Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# XVI. mendea

**XVI. mendea** 1501. urtetik 1600. urtera bitarteko aldia da (bi urte horiek barne).

|  |
| --- |
| **Mendeak:** |
| XV.a - **XVI.a** - XVII.a |
| **Hamarkadak:** |
| 1500koa 1510koa 1520koa 1530koa 1540koa1550koa 1560koa 1570koa 1580koa 1590koa |
| **Kategoriak:** |
| Jaiotakoak - Hildakoak |

## Gertaerak

### **Zientzia eta teknologia Amerikarako bidaiekin hainbat animalia, landare eta gaixotasun trukatzen dira Europarekin.
* Iruteko makina asmatzen da.
* √ sinboloa asmatzen da.
* Kopernikok planetek Eguzkiaren inguruan biraka dabiltzala esaten du.
* Herri katolikoetan Egutegi gregoriotarra onartzen da.
* Juan Ponce de Leon eta Vasco Nuñez de Balboak Ozeano Pazifikoa ikusten dute ekialdetik..
* Juan Sebastian Elkano eta Fernando Magallanesek munduari bira ematen diote.
* Francisco de Orellanak Amazonas ibaia nabigatzen du.

### Gertaerak

* Espainiak Amerika gehiena beretzat hartzen du.
* Espainia eta Portugalgo batasun dinastikoa eta historiako inperiorik handienetariko baten sorrera.
* Polonia eta Lituaniako Errepublika Federal Aristokratikoa sortzen da.
* Hainbat gaixotasun Europearrek milaka Amerikar hiltzen dituzte.
* 1592-98: Koreak eta Txinak Japoniarren bi eraso gainditzen dituzte.
* Makao sortzen du Portugalek Txinan.

### Kultura

* Cinquecentoa Italian eta Manierismoa Europan.

### Pertsona nabarmenak

* Miguel de Cervantes, *On Kixote Mantxako* liburuaren idazlea.
* Michelangelo Buonarroti, italiar margolari eta eskultorea.
* William Shakespeare, idazlea.
* Juan de Rojas y Sarmiento
* Gerhard Mercator, geografoa
* Elisabet I.a Ingalaterrakoa
* Francis Drake
* Ahmad ibn Ibrihim al-Ghazi, somaliar imam eta jenerala.
* Karlos I.a Espainiakoa eta V.a Alemaniakoa.
* Sigismundo III.a Poloniakoa eta I.a Suediakoa.
* Hernan Cortes konkistatzailea.
* Henrike III.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoa.
* Moctezuma II.a azteka erregea
* Atahualpa
* Nostradamus, frantziar astrologoa.
* Francisco Pizarro konkistatzailea
* Martin Luther alemaniar erreformatzaile erlijiosoa.
* Nikolas Koperniko astronomoa.
* Galileo Galilei astronomoa
* Fernando Magallanes nabigatzailea.
* Juan Sebastian Elkano euskal herritar nabigatzailea.
* Joan Kalbin, erreformatzaile erlijiosoa.
* Henrike VIII.a Ingalaterrakoa.
* Ignazio Loiolakoa, Jesusen Konpainiaren sortzailea.

## Kanpo estekak
# Kolonbia Handia

| Kolonbia Handia Gran Colombia |
| --- |
| 1819 – 1830 |
| Errepublika |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|

---

**Ereserkia** Fitxategi:Marcha Libertadora

---

**GoiburuaUnión* (Batasuna)

---

 |
| Errepublikako mapa |
| Geografia |
| Hiriburua | Bogota |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | Ofizialki gaztelera |
| Erlijioa | Katolikoa |
| Historia |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoak**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Granada Berriko Erregeorderria |
|  | Venezuelako kapitaintza nagusia |
|  | Quitoko presidentzia |
|  | Granada Berriko Probintzia Batuak |
|  | Venezuelako Hirugarren Errepublika |
|  | Guayaquileko Probintzia Askea |

 | **Ondorengoak →**

|  |  |
| --- | --- |
| Venezuela |  |
| Granada Berriko Errepublika |  |
| Ekuador |  |
| Peru |  |
| Brasilgo Inperioa |  |
| Erdialdeko Amerikako Errepublika Federala |  |
| Britainiar Guyana |  |

 |

 |

**Kolonbia Handia** (gaztelaniaz *Gran Colombia*) historialariek 1819 eta 1830 arteko Kolonbiako Errepublikari ematen dioten izena da. Orduan, *Kolonbia* izena eskualde zabala deitzeko erabiltzen zuten; egungoari, berriz, Granada Berria zeritzoten.

