Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wudang mendiak

|  |
| --- |
| **Wudang mendietako antzinako etxe multzoa**1  **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
|
Wudang Mendiko tenplu taoista. |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | i, ii, vi |
| **Erreferentzia** | 705 |
| **Kokalekua** |  |
| **Eskualdea2** | Asia eta Ozeania |
| **Koordenatuak** | ﻿ / ﻿ |
| **Izen ematea** | 1994 (XVIII. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Wudang mendiak** (txinera sinplifikatuz: 武当山; txinera tradizionalez: 武當山; Pinyineraz: Wǔdāng shān) Txinako Hubei probintziaren ipar-mendebaldean daude. Mendi gailurrik nagusiena Tianzhu (Zeruko Habea) da eta inguruan dituen gainerako 72 tontorretan gailentzen da. **Wudang mendietako antzinako etxe multzoa** UNESCOk Gizateriaren Ondare zerrendan gehitu zuen 1994an.

Mendi hauetan taoismoarekin erlazionatutako hainbat borroka arte sortu omen ziren, zeinetan Wudangquan edo Wudai Pai edo Wudang borroka estiloa, eta erlazionatutako beste estilo batzuk, Pa Kua Chuan, Ba Ji Quan, Tai Chi Chuan, eta abar nabarmentzen diren. Elezaharrak txinatar borroka arteen barneko estiloen jatorria egozten dio Wudang mendietako eskualdeari.

Wudang mendiak nabarmentzen dira tenplu taoisten nukleoa izateagatik eta taoismoaren eta txinatar medikuntza tradizionalaren maisu nabarmeneko bere tradizio historikoagatik.

## Ikus, gainera

* Taoismoa
* Tai chi chuan
* Chi kung
* Txinako borroka arteak

## Kanpo estekak

* **(Gaztelaniaz)** Wudang mendietako antzinako etxe multzoa
# Alibaba Group

| Alibaba Group |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | negozioa, enpresa, kapital irekiko enpresa, erakundea eta webgunea |
| Jarduera sektorea | Merkataritza elektronikoa |
| Herrialdea | Txinako Herri Errepublika, Erresuma Batua, Hong Kong eta Singapur |
| Jarduera |
| Kidetza | World Wide Web Consortium, CVE Numbering Authority (en) , FIDO Alliance eta ITU Telecommunication Standardization Sector (en)  |
| Eskumendekoak | Lazada Group (en) , AutoNavi Holdings Limited (en) , UCWeb (en) , AGTech Holdings Limited (en) , South China Morning Post, alibaba.com (en) , Taobao (en)  eta Youku (en)  |
| Enplegatuak | 251.462 (2021eko martxoaren 31) |
| Agintea |
| Zuzendari exekutiboa | Joseph Tsai (en)  |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Binjiang Barrutia
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Legezko forma | akzio konpainia |
| Jabea | Jack Ma, SoftBank, Altaba (en)  eta Joseph Tsai (en)  |
| Zeren jabe | Damai Entertainment (en) , Paytm (en) , Singapore Post (en) , Weibo Corporation (en) , Ele.me (en) , DiDi (en) , Suning.com (en) , Magic Leap (en) , Huayi Brothers (en) , Koubei (en) , Meizu, SoftBank Robotics Group eta SB Cloud (en)  |
| Ekonomia |
| Aktiboak | 1.690.218.000.000 ¥ (2021) |
| Kapital berekia | 937.470.000.000 ¥ (2021) |
| Diru-sarrerak | 717.289.000.000 ¥ (2021) |
| Irabazi garbia | 143.284.000.000 ¥ (2021) |
| Ustiapen-mozkina | 89.678.000.000 ¥ (2021) |
| Burtsa-kapitalizazioa | 657.500.000.000 $ (2022ko otsailaren 1a) |
| Balore-burtsa | New Yorkeko burtsa eta Hong Kongeko burtsa |
| Historia |
| Sorrera | 1999ko ekainaren 28a |
| Sortzailea | Jack Ma Joseph Tsai (en)  |
| Sorlekua | Hangzhou |
| webgune ofiziala        |

**Alibaba Group Holding Limited** (**Alibaba.com** marka erabiltzen duena) txinatar jatorriko korporazio multinazionala da, e-commerce, deskontu saltoki handien kateak, Internet eta teknologia kudeatzen dituena. Bere egoitza nagusia Hangzhoun dago, Zhejiangen.

