Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Iparraldeko eta hegoaldeko dinastiak

| Iparraldeko eta hegoaldeko dinastiak 南北朝 |
| --- |
| 420 – 589 |
| Monarkia |
| 440. urte inguruko egoera |
| Geografia |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | Txinera klasiko |
| Erlijioa | Taoismo, Konfuzianismo, Txinatar erlijioa |
| Historia |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoa**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Jin dinastia |

 | **Ondorengoa →**

|  |  |
| --- | --- |
| Sui dinastia |  |

 |

 |

Txinako historiografian, **iparraldeko eta hegoaldeko dinastiak** (txinera tradizionalez: 南北朝; pinyinez: *Nánběicháo*; Wade–Giles: *Nan2pei3ch'ao2*) Jin dinastiaren ondorengoa izan zen eta Sui dinastiaren aurrekaria. Garai hau batzuetan sei dinastien (220-589) azken arotzat hartzen dute. Gerra zibil eta kaos politikoa nagusitu ziren arren, arteek eta teknologiak gora egin zuten. Gainera, sinizazioa eta budismoa iparraldetik eta hegoaldetik zabaldu ziren.

## Dinastien zerrenda

### Iparraldeko dinastiak

* Iparraldeko Wei (北魏 *Běi Wèi*), 386 - 534.
* Ekialdeko Wei (東魏 *Dōng Wèi*), 534 - 550.
* Mendebaldeko Wei (西魏 *Xī Wèi*), 535 - 557.
* Iparraldeko Qi (北齊 *Běi Qí*), 550 - 577.
* Iparraldeko Zhou (北周 *Běi Zhōu*), 577 - 581.

### Hegoaldeko dinastiak

* Liu Song (宋 *Sòng*), 420 - 479.
* Hegoaldeko Qi (南齊 *Nán Qí*), 479 - 502.
* Liang (梁 *Liáng*), 502 - 557.
* Chen (陳 *Chén*), 557 - 589.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Txinako historia

## Kanpo estekak
# Bost dinastien eta hamar erresumen garaia

| Bost dinastiak eta hamar erresumak 五代十国 |
| --- |
| 907 – 970 |
| Monarkia |
| 923. urte inguruko egoera |
| Geografia |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | Txinera klasiko |
| Erlijioa | Budismo, Konfuzianismo, Txinatar erlijioa |
| Historia |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoa**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tang dinastia |

 | **Ondorengoa →**

|  |  |
| --- | --- |
| Song dinastia |  |

 |

 |

**Bost dinastien eta hamar erresumen garaia** (txinera tradizionalez: 五代十國; txinera sinplifikatuz: 五代十国; pinyinez: *wǔ dài shí guó*; Wade–Giles: *wu³ tai4 shih² kuo²*) Tang dinastiaren ondorengoa izan zen eta Song dinastiaren aurrekaria. Garai haietan Zhongyuan edo Erdialdeko goi-lautadan bat bestearen atzetik bost estatu eta beste eskualdetan dozenaka bat sortu zituzten. Tradizioaren arabera, garaia Tang dinastiaren gainbeheran hasi bazen ere, ordurako jada zenbait Erresuma *de facto* independenteak ziren. Erresumen arteko gerrak etengabeak izan ziren eta azken dinastia, Iparraldeko Hanak, ez zen desagertu 979ra arte.

Bosta dinastiak honakoak izan ziren:

* Geroko Liang dinastia (後梁, 907-923)
* Geroko Tang dinastia (後唐, 923-936)
* Geroko Jin dinastia (後晉, 936-947)
* Geroko Han dinastia (後漢, 947-951)
* Geroko Zhou dinastia (後周, 951-960)

Hamar erresumak, berriz, honakoak:

* Yang-wu (楊吳, 902-937)
* Wu-yüeh (吳越, 907-978)
* Ma-ch'u (馬楚, 907-951)
* Aurreko Shu (前蜀, 907-925)
* Geroko Shu (後蜀, 934-965)
* Min (閩, 909-945)
* Hegoaldeko Han (南漢, 917-971)
* Ching-nan (荊南, 924-963)
* Hegoaldeko Tang (南唐, 937-975)
* Iparraldeko Han (北漢, 951-979)

