# Lady Triệu

| Lady Triệu |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | 225eko urriaren 2a (egutegi gregorianoa) |
| Herrialdea |  Vietnam |
| Heriotza | Hậu Lộc (en) , 248ko apirilaren 4a (egutegi gregorianoa) (22 urte) |
| Hobiratze lekua | Bà Triệu Temple (en)   |
| Heriotza modua | suizidioa |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | vietnamera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | erreboltaria |

**Lady Triu** (vietnamera: Bà Tri«u», sino-vietnamera: (226 – 248) III. mendeko Vietnamgo buruzagi errebelde bat izan zen, denbora batez Vietnamgo iparraldea okupatzen zuen Ekialdeko Wu estatu txinatarrariaurre egitea lortu zuena. Triou Th￮ trinh ere deitzen da, bere benetako izena ezagutzen ez den arren. Aipatzen da esanez: "Gustatuko litzaidake ekaitzetan ibiltzea, itsaso zabalean marrazoak hiltzea, erasotzaileak kanporatzea, herrialdea birkonkistatzea, morroien loturak desegitea eta inoiz ez bizkarra tolestea edozein gizonen ohaide izateko".

## Izenak

Vietnamen, Lady Trieu deitzen da gehien bat Bà Tri«u», baina baita Triệu Ẩu (趙 嫗), Triệu Trinh Nương (趙 貞娘) y Triệu Thị Trinh (趙氏 貞) ere. Bi konpilazio vietnamdar berantiar daude bere izenez aipatzen dutenak. Bata, Lê, *Đại Việt sử ký toàn thư* dinastiaren historia ofiziala da (1479), eta, bestea, Nguyễ *Khâm định Việt sử Thông giám cương mụcen* dinastiaren historia ofiziala (1871). Iturri biek ematen dute beren izena: *Triệu Ẩu* (趙嫗) bezala . Hau honela itzultzen da: *Bà Triệu*«Vietnamita modernoan» eta «Lady Trieu» ingelesez."Thị Trinh" pila-izena lehen aldiz agertzen da soilik *Việt Nam sử lược* «Vietnamgo historiaren eskema» lanean (1920). Vietnamgo hiri askok *Bà Triệu* izeneko kale bat dute bere omenez.

## Vietnamgo kontua

**TradizionalaĐại Việt sử ký toàn thư* (大 越 史記 全書 *Anales completos del Gran Viet*) Lê dinastia bitartean idatzia hurrengo hau esaten zuen Lady Treuri buruz:

Mậu Thìn, [248] urtean, ( Hán Diên Hy (Han Yanxi 漢 延熙)ren hamaikagarren urtea; Xích Ô (Chiwu 赤 烏)ren hamaikagarren urtea). Cửu Chângo jendea (Jiuzhen 九 真) berriz eraso zien gotorlekuei, prefektura matxinatu egin zen. *Wu* erregeak *“Hành Dương” Lục Dận [Lu Yin]* idazkari inperiala *(liburu batzuek Lục Thương diote) Jiaozhouko inspektore gisa*. *Dận iritsi eta jendeak harenganako zuen begirunea erabili zuen armak uztera deitzeko. Jendeak amore eman zuen, 30.000 etxe baino gehiago batuz, eta prefektura berriro ere bakean zegoen. Ondoren, Cửu Chân komandantziako emakume batek, Triệu Ẩu izenekoak, jendea bildu eta hainbat komandantziari eraso egin zien, bizkarrean lotu zituen, Dän-ek menderatzeko gai izan zen. (Giao Chỉko erregistroek soilik diote: Cửu Chân komandantziako mendietan emakume bat dago, Triệu abizena duena, 3 thước luzeerako bularrekin, ezkongaia, jendea bildu eta komandantziei erasotzen die, oro har, tunika horiekin, oinetan fronte kurbatuak dituzten zapatak, eta elefante baten buru gainean eserita borrokatzen du, hil ondoren hilezkor bihurtuz)*.

