# Han Gaozu enperadorea

| Han Gaozu enperadorea |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Chinese king (en)  |
| --- |

 K.a. 206 - K.a. 202ko otsailaren 28a

|  Txinako enperadorea |
| --- |

 K.a. 202ko otsailaren 28a - K.a. 195eko ekainaren 1a ← Emperor Yi of Chu (en)  - Emperor Hui of Han (en)  →

|  Chinese sovereign (en)  |
| --- |

 K.a. 202ko otsailaren 28a - K.a. 195eko ekainaren 1a ← Xiang Yu (en)  - Emperor Hui of Han (en)  → |
| Bizitza |
| Jaiotza | Pei County (en) , K.a. 256 |
| Herrialdea | Mendebaldeko Han dinastia Qin dinastia |
| Heriotza | Chang'an (en) , K.a. 195eko ekainaren 1a (60/61 urte) |
| Hobiratze lekua | Changling Mausoleum (Emperor Gaozu of Han) (en)  |
| Familia |
| Aita | Liu Taigong |
| Ama | Liu Ao |
| Ezkontidea(k) | Empress Lü Zhi (en)  Empress Dowager Bo (en)  Concubine Qi (en)  Zhao Ji (en)  |
| Seme-alabak |
ikusi
* Princess Yuan of Lu (en)  Liu Fei (en)  Liu Ruyi (en)  Emperor Wen of Han (en)  Emperor Hui of Han (en)  Liu Hui (en)  Liu You (en)  Liu Zhang (en)  Liu Jian (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Liu Bo (en)  Liu Zhong (en)  Liu Jiao (en)
 |
| Leinua | House of Liu (en)  |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | Antzinako txinera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | agintaria |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | Taoismoa |

**Han Gaozu enperadorea** (256–K.a. 195eko ekainaren 1a), jaiotzez **Liu Bang** (劉邦}}) Ji (季) kortesia izenarekin jaioa, Han dinastiaren sortzailea eta lehen enperadorea izan zen. K.a. 202-195 bitartean errege izan zen. Bere tenpluaren izena "Taizu" zen, eta bere hil osteko izena Gao enperadorea edo Gaodi zen. "Gaozu of Han", Historialari Handiaren Erregistroetatik eratorria, subirano honi erreferentzia egiteko izen arrunta da, nahiz eta "Gaozu" tenplu izena eman ez zioten. "Gaozu" literalki "Goi Sortzaile" esan nahi du.

Liu, jatorri nekazaria zuen Txinako dinastia inperialen bi sortzaileetako bat izan zen (bestea, Ming dinastiaren sortzailea izan zen, Hongwu enperadorea). Liu Qin dinastiaren aurkako herri-matxinaden buru izan zen; Qin Txinako lehen dinastia inperiala izan zen eta Qin Shi Huang lehen enperadorearen agindupean jatorrizko estatu txinatarrak bateratu zituen.

## Izenaren jatorria

Liu Bang (劉邦|s=刘邦=Liú Bāng) bere jatorrizko izena zen Enperadore izan aurretik. bere jaioterriagatik *Pei Dukea* gisa (*Pei Gong*, 沛公) ere ezagutu zuten. K.a. 206tik aurrera *Hango enperadorea* (*Han Wang*, 漢王) gisa ezagutu zuten. Azken izen hori Hanzhong hiritik dator eta Xiang Yu printze handiak eman zion Qin dinastiaren amaieran. Hain zuzen ere, Hanen errege zenez, dinastia berriko enperadore izendatzea lortu zuen, eta dinastiari "Han" izena eman zion.

Enperadore gisa, lehenik Tàiz bezala ezagutu zen, enperadore sortzaileen ohiko izena. Ondoren, enperadore bezala ezagutu zuten, eta, hil ondoren, «Gao enperadorea» bezala. Gaur egun, txineraz Han Gaozu (Hango Gaozu) edo Han Gaodi bezala ezagutzen zaio. Beste enperadore txinatar batzuekin ez bezala, oso ohikoa da "Liu Bang" jatorrizko izen propioa erabiltzea bera izendatzeko.