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Txinako historia

## Kanpo estekak
# Le Loi

| Le Loi |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Enperadore |
| --- |

 1428 - 1433 ← Trần Cảo (en)  - Lê Thái Tông (en)  → |
| Bizitza |
| Jaiotza | Thanh Hóa (en) , 1384ko irailaren 10a (egutegi gregorianoa) |
| Herrialdea | Later Lê dynasty |
| Heriotza | Hanoi, 1433 (48/49 urte) |
| Familia |
| Aita | Lê Khoáng |
| Ezkontidea(k) | Phạm Thị Ngọc Trần (en)  |
| Seme-alabak |
ikusi
* Lê Thái Tông (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Lê Trừ
 |
| Leinua | Lê dinastia |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | vietnamera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | subiranoa, militarra eta monarka |

**Le Loi** (Hà Nam Ninh, Annam, 1385eko irailaren 10a - Dong Kinh, 1433ko irailaren 5a) Vietnamgo erregea izan zen, Lê dinastiaren sortzailea. 1418-1428 urteetan agindu ondoren, enperadore izendatu zuen bere burua (1428-1433). Txinatarren aurka borrokatu zen, erresumako administrazioa berriro antolatu zuen eta Dai Viêt izena eman zion egungo Vietnami.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2022/9/25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Damdin Sükhbaatar

| Damdin Sükhbaatar |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Ulan Bator, 1893ko otsailaren 2a |
| Herrialdea |  Mongolia |
| Lehen hizkuntza | Mongoliera |
| Heriotza | Ulan Bator, 1923ko otsailaren 20a (30 urte) |
| Hobiratze lekua | Sükhbaatar's Mausoleum (en)  |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Sükhbaataryn Yanjmaa |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | mogolera errusiera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | politikaria eta militarra |
| Jasotako sariak |
ikusi[erakutsi]
* Bandera Gorriaren Ordena Mongoliako Herri Errepublikaren Heroia
 |
| Zerbitzu militarra |
| Adar militarra | Mongoliako Herri Armada |
| Gradua | komandante |
| Parte hartutako gatazkak | Outer Mongolian Revolution of 1921 (en)  |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Alderdi politikoa |  Mongoliako Herri Alderdia |
|

---

 |
|   |

*Hau mongoliar izen bat da: lehen izena patronimikoa da, eta bigarrena izen propioa*.
**Damdin Sükhbaatar** (mongolieraz: Дамдины Сүхбаатар, *Damdinii Sykebaatar*, ᠳᠠᠮᠳᠢᠨ ᠤ
ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ; Khuree, Qing Inperioa, gaur egun Ulan Bator, Mongolia, 1893ko otsailaren 2a - Mongolia, 1923ko otsailaren 20a) mongoliar buruzagi iraultzaile eta Mongoliako Herriaren Alderdiaren sortzailea izan zen. "Mongoliako iraultzaren aitatzat" hartzen da.

1912an errusiarrek zuzendutako eskola militar batean sartu zen, Bogd Khanen zerbitzura. 1919an txinatarrek Mongolia okupatu zuten. 1920an Sükhbaatarrek Bogd Khanen gutuna bat eraman zuen beste iraultzaile batzuekin txinatarren aurkako sobietar laguntzaile eskatzeko. 1921eko otsailean Roman von Ungern-Sternbergek mongoliar hiriburua konkistatu zuen. Sükhbaatar partisanoen buruzagia izendatu zuten eta otsailaren 20an txinatarraren aurkako lehen gudua borrokatu zuen. 1921eko martxoan Mongoliako Herriaren Alderdia sortu zen eta Sükhbaatar buruzagia izendatu zuten. Uztailean iritsi ziren Mongoliako hiriburura eta behin-behineko gobernu bat ezarri zen, non Sükhbaatar armadako ministro zen. 1923an hil zen eta 1924an Mongoliako hiriburuak Ulanbaatar (Heroi Gorria) izena jaso zuen bere omenez.

## Iruditegia

* Monumentua bere jaioterrian
* Emaztearekin
* zaldiz
* Mongoliar iraultzaileak
* Leninekin Moskun
* Mongoliako sigilua