Errepublika sortzeko Granada Berriko Erregeorderria, Venezuelako kapitaintza nagusia, Quitoko presidentetza eta Guayaquileko Probintzia Askea osatzen zituzten lurraldeak batu ziren, egun Kolonbia, Venezuela, Ekuador eta Panama osoaz gain Costa Rica, Peru, Brasil, Guyana eta Nikaraguako eskualde batzuk zirenak.

Herrialdea 1830ean sakabanatu zen, federalismo eta zentralismoaren aldekoen arteko tirabirak eta eskualdeko diferentziagatik.

## Presidenteen zerrenda

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Kondaira:** | Presidente titularra | Bitarteko presidentea |

| Irudia | Presidentea | Agintaldia | Hautaketa | Lanbidea |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Simón Bolívar** | 1819 - 1830 | Hauteskundeak | Militarra |
|  | **Francisco de Paula Santander** | 1819 - 1827 | Bitartekoa | Militarra |
|  | **Domingo Caycedo** | 1830 - 1830 | Bitartekoa | Militarra |
|  | **Joaquín Mosquera** | 1830 - 1830 | Hauteskundeak | Legelaria |
|  | **Rafael Urdaneta** | 1830 - 1831 | Bitartekoa | Militarra |
|  | **Domingo Caycedo** | 1831 - 1831 | Hauteskundeak | Militarra |

## Kanpo estekak

* Kolonbia Handiari buruzko artikulua *Argia* astekarian

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Granada Berriko Erregeorderria

*Artikulu hau Espainiar inperioko erregeorderriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Granada».*

| Granada Berriko Erregeorderria Virreinato de Nueva Granada |
| --- |
| 1717 – 1723 1739 – 1819 |
| Espainiar Inperioko erregeorderria |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Erregeorderriaren mapa |
| Geografia |
| Hiriburua | Santa Fe de Bogotá |
| Biztanleria | 2150000 |
| Ekonomia |
| Dirua | Peso |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | Ofizialki gaztelera |
| Erlijioa | Katolikoa |
| Historia |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoak**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Peruko Erregeorderria |
|  | Granadako Erresuma Berria |

 | **Ondorengoak →**

|  |  |
| --- | --- |
| Granada Berriko Probintzia Batuak |  |
| Kolonbia Handia |  |

 |

 |

**Granada Berriko Erregeorderria** edo **Granada Berria** (gaztelaniaz *Virreinato de Nueva Granada* edo *Virreinato de Santafé*) 1717an Espainiak bere Amerikako koloniak kudeatzeko sorturiko barruti administratiboa izan zen. Filipe V.a Espainiakoak sortua, 1723an, finantza arazoak zirela eta, indargabetu eta 1739an berrezarri zuten, 1810ean kolonbiar independentistek ezeztatu arte. 1815ean Fernando VII.a Espainiakoaren armadak birkonkistatua, 1819an independentistek behin betiko bota zituzten espainiarrek bertatik.

Hiriburua Santa Fe hiria izan zuen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Atila

| Atila |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  hunoen errege |
| --- |

 435 - 453 ← Rugila - Ellac (en) , Dengizich (en) , Ernakh (en)  → |
| Bizitza |
| Jaiotza | I. milurtekoa |
| Herrialdea | Hunnic Empire |
| Heriotza | Panonia, 453 ( urte) |
| Heriotza modua | istripuzko heriotza: ezezaguna eztarriko trabamendua |
| Familia |
| Aita | Mundzuk |
| Ezkontidea(k) | Kreka (en)  Ildico (en)  Eskam's daughter (en)  |
| Seme-alabak |
ikusi
* Ellac (en)  Dengizich (en)  Ernakh (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Bleda (en)
 |
| Jarduerak |
| Jarduerak | tribu-buruzagia |
| Zerbitzu militarra |
| Parte hartutako gatazkak | Katalauniako Zelaietako Gudua |
|

---

 |
|   |

**Atila** (latinez: *Attila*; c. 395 - 453) hunoen azken erregea izan zen, denetan boteretsuena. Bere garaiko inperiorik handienean agindu zuen: haren lurrak Erdialdeko Europatik Itsaso Beltzeraino zabaltzen ziren, eta Danubiotik Baltikoraino. Ekialdeko eta Mendebaldeko Inperio erromatarren etsairik handiena izan zen, Balkanak bi aldiz inbaditu zituen eta Konstantinopla setiatzera heldu zen. Gaur egungo Frantzian zehar ere ibili zen, Orleanseraino heldu baitzen.