## Lehen urteak

Liu Bang nekazari familia batean jaio zen, Pei herrian (egungo Pei konderria, Jiangsu probintzian). Liu Bang gazteak nekazaritzan laguntzen zion bere familiari, baina laster utziko zuen bere jarduera familiaren barruan, bere barrutiko segurtasun publikoko patruilarekin bat egiteko. Patruila-lanetan bere etorkizuna markatuko lukeen gertakari bat gertatuko litzateke: preso talde bat egungo Shaanxi probintziako Li mendira eramatearen arduraduna izanik, ibilbidean zehar, hainbat presok ihes egitea lortu zuten. Iheslarien ihesaren ondorioz jasan zezakeen zigorraren beldur, Liu Bangek gainerako presoak askatu eta ihes egin zuen, bidelapur talde baten buru bihurtuz. Bere erasoaldi batean, barrutiko goi magistratu bat txundituta utzi zuen bere agintzeko gaitasunengatik, eta honek bere alabarekin (呂雉) ezkontzen utzi zuen.

## Qin dinastiaren aurkako matxinada

K.a. 209an Chen Shengek Qin dinastiaren aurkako matxinada hasi zuen eta "txu handiaren errege" titulua hartu zuen. Pei Chu lurraldean zegoen. Liu Bangek Li mendirantz eskoltatzen zituen presoak askatu zituenean, bera iheslari bihurtuz, Xiao He Pei barrutiko magistratuaren idazkaria zen.

Chen Shengek matxinada hasi zuenean, barrutiko magistratuak matxinadarekin bat egitea pentsatu zuen, eta Xiaoren eta Cao Canen (garai hartan barrutiko indarretako funtzionario bat) gomendioei jarraituz, Liu Bangen koinatua zen Fan Ceng bidali zuen, Liu eta bere bandolero taldea matxinatzera gonbidatzeko. Fan Cengek bere mezua Liura eraman zuen, eta honek Peira joatea onartu zuen, baina Peirako bidaian magistratuak iritzia aldatu eta hiriko ateak itxi zituen. Xiaok eta Caok matxinadarekiko konpromisoari eutsiko ziotelakoan eta Liu Bangen gizonei ateak irekiko zizkietelakoan, magistratuak haiek exekutatzeko agindu zuen. Hala ere, Fan Ceng eta Cao Canek ihes egitea lortu zuten, hiria inguratu zuen Liu Bangen taldearekin bat eginez. Ziur aski Xiao Heren ideiagatik, harresiz inguratutako hiri barrura gezien bidez bidalitako mezuen bitartez, talde matxinatuak hiriko zaharrei eskatu zien magistratuari ez obeditzeko eta hiriaren errendizioa onartzeko. Hauek onartu egin zuten, magistratua hilez eta hiriko ateak Liu Bangeko gizonei irekiz, honi "Peiko Dukea" titulua emanez.

Liu Bang, Qin dinastiaren aurkako matxinadarekin bat egin ondoren, Xiang Liangen (項梁) aginduetara jarri zen, eta, Xiang eraila izan ondoren, Min Xin (羋心) printzearen zerbitzura igaro zen; Min Xin Chuko Huai printzea zen eta estatu matxinatuen koalizioaren burua. Min Xinek Liuri "Wuaneko markesa" titulua saritzat eman zion. Garai hartan, Liu Zhang Liangekin (張良) harremanetan jarri zen; Zhang Liang Liuren laguntzaile eta estratega nagusietako bat izango zen.