## Historia

Jack Mak sortu zuen 1999an. Arrisku kapitaleko inbertsioen bidez Txinan bultzatutako lehen proiektuetako bat izan zen, Syaru Shirley Linek (Goldman Sachs bankuko inbertsio fondo baten izenean) eta Masayoshi Son (Softbank) inbertsionistek hartu zuten enpresaren %50a 5 milioi dolarretan (3.3 milioi Goldmanek eta 1.7 Softbankek). Beste finantziazio txanda batzuetan balorazioa igo zitzaion Alibabari, eta 2014an burtsara irten zenean Softbanken parteak 58 miliar dolarreko balioa izan zuen (Goldman Sachs lehenago irtena zen bazkidetzatik irabaziekin), sekula ordura arte arrisku kapitaleko inbertsio batek emandako kolpe handiena.

Bere webgune ezagunena Aliexpress da. Espainian eta Portugalen Miravia sortu du. 117.000 langile baino gehiago ditu eta munduko txikizkari handienen artean dago. Alibabako lanaldi formula hobetsia eguneko hamabi ordu dira langileentzat, astean sei egunekoa.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* alibabagrup.com - Taldearen Orri Ofiziala

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau ekonomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Melanesiar

| Melanesiarrak |
| --- |
|
Vanuatuko bi neskatiko |
| Biztanleak guztira |
| 12 milioi baino gehiago |
| Biztanleria nabarmena duten eskualdeak |
| Indonesia
Papua Ginea Berria
Australia
Salomon Uharteak
Fiji
Vanuatu
Kaledonia Berria |
| Hizkuntza |
| Melanesiar hizkuntzak |
| Erlijioa |
| Kristautasuna nagusiki. |
| Zerikusia duten beste giza taldeak |
| Papuarrak |

**Melanesiarrak** Melanesiako uharteetako biztanle nagusiak dira. Ginea Berrian, Bismarck uhartedian, Luisiade, Salomon, Santa Cruz, Hebrida Berriak eta Leialtasun uharteetan, Kanaky, Fiji eta Ozeano Bareko hego-mendebaldeko beste uharte txiki batzuetan bizi dira. Sailkapen batzuen arabera Ginea Berriko papuarrak melanesiarren multzoan sartu izan dira, baina beste batzuetan australiarren arrazaren barruan sailkatu izan dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016/08/30 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Erdialdeko probintzia (Salomon Uharteak)

| Probintzia Zentrala (Salomon Uharteak) |
| --- |
|
 Probintzia Zentrala (Salomon Uharteak) |
| Geografia |
| Kokapena | Ozeano Barean |
| Azalera | 615 km2 |
| Politika |
| Herrialdea |  Salomon Uharteak |
| Probintzia | Salomon Uharteetako Probintzia Zentrala |
| Hiriburua | Tulagi |
| Hiri populatuena | Tulagi |
| Hiri populatuenaren biztanleria | 1750 |
| Gizartea |
| Biztanleria | 21.577 |
| Dentsitatea | 35.1/km2 |

**Probintzia Zentrala**, Salomon uharteetako probintzia bat da. Probintzia hartan, Russell Uharteak, Nggela uharteak (edo Florida Uharteak) eta Savo Uhartea daude. 615 km² azalera dauka eta 1999an 21.577 biztanle zituen. Probintziaren hiriburua Tulagi da.

## Uharteak

* Aeaun
* Mbanika
* Nggela uharteak
* Russell Uharteak
* Savo
* Tulagi

## Kanpo estekak
# Taro

| Taro |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Alismatales |
| Familia | Araceae |
| Leinua | Colocasieae |
| Generoa | Colocasia
 |
| Espeziea  | **Colocasia esculenta** [[Heinrich Wilhelm Schott, Stephan Endlicher|]], 1832
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | Q1771944 , taro leaf (en)  eta taro root (en)  |
| Basionimoa | *Arum esculentum* |

**Taroa** (*Colocasia esculenta*) Araceae familiako landare jangarria eta eskualde tropikaletan almidoia lortzeko landatzen dena.