Hil zenean, inperioa harekin batera desagertu zen arren, europar historiako pertsonaia mitiko bihurtu zen. Mendebaldeko Europan krudeltasunaren adibidetzat gogoratu ohi da, baina historialari batzuek diote errege handi eta noblea izan zela.

## Biografia

434tik 453ra errege izan zen. Rugilaren ondorengoa izan zen, Bleda anaiarekin batera (445); Bleda hilarazita hartu zuen erregetza.

Erroman Honorio enperadorearen gortean ikasten aritu ondoren, Panoniako (egungo Györ, Hungaria) errege zelarik, bere herriko tribu guztiak bateratzea lortu zuen (hunoen herri turkiar-mongoliarraren lurrak Itsaso Baltikotik Itsaso Beltzeraino hedatzen ziren).

Ekialdeko inperioari eraso zion eta Teodosio II. enperadoreari zerga bat ezarri. Balkan herriak inbaditu eta beste bahisari bat ezarri zion Teodosio II.ari, Konstantinoplaren ordainez.

Germaniar eta eslaviarrak menderatu ondoren, Galian barneratu eta Metz hiria arpilatu zuen (451), Lutezian (Parisen) sartu ez bazen ere. Orleansen atzera jo behar izan zuen Flavio Aezio jeneral erromatarraren eta Teodoriko I.a errege bisigodoaren aurrean.

Aetius, Meroveo eta Teodoriko I.a buruzagiek elkar hartuta, Katalauniako Zelaietan (Troyes, 451) garaitu zuten. Osteak osatu ondoren, Italia aldera jo zuen eta, Aquilea (Venezia), Milan eta Padua suntsitu ostean, Leon I.a Aita Santuak Panoniara itzultzeko egin zion eskaria onartu zuen, sari baten truke. Atila handik gutxira hil zen. Erregearen heriotzaren ondoan, hunoen inperioa erori zen.

Atilaren inperioaren hedadura. (Iturria: Peter Heather. *Empires and Barbarians. The Fall of Rome and the Birth of Europe*. Oxford University Press, 2010.).

## Genealogia

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Langileen Nazioarteko Eguna

| Langileen Nazioarteko Eguna |
| --- |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Mota | jaieguna nazioarteko eguna jarduera urteroko gertakizuna jaieguna |
| Omentzen du | enplegatu, langile, lan eta Haymarket afera |
| Indarraldi | 1889 -  |
| Egun | Maiatzaren 1 |
|  |
|  |
| Multimedia |
|  |
| Kultura ondare |
|  |
| National Inventory of Living Heritage in Finland (en)  |
| Gertaera-data | 2017 |
| Identifikatzaile | E/e |
|  |
|  |
| # | #LaborDay eta #Первомай |

**Langileen Nazioarteko Eguna** edo **Maiatzaren Lehena** langileen mugimenduaren nazioarteko jaieguna da.

II. Internazionalak, 1889an eta Parisen, aldarrikatu zuenetik *Chicagoko martiriak* omentzeko eta langileen eskubideen eskabidea egiteko eguna da, nahiz eta herrialde askok onartu ez. 1886ko maiatzaren 1ean Chicagon sindikalari anarkista batzuk greba bat hasi zuten zortzi orduko lanaldia eskatzeko. Hiru egun pasa ondoren, grebaren une gorenean Haymarketeko matxinada piztu eta greba bukatzeko zortzi langile epaitu eta bost heriotza-zigorra jaso zuten.

Bitxia bada ere, Estatu Batuetan ez dute eguna ospatzen. 1882an hasi eta irailaren lehendabiziko astelehenean *Labor Day* ospatzen dute, *Knights of Labor* izeneko erakundeak New Yorken manifestaldia egiten du hain zuzen ere. Grover Cleveland presidenteak iraileko jaieguna bultzatu zuen, bertan sozialismo garatu ez zedin.

Britainiar kulturako beste herrialdeek ere ez dute jaieguna ospatzen: Kanadak *Labor Day*, Zeelanda Berriak urriaren laugarren astelehena eta Australiak egun ezberdinak ditu estatuka.

1954an Pio XII.ak adierazi gabe babestu zuen eguna San Josef Langilearen jaieguna zela adieraziz.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* [Bdeoa] Maiatzak 1 munduan zehar. (Argia, 2019)
* Maiatzak 1 Euskal Herrian (EITB, 2019)
# Monarka

**Monarka** estatu edo lurralde bateko estatuburua da. Hereditarioa da, beraz, ezin du edonork kargu hau hartu, bere familiatik baitatorkio. Normalean, monarka bat duten estatuak monarkia parlamentarioa dute, baina badaude salbuespenak.

## Monarka motak

* Erregea / Erregina
* Printzea / Printzesa
* Enperadorea / Enperatriza
* Duke Handia / Dukesa Handia
* Sultan
* Emir

## Gaur egungo monarkak

21. mendeko lehen laurdeneko monarka batzuk.

1. Bruneiko Muda Hassanal Bolkiah sultana (1967)
2. Suediako Karlos XVI.a Gustavo erregea (1973)
3. Swazilandiako Mswati III.a erregea (1986)
4. Liechtensteingo Hans-Adam II.a printzea (1989)
5. Norvegiako Harald V.a erregea (1991)
6. Lesothoko Letsie III.a erregea (1996)
7. Jordaniako Abdullah II.a erregea (1999)
8. Marokoko Mohammed VI.a erregea (1999)
9. Luxenburgoko Henrike duke handia (2000)
10. Bahraingo Hamad bin Isa al Khalifa erregea (2002)
11. Andorrako printzekideak: Joan Enric Vives Sicília (2003) eta Emmanuel Macron (2017)
12. Kanputxeako Norodom Sihamoni erregea (2004)
13. Monakoko Alberto II.a printzea (2005)
14. Bhutango Jigme Khesal Namgyel Wangchuk erregea (2006)
15. Tongako Tupou VI.a erregea (2012)
16. Vatikano Hiriko monarka, Frantzisko aita santua (2013)
17. Herbehereetako Gilen Alexandro erregea (2013)
18. Qatargo Tamim bin Hamad Al-Thani emirra (2013)
19. Belgikako Filipe I.a erregea (2013)
20. Espainiako Filipe VI.a erregea (2014)
21. Saudi Arabiako Salman bin Abdulaziz erregea (2015)
22. Thailandiako Maha Vajiralongkorn, Rama X.a erregea (2016)
23. Japoniako Naruhito enperadorea (2019)
24. Omango Haitham bin Tarik Al Said sultana (2020)
25. Antigua eta Barbudako, Australiako, Bahametako, Belizeko, Grenadako, Kanadako, Jamaikako, Zeelanda Berriko, Papua Ginea Berriko, Saint Kitts eta Nevisko, Santa Luziako, Saint Vincent eta Grenadinetako, Salomon Uharteetako, Tuvaluko eta Erresuma Batuko, Karlos III.a erregea (2022)
26. Kuwaiteko Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah emirra (2023)
27. Danimarkako Frederiko X.a II.a erregea (2024)
28. Malasiako Ibrahim Johorrekoa erregea (2024)

## Kanpo estekak
# Gako-izen

Bizargorri Operazioa Bigarren Mundu Gerran Sobietar Batasunaren inbasioari Alemania Naziak eman zion gako-izena zen.
**Gako izena**, **Klabe izena**, **Isilpeko kodea** edo **Kriptonimoa** beste kontzeptu bat ezkutuan adierazteko erabiltzen den hitz edo izen bat da. Askotan, klabe izenak eremu militarrean edo espioitzan erabiltzen dira eta mundu horietan du bere jatorria berez. Industrian ere erabiltzen dira isilpean gorde nahi diren proiektuak babesteko, negozio-aurkariak ez ohartarazteko, edo asmakizun berriak hobeto gordetzeko.

Gerretan oso erabiliak izan dira; esaterako Bigarren Mundu Gerran eta Gerra Hotzean alde guztiek erabili zituzten. Guregandik adibide gertua GAL taldearen "X jauna" dugu, hau da, talde parapolizial horren burua zein zen adierazteko erabili zen kriptonimoa. Batzutan klabe izenak badu errealitatearen nolabaitezko lotura, esaterako Basamortuko Ekaitza Operazioa izenak Iraken aurkako gerra operazioa izan zen 1991n.