**ModernoaViet Nam sử lược* (*Una breve historia de Vietnam*), XX. mendearen hasieran Vietnamgo historialari Trần Trọng Kimek idatzi zuen historia-liburan, honako hau esan zuen Lady Trieuri buruz:

*Aurten, Cửu Chângo prefekturan, Triệu Thị Chinh izeneko emakume bat zegoen Ngô [Wu] delakoen aurkako matxinada antolatu zuena.*

*Gure historia lady Trieu Nông Cốngen distritu berdineko herri batekoa zela erregistratu zuen. Bere gurasoak bere gaztea zenean hil ziren, bere anai Trieu Quoc Datekin bizi zen. 20 urte zituenean, emakume krudela zen koinatarekin bizi zen bitartean hau akatu zuen eta mendira joan zen. Pertsona indartsua, ausarta eta argia zen. Mendian 1.000 jarraitzaile bildu zituen. Bere anaia konbentzitzen saiatu zen matxinatu ez zedin, baina berak esan zion: "Haizea hartu eta olatuen gainean ibili nahi dut, Ekialdeko itsasoko balea handiak hil, mugak garbitu eta jendea itotzetik salbatu. Zergatik imitatu beharko nituzke besteak, burua makurtu, makurtu eta esklabu izan? Zergatik etsi etxeko lanetara?".*

*Mậu Thìn urtean, [248], mandarinen Ngô [Wu] krudeltsuna eta jendearen miseriaren ondorioz Trieu Quoc Dang matxinatu egin zen Cửu Châneko prefekturaren aurka. Lady Trieu bere tropak lideratu zituen eta bere anaiaren matxinadari heldu zion,Trieu Quoc Da-ten soldaduak buruzagi bihurtu zuten bere ausardia zela eta. Batailetara joaten zenean, normalean tunika horiak erabiltzen zituen eta gerrarako elefante bat muntatzen zuen. Bere burua Nhụy Kiều Tướng quân aldarrikatu zuen (Dama Jenerala urrezko tunika batekin jantzita).*

*Giao Châu Lục Dậnen inspektoreak tropak bidali zituen haren aurka borrokatzeko [Trieu Thi Trinh] Ngô [Wu] indarren aurka borrokatzea lortu zuen 5 edo 6 hilabete bitartean. Tropen faltagatik eta bakarrik borrokatzeagatik, [Trieu Thi Trinh]ek ezin izan zuen gerra luze bat egin eta garaitua izan zen. Bồ Điềnren komunara ihes egin zuen (gaur egungo Phú Điềnren komuna, Mỹ Hóako distritua) eta ondoren bere buruaz beste egin zuen.*

*Geroago, Nam Djék (hegoaldeko enperadorea) Lýko dinastia goiztiarrekoa pertsona ausart eta leial gisa goraipatu zuen, eta bere tenplua eraikitzeko agindu zien [bere jarraitzaileei], Bat chính anh hùng tài Trinh Nhất Phu nhân"ko titulua eman zion (Andre noble, heroiko eta birjinena). Gaur egun Phú Điềngo komunan, Thanh Hóako probintzian kokatuta, berari eskainitako tenplu bat dago.*

## Beste bertsio batzuk

Trieu Thi Trinhren lehen aipamena "Jiaozhou Ji" (交 州 记)n aurkitu daiteke Jin dinastia bitartean idatzia eta *Taiping Yulanen* bilduta. *David G. Marr-ek idatzitako Vietnamese Tradition on Trial liburuan, 1920-1945*, irakasle estatubatuar batek Trieu Thi Trinhren istorioa honela kontatu zuen: "Trieu Thi Trinhek 2,7 metroko altuera zuen, bere bularrak 0,9 metroko luzeera zuten. Tenplu bateko kanpaia bezala entzuten zen ahots bat ere bazuen, eta arroz hozkada handiak jan eta egunean 500 legua ibiltzeko gai zen. Gainera, Trinhek edozein gizonen arima astin zezakeen edertasuna zeukan. Behin eta berriz izandako istiluen ondorioz, arreba hil eta basora joan zen. Bertan, armada txiki bat bildu eta txinatarrei eraso zien. Bere anaia konbentzitzen saiatu zenean matxinatu ez zedin, berak esan zion:

Haizea hartu eta olatuen gainean ibili nahi dut, Ekialdeko itsasoko balea handiak hil, mugak garbitu eta jendea ito ez den sahiestu. Zergatik imitatu beharko nituzke besteak, burua makurtu, makurtu eta esklabu izan? Zergatik etsi etxeko lanetara?.

Trinhen hitzak entzun ondoren, anaiak berarekin bat egitea erabaki zuen. Hasieran, txinatarrek Trinh gutxietsi zuten emakumezko liderra izateagatik, baina topaketa batzuen ondoren, haren begiradaren beldur izan ziren. Hiru mende geroago, oraindik ere laguntza espirituala eskaintzen zien txinatarren aurka zeuden vietnamdarrei. Ly dinastian, hil ondorengo titulu askorekin ohoratu zuen gorteak. Lê dinastia bitartean, neokonfuzianismoa bilakatu zen Vietnamgo idologia nazionala eta aditu asko gogor saiatu ziren Trieu Thi Trinhren praktikak neokonfuzianismoaren arabera jartzen. Hala ere, bere manipulazio guztietatik bizirik atera zen.