## Deskribapena

Landare belarkara da, hostoiraunkorra, tuberkulu subgloboso, estolonifero eta lurpekoa, 6 cm-ko diametroa duena. Hostoak zuriak dira, eta xafla 32 – 36 cm luze eta 22 – 70 cm zabal da. Infloreszentziak axilarrak dira, espadize bat osatzen dute, espatak babesten ditu, fruta-gustuko usaina dute, 9-80 cm luze den pedunkulu bat du eta 43 cm luze den kordotx bat. Fruituak baia subglobosoak dira, zeiharretan jarriak, 3.5 – 5 mm luze eta 2.5 – 3.9 mm-ko diametrokoak; hazi elipsoideekin, kafe argi kolorekoak.

## Banaketa eta habitata

Duela 7.000 urte hasi ziren landatzen Papua Ginea Berriko mendietan. Taroaren jatorrizko eremuaren hedadura oraindik eztabaidagai dago. Autore askok diote Indiako ipar-ekialdean dagoela, hego-ekialdeko Asian. Beste autore batzuen arabera, Australiara, Ginea Berrira eta Marshall uharteetara ere hedatzen dute.

Arroz-soroetan edo lur garaietan egon daiteke landarea, euriak edo ureztatzeak ura etengabe hornitzen duenean. Zenbait barietate tropikoetatik kanpo ere hazten dira, Galizia, Korea eta Japonia bezalako lekuetan.

Elikagai tradizionala da munduko eremu tropikal askotan, eta Hawaiin *poi*a egiteko oinarria da. Landarea zatiezina da, landarearen zeluletako substantzia ergastikoen ondorioz gordinik jaten bada. Urdail-hesteetako arazo larriak sortzen ditu, egosten ez bada.

## Erabilerak

Ia barazki guztietan bezala, taro-hostoak bitamina eta mineraletan eta zuntz dietetikoetan aberatsak dira. Forma gordinean, landarea toxikoa da, kaltzio oxalatoa duelako eta orratz formako landare-zeluletan errafidioak daudelako.

Kormoa, oro har, barazki gisa kontsumitzen da, bai okela, oilasko edo arrain plateren akonpainamendu gisa, bai sancocho ezagunaren parte gisa (batez ere Venezuelan, Kolonbian eta Panaman). Kanarietan sukaldaritza tradizionalaren parte gisa erabiltzen da, nahiz eta ñamearekin nahastu ohi den. Costa Rican Karibeko eremuan jaten dute gehienbat. Korean kornoa larrutu egiten da eta hostoen kimuak lohitu.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau landareei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# .to

.to| Sorrera | 1995 |
| Domeinu mota | Herrialdeentzako goi mailako domeinua |
| Egoera | aktibo |
| Erregistroa | Tonga Network Information Center (Tonic) |
| Erakunde babeslea | Tongako gobernua |
| Erregistrorako baldintzak | Ez |
| Egitura | {{{egitura}}} |
| Gatazka politika | Marka erregistratu batzuk gordeta daude; bestela ez dago politikarik |
| Tonic |

**.to** Tongari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** .to whois informazioa IANAren webgunean
# Christopher Luxon

| Christopher Luxon |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Zeelanda Berriko lehen ministroa |
| --- |

 2023ko azaroaren 27a - ← Chris Hipkins

|  Zeelanda Berriko Legebiltzarkidea |
| --- |

 2020ko urriaren 17a - ← Jami-Lee Ross Barrutia: Botany (en)  Hautetsia: 53rd New Zealand Parliament (en)

|  zuzendari exekutibo |
| --- |

 2012ko abendua - 2019ko iraila |
| Bizitza |
| Jaiotza | Christchurch, 1970eko uztailaren 19a (55 urte) |
| Herrialdea |  Zeelanda Berria |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Amanda Luxon |
| Hezkuntza |
| Heziketa | University of Canterbury (en)  Howick College (en)  |
| Jarduerak |
| Jarduerak | politikaria, zuzendari exekutiboa eta political candidate (en)  |
| Lantokia(k) | Sydney Londres Chicago Toronto Auckland eta Wellington |
| Enplegatzailea(k) | Unilever  (1993 -  2011) Air New Zealand  (2011 -  2019) |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | deismoa |
| Alderdi politikoa |  New Zealand National Party (en)  |

**Christopher Mark Luxon** (Christchurch, 1970eko uztailaren 19a) zeelandaberritar politikaria da. Zeelanda Berriko lehen ministroa da 2023tik.