Armadan horrelako izenak erabiltzeko beste arrazoi bat dago: walkie-talkiez edo irratiz ematen diren komunikaziotan klabe izenen bitartez akats gutxiago sor daitezkeen, mezuak garbiago jaso daitezkeen.

## Gako-izen ospetsu batzuk

* Bizargorri Operazioa Bigarren Mundu Gerran Sobietar Batasunaren inbasioari Alemania Naziak eman zion gako-izena zen.
* Itsas Lehoi Operazioa Alemania naziak Ingalaterra inbaditzeko planaren klabe-hitza izan zen.
* Manhattan Proiektua Bigarren Mundu Gerran lehen arma nuklearra (bonba atomikoa) garatzeko asmotan AEBek, Erresuma Batuak eta Kanadak zuzendu zuten proiektua izan zen.
* Blue Star Operazioa 1984ko ekainaren 1etik 10era Indiako segurtasun indarrek egin zuten operazio militar baten gako-izena izan zen, Jarnail Singh Bhindranwale Damdami Taksal buruzagia eta bere jarraitzaileak sikhentzako gunerik santueneko Urrezko Tenpluko eraikinetatik ateratzeko. Indiako Amritsar-en dago, Punjaben.
* Basamortuko Ekaitza Operazioa izenak Iraken aurkako gerra operazioa izan zen 1991n.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Matrilineal

Ama eta alaba (Bartholomäus Bruyn Zaharra, c. 1530).
Sistema **matrilineala**, antropologiaren eta soziologiaren esparruan, patrilinealaren aurka, gizabanakoaren atxikipena amagandik egiten den leinu-sistema da; beraz, familiako arbaso nagusiak amaren ahaideak dira. Gizabanako bakoitza amaren beheranzko nagusitzat edo soiltzat jotzen da, bere familia-talde edo -klanaren parte izanik, eta familia-jabetzak edo jaraunspenak amaren gainerako senideekin partekatuz, besteak beste, anai-arrebak, amaren aldeko osaba-izebak, amaren aldeko amona, amaren aldeko aitona-amonak eta abar.

Anaiarteko oinordetza (oinordetza-modua, non anaia bat beste baten oinordekoa den) matrilineala izan ohi da (hau da, amaren anaia bat oinordeko izaten da), baita ahizpa baten seme edo alabaren bidezko oinordetza ere (oinordetza-erregimena, adibidez, antzinako ashantiek erabiltzen zutena), nahiz eta anaiarteko oinordetza patrilineala ere izan daitekeen (oinordekotza aitaren anaia baten bidez). Beste oinordetza-forma matrilineal bat da alaba bat amaren oinordeko izatea.

Gizarte matrilinealen adibideak Ipar Amerikako jatorrizko hainbat herritan daude, hala nola txerokiak, choctawak, haidaak, hopiak, irokesak eta navajoak, baita Saharaz hegoaldeko eta Ipar Afrikako gizarte askotan ere, amazighena kasu.

Asturrak antolaketa matrilineala zuen gizartearen beste adibide bat dira, Plinio Zaharra eta Estrabon historialari erromatarrek aipatutakoa kontuan hartuta. Haien arabera, asturrek *couvade*ren ohitura praktikatzen zuten, non gizonak erditzearen itxurak egiten zituen. Asturiasko Errege Etxeak eta Erdi Aroko Leongo Erresumako errege-familiak segida matrilineala izan zutela dirudi, Leongo Unibertsitateko irakasle Margarita Torresen ikerketen arabera. Euskaldunek ere antzeko ohiturak praktikatzen zuten.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Martín-Cano Abreu, Francisca (2005) “Estudio de ls sociedades matrilineales (S.M.)”, *Nómadas. Revista Crítica de Ciencias Sociales y Jurídicas,* 12 (2005.2).
# York etxea

York etxearen larrosa zuria.
**York etxea** Ingalaterrako errege leinu bat izan zen. XV. mendean York familia Ingalaterrako Gerra Zibilan barneratua egon zen.