Min Xinek agindu zuen Guanzhong eskualdea, Shaanxi erdialdeko lautada, Qinen jatorrizko lurraldea, lehenengo okupatzen zuenari emango zitzaiola erresuma pertsonal gisa. Berak eman zion Liu Bangi misio hau, neurri batean, Liu gizon zuzen eta onbera bezala estimatzen zuelako, Xiang Yu ez bezala, anker eta oldartsu bezala ikusten baitzuen. Xiang Yu Qin armadako soldadu nagusiarekin borrokan ari zen bitartean, Liuk Guanzhong inbaditzea lortu zuen nahiko erraz.

K.a. 207ko abenduan, azken Qin Ziying (子嬰) gobernadoreak, Liu Bang eta bere gudaroste matxinatuaren aurrean amore eman zuen. K.a. 206an Liu Bang Qin Xianyangeko hiriburuan sartu zen. Hala ere, Xiang Yu oraindik matxinadako gizon indartsutzat hartzen zen, eta Liu Bangek Xianyangen gaineko kontrola Xiang Yuri eman behar izan zion. Horrek, aurrerago «Hong ateko oturuntza» bezala ezaguna izango zen afari batean Liu hilarazteko aukera ere aztertu zuen, azkenean hilketa plana burutzeari uko egin bazion ere.

## Chu eta Han arteko borroka

Liu Bang, Qing dinastiako Shangguan Zhou 上官周 (1665–1749) artistaren ilustrazio batean.
Qin inperio zaharraren osotasuna bere kontrolpean ikustean, Xiang Yuk bere agintepeko lurraldeen berrantolaketa administratiboari ekin zion. Berrantolaketa horretan sartu ziren, halaber, Qinetik oraindik konkistatu gabeko eremuak eta estatu errebeldeak; lurraldea 19 printzerritan banatuta geratu zen, botere zentralaren agintaritzapean, erreal edo aldarrikatuta. Xiang Yuk ez zuen Min Xinen promesa errespetatu, Xiangen beraren aginduz hilko zutena. Aitzitik, Guanzhongek hiru Qin printzeei eman zien; Liu Bangi, berriz, Han printzerria bakarrik eman zitzaion, egungo Sichuan eta Chongqing lurraldeak eta Shaanxi hegoaldea hartzen zituena.

Han printzerriaren mendean, Liu Bangek nekazaritza-metodoen garapenean eta bere armada propioaren eraketan jarri zituen indarrak, eta, horren bidez, bere botere militarra indartu zuen. Ez zen denbora asko igaro Liuren armadak Han printzerriaren mugak gainditu zituenean, hiru Qin erregeak boteretik kentzera behartuz eta Guanzhong okupatuz, non Xiang Yuren aurkako gerra deklaratu zuen, gaur egun Chu eta Hanen gerra gisa ezagutzen dena.

Xiang Yuk Liu Bangekiko abantaila militar handia zuen arren, bere posizio politikoa ahulagoa zen. Xiang Yuk Liuren gizonei irabazten jarraitu zuen gudu-zelaian. Hala ere, borroka armatuek Liu Bangen jarraitzaile kopurua handitzen lagundu zuten, joera alderantzikatuz, eta Xiang Yuren tropak Liu Bangen aurrean amore ematen hasi ziren arte. Garaitua izan zenean, Xiang Yuk bere buruaz beste egin zuen.

Gerra bost urtez luzatu zen, K. a. 206 eta 202 artean, eta Liu Bangen erabateko garaipenarekin amaitu zen. Xiang Yu garaitu ondoren, Liuk bere burua enperadore izendatu zuen eta 202an Han dinastia berria ezarri zuen. Chang'an hirian (gaur egungo Xi'an) bere hiriburua egokitu zuen. Horrela, Liu Bang Han Gaozu enperadorea bezala ezagutua izan zen.

## Enperadore gisa erregealdia

Han Gaozu enperadorearen erretratua, XVIII. mendeko Qing dinastian enperadoreen erretratuen album batean jasota.
Liu Bangek boterea hartu ondoren, Txina birzentralizatu zuen Qin ereduan oinarrituta. Jatorrizko basailuak pixkanaka ordezkatu zituen, eta ahaideei eman zizkien lurrak. Qin dinastiako azken enperadorea hil ondoren gerrak ekonomia suntsitu zuenez, zergak murriztu, nekazaritza garatu eta gastu publikoa murriztu zuen. Hala ere, Qineko merkatarien gainbehera bezala ikusi zuenari erantzunez, merkataritza mugatu zuen, merkatariei zerga handiak eta legezko murrizketak ezarriz. Xiongnutarrekin ere bakeak egin zituen. Gonozmuden erregealdian, konfuzianismoak pixkanaka-pixkanaka legalisten pentsamendua ordezkatu zuen; konfuzionista jakintsuen alde egin zuen bere gobernuan, eta legalisten lege zorrotzak, berriz, gutxituz joan ziren eraginean. Enperadorearen ahaleginek oinarri sendoa ezarri zuten Han dinastiaren laurehun urteko erregealdi luzearentzat. Liu Bang ere errebeldeak menderatzen aritu zen bere agintepean. Laster beretu zituen erresuma gehienak, eta printzeak ezarri zituen haietan, seme-alabak eta ahaideak printze zituela, bere inperio jaioberria sendotuz. Kanpo politikan Liu Bang xiongnuen erasoaldiei aurre egiten saiatu zen kanpaina militarren bidez, baina ezin zuen menderatu. Horren ondorioz, beste taktika bat erabili zuen: xiongnuak baretzea erabaki zuen, errege-familiako printzesen eta xiongnuen buruzagien arteko ezkontza-aliantzen bidez. Politika honek 70 urte inguru iraungo luke.

## Ondorengotza

Changling (長陵), Gaozu enperadorearen hilobia Xianyangen, Shaanxin.
Liu Bangen oinordeko naturala Liu Ying printzea zen, enperadorearen eta Lü enperatrizaren seme nagusia. Hala ere, Liu Bangek ez zuen Liu Yingengan bere oinordeko izateko behar zituen dohainak ikusten, eta nahiago zuen bere seme Ruyi, Yin Zhao printzea, Qi damaren semea, enperadorearen ohaideetako bat. Liu Bangek Ruyiri oinordetza emateko ahaleginak egin zituen arren, ministro gehienek Liu Yingi eta bere ama Lü enperatrizari leialtasuna mantendu zieten. Liu Bang hil ondoren, Liu Yingek tronua eskuratu zuen eta, kontakizun tradizionalaren arabera, Lü enperatrizak berak pozoitu zuen Ruyi eta Qi ohaidea hil arte torturatu zuen.

## "Haize Handiaren abestia"

"Haize Handiaren abestia" Liu Bangek K.a. 195ean konposatutako abestia izan zen, Pei konderriko bere jaioterria bisitatu zuenean, Ying Buren matxinada zapaldu ostean. Oturuntza bat prestatu zuen eta bere lagun zaharrak eta herritar guztiak gonbidatu zituen berarekin bat egitera. Edari batzuk eman ondoren, Liu Bang-ek guqin-a jo eta Haize Handiaren Abestia abestu zuen.

|  |  |
| --- | --- |
| **《大風歌》** | **Haize Handiaren abestia** |
|
大風起兮雲飛揚， | *Haize handia atera zen,*
*hodeiak gora igo ziren*. |
|
威加海內兮歸故鄉， | *Orain nire ahalmenak itsasoetan dena gobernatzen duela,*
*nire herri zaharrera itzuli naiz*. |
|
安得猛士兮守四方！ | *Non aurkituko ditut gizon ausartak*
*nire lurraren lau bazterrak zaintzeko?* |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Liu Bang» artikulutik itzulia izan da, 2022-07-09 data duen 132313630 bertsioa oinarritzat hartuta. Jatorrizko artikulu hori GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentzien pean dago. Egileen zerrenda ikusteko, bisita ezazu jatorrizko artikuluaren historia orria. |