## Desberdintasun historikoak

Eskuragarri dagoen informazio gehiena Ming dinastiaren garaian edo amaieran idatzi ziren vietnamdar iturrietatik baino ez dator. Hala ere, *Sanguozhik* (Hiru erreinuetako erregistroak), kontakizun historiko txinatar klasiko batek, aipatzen du matxinada bat une honetan Jiaozhi (交趾; vietnamita: Giao Chỉ) y Jiuzhen (九 真, vietnamita: Cửu Chân) komandantzietan:

*“ Chiwuren hamaikagarren urtean (赤 烏) [248] Jiaozhin (交趾), Jiuzhengo errebeldeak (九 真) hiri harresituei eraso zieten, eta zalaparta handia sortu zuten. Lu Yin (陸 胤) [ Hengyang (衡陽) ] Jiaozhouren inspektore kargua jaso zuen Wu-ren burujabeak aginduta. Bere tropak hartu, hegoaldeko mugan sartu zen eta mezu bat bidali zien errebeldeei. Bere maltzurkeria erabili zuen beren hitzak onartzeko konbentzitzeko. Gaoliang-en(高 涼), Huang Wu komandateak (黄 吳) amore ematera irten zen. Lu Yinek hegoalderantz jo zuen, eskualde horretarantz. Bere zintzotasuna iragarri zuen [aborigenei] eta opariak banatu zituen. 100 buruzagi matxinoek [gainerakoak] eta 50.000 etxek, errebelde eta iritsezinak izan zirenak, makurtu egin ziren Lu Yinen aurrean. Horrela, lurraldea modu baketsuan entregatu zen. Berehala Lu Yini Hegoaldea lasaitzen duen jeneralaren maila eman zitzaion. Berriro bidali zuten matxinoen aurkako zigor espedizio batera, Cangwun. Azkar garaitu zituen. Hasieratik amaierara, Lu Yinen tropa militarrek 8.000 egin zituzten. (Geroagoko iruzkinek ere aipatu zuten Lu Yinek gero laboreak landatzen lagundu zuela eta jendea elikatuta mantendu zuela.) Hasieratik amaierara, Lu Yinen tropa militarrek 8.000 izan ziren guztira. (Geroagoko iruzkinek ere aipatu zuten Lu Yinek gero laboreak landatzen lagundu zuela eta jendea elikatuta mantendu zuela.)*

Keith W. Taylor irakasle estatubatuarr batek honela azaldu zituen desberdintasun horiek:

"Txinako erregistroek ez dute Lady Trieu aipatzen; Vietnamgo iturrietatik baino ez dator hari buruz dugun ezagutza. Hortik ondorioztatzen da 248ko gertaerak modu ezberdinean gogoratzea bi aldeek. Txinatarrek eroskeria eta promesak zituzten buruzagi errebelde batzuen erosketan soilik erregistratu zuten bere arrakasta. Lady Trieu buru zuen erresistentzia basakeri moduko bat besterik ez zen izan haientzat, berezko zerbait bezala ezabatu zena eta inolako interes historikorik ez zuena. Bestalde, vietnamdarrek Lady Trieuren altxamendua gogoratu dute, garaiko ekitaldirik garrantzitsuena izan baitzen. Bere buruzagitzak herri-instintu sendoetara jotzen zuen. Bere irudi tradizionala lider nabarmena baina gizatiarra bezala, metro bateko bularrak bere sorbalden gainera jaurtikiz elefante baten gainean hankalatraba batailara doanean, belaunaldiz belaunaldi transmititu da. Lady Trieu hil ondoren, vietnamdarrek adoratu egin zuten haren arima. Jendeak bera gogoratzeari zor diogu gure ezagutza".

## Legatua

Triệu Thị Trinh heroina tradizional ospetsua da bere herrialdean eta kale askok beren izena daramate Vietnamgo hirietan (badaude Bà Triệu izena duten kaleak Huế, Hà Nộien, Ho Chi Minh hirian eta beste hiri batzuetan ere).

Bà Triệuren esttua templu barruan
2021eko urtarrilaren 21ean, Firaxis Games 4X Civilization VI estrategia-bideojokoaren, Vietnamgo zibilizazioaren liderra zela adierazi zuen. Bertan Bà Triệu bezala ezagutzen da eta Wu Erresumaren aurkako erresistentzia islatzen duen lider izateko gaitasuna du.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* La Crónica de los Tres Reinos (220-265) . Capítulos 69-78 del Tzu chih t'ung chien de Ssu-ma Kuang / Achilles Fang itzuli eta idatzia; Glen W. Baxterdk editatua.