Familia Yorkeko Dukea zen Rikardo Yorkekoaren ondorengoa zen eta ikurtzat larrosa zuria zuen. Gerra Zibilan Lancaster etxearen aurka borrokatu zen. York eta Lancaster leinuen arteko lehia 1399an Henrike Lancasterkoa, Henrike IV.a Ingalaterrakoa izenez errege koroatu zutenean hasi zen. Azkenik Bi Larrosen Gerra amaitzean eta Rikardo III.a Ingalaterrakoak 1485ean Boswortheko gudua galtzean, Isabel Yorkekoa gudu hartan garaile atera zen Henrike VII.a Ingalaterrakoarekin ezkondu zen, eta bi hauen ondorengoak XVI. mendean zehar Ingalaterra gobernatu zuten Tudor etxekoak izan ziren.

## York etxeko erregeak

* Eduardo IV.a Ingalaterrakoa, 1461-1470 eta 1471-1483
* Eduardo V.a Ingalaterrakoa, 1483
* Rikardo III.a Ingalaterrakoa, 1483-1485

## Kanpo estekak
# Bernicia

| Berniciako erresuma |
| --- |
| VI. mendea – 634 |
| monarkia |
| Berniciaren kokapena, VII. mendean |
| Geografia |
| Hiriburua | Bamburgh |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | Ingeles zaharra, cumbriera |
| Historia |
| Deirarekin batera koroa | 604 |
| Deirarekin fusionatu | 634 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoak**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Erroma ondorengo Britainia |
|  | Votadini |
|  | Hen Ogledd |

 | **Ondorengoa →**

|  |  |
| --- | --- |
| Northumbria |  |

 |

 |

**Bernicia** (antzinako ingelesez: *Bernice, Beornice*) erresuma anglosaxoi bat izan zen, angloek sortua VI. mendean gaur egungo Eskoziako hego-ekialdean eta Ingalaterrako ipar-ekialdean.

Berniciako lurralde angloaren hedadura gaur egungo Northumberland, Tyne eta Wear eta Durham konderrien parekoa zen, baita Eskoziako Berwickshire eta Ekialdeko Lothian ere. Fortheko fiordoan hasten zen iparraldean eta Tees ibairaino hedatzen zen hegoaldean. VII. mendean Deirarekin batu zen, Northumbria sortzeko, eta bere mugak nabarmen handitu ziren.

## Kanpo estekak
# Valoisko etxea

Leinuaren armarria.
**Valoisko leinua** (frantsesezko ahoskera: valwa) Kapeto leinuaren adarra izan zen, 1328 eta 1589 artean Frantzian erreinatu zuena. 1363 eta 1482 artean leinu honen zenbait kide Borgoinako dukeak izan ziren.

Leinuaren sortzailea Karlos Valoiskoa izan zen, Filipe III.aren laugarren semea. Valois leinuko lehenbiziko erregea Filipe VI.a Frantziakoa izan zen, Eduardo III.a Ingalaterrakoak eta Joana II.a Nafarroakoak ere tronurako eskubideak zituztela aldarrikatu zuten arren.

## Valois leinuaren Frantziako erregeak

### Valois leinua (zuzena)

* Filipe VI.a, Zorionekoa, 1328-1350
* Joanes II.a, Ona, 1350-1364
* Karlos V.a, Jakituna, 1364-1380
* Karlos VI.a, Zoroa, 1380-1422
* Karlos VII.a, Garailea, 1422-1461
* Luis XI.a, Zuhurra, 1461-1483
* Karlos VIII.a, Adeitsua, 1483-1498

### Valois-Orléans

* Luis XII.a, Herriaren aita, 1498-1515

### Valois-Angoulême

* Frantzisko I.a, 1515-1547
* Henrike II.a, 1547-1559
* Frantzisko II.a, 1559-1560
* Karlos IX.a, 1560-1574
* Henrike III.a, 1574-1589

## Valois leinuaren Poloniako erregeak

* Henrike I.a, 1573-1574

## Beste tituluak

* Anjouko konde eta dukeak
* Borgoinako dukeak
* Brabanteko dukeak
* Neversko konde eta dukeak
* Alençongo konde eta dukeak

## Ikus ere

* Frantziako errege-erreginen zerrenda

## Kanpo estekak
# Shang dinastia

| Shang dinastia 商朝 |
| --- |
| c. k. a. 1600 – c. k. a. 1046 |
| Monarkia |
| Shang dinastiaren lurrak |
| Geografia |
| Hiriburua | Anyang |
| Azalera | K.a. 1122an 1.250.000 km² |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | Antzinako txinera |
| Erlijioa | Txinatar erlijioa |
| Historia |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoa**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Xia dinastia |

 | **Ondorengoa →**

|  |  |
| --- | --- |
| Zhou dinastia |  |

 |

 |

**Shang dinastia** Txinako lehen dinastia ezaguna da, *Yin* ere deitua.

K.a. XVIII-XI. mendeetan luzatu zen haren aginpidea. Garai hartako txinatar gizarteak aurrerapen handiak egin zituen zientzia- eta kultura-alor guztietan: 360 egun eta hamabi hileko urtea, eta idazketa sistema oso bat erabiltzen zituzten, eta lorpen handiak egin zituzten arte-, zeramika- eta arkitektura-alorretan. Erregeekin batera, nobleak indartsu garatu ziren bazter guztietan. Ez da garai hartako literaturarik garai modernoetara iritsi.

## Shang erregeen zerrenda

| Zbk | Erreinaldiaren urteak | Izena txineraz | Izena pinyinez | Oharrak |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 01 | 29 | 湯 | Tāng | Jié (桀) Xiakoa (夏) tiranoa kargutik bota zuen |
| 02 | 02 | 外丙 | Wài Bǐng |   |
| 03 | 04 | 仲壬 | Zhòng Rén |   |
| 04 | 33 | 太甲 | Tài Jiǎ |   |
| 05 | 29 | 沃丁 | Wò Dǐng |   |
| 06 | 25 | 太庚 | Tài Gēng |   |
| 07 | 36 | 小甲 | Xiǎo Jiǎ |   |
| 08 | 12 | 雍己 | Yōng Jǐ |   |
| 09 | 75 | 太戊 | Tài Wù |   |
| 10 | 11 | 仲丁 | Zhòng Dīng |   |
| 11 | 15 | 外壬 | Wài Rén |   |
| 12 | 09 | 河亶甲 | Hé Dǎn Jiǎ |   |
| 13 | 19 | 祖乙 | Zǔ Yǐ |   |
| 14 | 16 | 祖辛 | Zǔ Xīn |   |
| 15 | 20 | 沃甲 | Wò Jiǎ |   |
| 16 | 32 | 祖丁 | Zǔ Dīng |   |
| 17 | 29 | 南庚 | Nán Gēng |   |
| 18 | 07 | 陽甲 | Yáng Jiǎ |   |
| 19 | 28 | 盤庚 | Pán Gēng |   |
| 20 | 21 | 小辛 | Xiǎo Xīn |   |
| 21 | 21 | 小乙 | Xiǎo Yǐ |   |
| 22 | 59 | 武丁 | Wǔ Dīng |   |
| 23 | 07 | 祖庚 | Zǔ Gēng |   |
| 24 | 33 | 祖甲 | Zǔ Jiǎ |   |
| 25 | 06 | 廩辛 | Lǐn Xīn |   |
| 26 | 06 | 庚丁 | Gēng Dīng | Kang Ding (康丁 Kāng Dīng) |
| 27 | 04 | 武乙 | Wǔ Yǐ |   |
| 28 | 03 | 太丁 | Tài Dīng | Wen Ding (文丁 Wén Dīng) |
| 29 | 37 | 帝乙 | Dì Yǐ |   |
| 30 | 33 | 帝辛 | Dì Xīn | Zhòu (紂), Zhòu Xīn (紂辛) edo Zhòu Wáng (紂王) |

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Tiantai

| Tiantai |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | school of Buddhism (en)  |
| Kideak | Cheontae (en)  天台宗  |
| Sortzailea | Zhiyi |

**Tiantai** (japonieraz **Tendai**), Zhiyik VI. mendean sortutako sekta budista bat da.

Bere idazteun nagusia, Lotoaren Sutra da, eta eskola, honela, *Lotoaren eskola* bezala ezagutzen da. Bere oinarrizko doktrina filosofikoa, Egia Hirukoitza (圓融三諦, Yuánróng sāndì) bezala laburtzen da.

* Dharma guztiak dira benetakotasun ontologikorik gabekoak, hala ere;
* denbora existentzia bat dute.
* eta, aldi berean, ez errealak dira, denbora batez, gainontzekoak gainditzen dituen egia absolutu batean existituz.

Tiantaian, ikasketa budista guztia, eskema hierarkiko handi batean ordenatua da. Japonian, Saichō, Zen meditazioa, diziplina monastikoa eta gurtza esoterikoak gehitzen saiatu zen. Shintoaren eta budismoaren arteko bateratzea ere bultzatu zen.

## Kanpo estekak