Canterburyko Unibertsitateko Merkataritza ikasi zuen, eta Unilever eta Air New Zealand enpresetako zuzendaria izan zen. Alderdi Nazionalarekin bat egin zuen, eta 1978an hautatu zuten diputatu. Alderdiaren buruzagitza lortu zuen eta 2023ko hauteskundeak irabazi zituen. Azaroaren 27an lehen ministroaren kargua zin egin zuen.
# Interstate 5

|
**Interstate 5** |
| --- |
| Autobidearen mapa |
|  AEBetako Estatuarteko Errepide Sarea |
| Luzera | 2.222,97 Km |
| Hasierako muturra | San Diego, Kalifornia |
| Bukaerako muturra | Blaine, Washington |
| Estatuak | Kalifornia Oregon Washington |

**Interstate 5** Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldetik iparraldera doan estatuarteko autobidea da. 2.222,97 km-ko luzera du, San Diegotik (Kalifornia) Blainera (Washington) du ibilbidea; eta Kalifornia, Oregon eta Washingtongo estatuetatik igarotzen da. Igarotzen dituen hiri nagusiak hauen dira:

* San Diego (Kalifornia)
* Santa Ana (Kalifornia)
* Los Angeles (Kalifornia)
* Stockton (Kalifornia)
* Sacramento (Kalifornia)
* Redding (Kalifornia)
* Mount Shasta Hiria (Kalifornia)
* Medford (Oregon)
* Eugene (Oregon)
* Portland (Oregon)
* Vancouver (Washington)
* Tacoma (Washington)
* Seattle (Washington)
* Everett (Washington)
* Bellingham (Washington)

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
| Estatuarteko autobideak (Garrantzitsuenak gorriz) |  |
| 4 | 5 | 8 | 10 | 12 | 15 | 16 | 17 | 19 | 20 | 22 | 24 | 25 | 26 | 27 | 29 | 30 |
| 35 | 37 | 39 | 40 | 43 | 44 | 45 | 49 | 55 | 57 | 59 | 64 | 65 | 66 | 68 | 69 |
| 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 (M) | 76 (E) | 77 | 78 | 79 | 80 | 81 | 82 |
| 83 | 84 (M) | 84 (E) | 85 | 86 (M) | 86 (E) | 87 | 88 (M) | 88 (E) | 89 | 90 |
| 91 | 93 | 94 | 95 | 96 | 97 | 99 | H-1 | H-2 | H-3 |
| **Bestelakoak** | A-1 | A-2 | A-3 | A-4 | PRI-1 | PRI-2 | PRI-3 |
# George Vancouver

| George Vancouver |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | King's Lynn, 1757ko ekainaren 22a |
| Herrialdea |  Britainia Handiko Erresuma |
| Heriotza | Petersham, 1798ko maiatzaren 10a (40 urte) |
| Hobiratze lekua | St Peter's Church, Petersham (en)   |
| Familia |
| Haurrideak |
ikusi
* Charles Vancouver (en)
 |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | ingelesa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | esploratzailea, ofizierra eta idazlea |
|
Parte-hartzailea
* James Cooken bigarren bidaia James Cooken hirugarren itsasbidaia Vancouver Expedition (en)
 |
| Zerbitzu militarra |
| Adar militarra | Royal Navy |
| Gradua | kapitain |
|

---

 |
|   |
|  |

**George Vancouver** (King's Lynn, Norfolk, 1757ko ekainaren 22a - Petersham, Surrey, 1798ko maiatzaren 10a) ingeles Royal Navyko ofizial eta esploratzailea izan zen.

Hamahiru urterekin sartu zen itsas armadan. James Cookekin joan zen espedizioan *Terra Australisen* bila. Cookekin batera joan zen bere hirugarren espedizioan ere. 1782an frantsesen aurka borrokatu zen Karibe itsasoan itsasontzi baten agindupean.

1791n esplorazio espedizio bat zuzendu zuen Ozeano Barean. Australia, Zeelanda Berria, Tahiti eta Hawaiira iritsi zen. Washington estatua eta Oregongo kostaldeak ere ibili zen. Vancouver uhartea esploratu eta izena eman zion.

Hurrengo urteetan, Amerikako ipar-mendebaldea esploratzen jarraitu zuen.
# