res Gestae Divi Augusti* edo Rosetta Harria.

Ezagutzen den azken hieroglifikoa. Philae irlan. IV. mendea
Leku eta garai askotan aurki daiteke material gogorretan idatzitako testuak. Antzinaroaren ikerketarako bereziki garrantzitsua da, idatzizko beste euskarrietan dauden testu gehien gehienak galdu baitira. Antzinako mendeetarako, testu gehien eman dituztenak, greziar idazkunak eta latinezko erromatar idazkunak dira. Egiptoarrak ere oso garrantzitsuak izan dira, baina Egiptoko papiroetan testu asko gorde dira.

Erdi Aroan eta Aro Modernoak inskripzioak egien jarraitu zuten Europan, hasieran latinez eta ondoren bertako hizkuntzetan.

Ez dira epigrafia eta paleografia nahastu behar, bigarrenak, paperean edota beste material bigunetan tintarekin idazten diren testuak ikertzen ditu eta. Numismatika (txanponak eta antzeko materialak ikertzen dituen zientzia) epigrafiarekin lotura estua du.

## Idazkun motak

Huescako Museo Arqueológico Provincial-en gordetzen den zeramika gaineko grafitoa; grabatutako idazkun motza. *Instrumenta domestica epigrafia*.
Munius Octavius Novatusen estatua eta inskripzioa. Segobrigako antzokian zegoen antzokia sustatu edo babestu zuelako.
Epigrafeak edukieraren edota xedearen herabera sailkatu ohi dira. Erromatar eta greziar epigrafia talde hauetan sailka daitezke:

1. *Erlijio idazkunak*, jainkotasunei eskaintzen zaizkie; sortu badira, promes baten ondorioz, orduan botozkoak *izena ematen zaie*.
2. *Juridikoak edo legalak;* legeak, ediktu, dekretu edo gutun ofizialak izan daitezke*.*
3. *Publikoak edo monumentalak;* eraikin publiko eta ofizialetan grabatzen dira, adibidez, eraikinetan, garaipen-arkuetan, zubietan, tenpluetan eta abarretan, idazkuna egiteko agindu zutenak aipatuz edo eraikitzearen arrazoia eta data maiz adieraziz.
4. *Historikoak* gertaera garrantzitsuak gogorazten dituzte; erromatar inskripzioetan adibidez, *fastoak*. Oso ezaguna da, bestalde, Egiptokoen artean, Kadeshko inskripzioa.
5. *Ohorezkoak*, pertsona ezagun edo boteretsuren bat gogora arazteko.
6. *Hilobikoak Epitafioak dira. Norbaiten hilobia markatzen dute eta hura gogorazten dute*.
7. *Menores*, edo txikiak, eguneroko objektuen (*instrumenta domestica*) gainena egiten dira, hauda, erabilera arrunteko objektuen gainean, hala nola zeramikazko ontziak edo platerak, beirazko botilatxoak, bolizko kaxatxoak, etab. Mekanikoak edo estanpatuak izan daitezke (adibidez, anforen gaineko zigiluak edo mahaiko baxerako azpialdean jartzen zirenak), edo eskuz egindakoak (esgrafiatuak, pintatutako kartelak, etab.).
8. *Titulus pictus (Tituli picti* pluralean*):* Salgaiak eramateko objektuetan egiten ziren margo beltza edo gorria erabiliz; *pictus*, margotua esan nahi du. Jatorria, norakoa, produktu mota, etab. adierazten dira. Ohikoak izan ziren erromatar ontziteria mota batzuetan, hala nola, anforak.

Anforetan aurkitu diren *tituli picti*.
## Katalogoak

Inskripzioen korpusak katalogotan bildu ohi dira, eta katalogoetan identifikazio zenbaki edo kode bat ematen zaie, ikertzaileen erreferentziak eta informazio elkartrukea errazteko. Antzinako erromatar garaiko latinezko idazkunetarako, katalogo handiena Corpus Inscriptionum Latinarum da, CIL siglen bidez ere ezaguna eta latinez idazten dena. Baina CIL katalogoek urteak behar dituzte osatzeko eta publikatzeko, eta azken urteetan aurkitutako inskripzio berriak ezin dira bertan jaso. Hori dela eta hainbat herrialdek bere idazkunen katalogo nazionalak izaten dituzte, aldizkari espezializatuetan datu base digitaletan argitaratzen direnak,. Espainian, Hispania Epigraphica da katalogo garrantzitsuena, Alcalako unibertsitateak kudeatua eta Espainiako Gobernuak lagunduta. Frantzian eta beste herrialdetan *L'Année épigraphique* da erreferentziazko aldizkaria da eta Erresuma Batuan *Roman Inscriptions of Britain* (RIB). Grezierazko inskripzioak, *Inscriptiones Graecae*-n biltzen dira eta etruskeraz egindakoak *Corpus Inscriptionum Etruscarum*-en. Galierazko inskripzioak, Galietako grekerazkoekin batera, *Recueil* des inscriptions *gauloises* (RIG) katalogoan jaso dira. Hizkuntza paleohispaniarren katalogoa *Hesperia* izena du. Latinezko inskripzioen datu baserik osatuenetakoa eta ezagunena, Züricheko Unibertsitateko Epigraphik-Datenbank  Clauss / Slaby (EDCS) da.

Erdi Aroko Europako idazkunen korpora-en artean daude, Alemaniako *Die deutschen Inschriften,* Frantziako *Corpus des Inscriptions de la France Médiévale eta* Espainiako *Corpus Inscriptionum Hispaniae Mediaevalium*.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Epigrafe (literatura)
* Grafia
* Idazkera sistemak
* Idazketa
* Hieroglifo
* Latindar epigrafia
* Ostraka
* EpiDoc
* Leidengo hitzarmena
* Papiroak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)(Alemanez)** Heidelbegko Unibertsitateko epigrafia datu-basea datu basea
* **(Ingelesez)(Alemanez)(Italieraz)(Gaztelaniaz)** Clauss-Slaby erromatar inskripzioen datu-basea. Epigraphische Datenbank Clauss - Slaby
* Hispaniako probintzien inskripzioen online datu-basea, gaur egun itxita, eta artxibatua. **(Gaztelaniaz)** [  Hispania Epigrafica].
* **(Alemanez)(Ingelesez)** Grezierazko idazkunak Inscriptiones Graecae Berlin: Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities
* **(Ingelesez)** Hainbat datu base elkartzen dituen web gunea Epigraphy.info. Collaborative Environment for Digital Epigraphy
* **(Ingelesez)** Erresuma Batuko erromatar inskripzioak *Roman Inscriptions of Britain* Erresuma batua : University of Nottingham
* **(Frantsesez)** Frantziako Erdi-Aroko inskripzioak.  TITULUS. Corpus des inscriptions de la France médiévale]
* **(Frantsesez)** Erromatar garaiko epigrafiari buruzko aldizkari akademiko garrantzitsuena. *L'Année épigraphique* Paris : C.N.R.S. - Université de Paris I
* **(Italieraz)(Ingelesez)** EAGLE, *Electronic Archive of Greek and latin epigraphy* EDR - Roma
* **(Frantsesez)** Ausonius Institutua: PETRAE katalogoa on-line.
* Zozaya Montes, Leonor, *EPITECA, Espacio virtual con juegos epigráficos.*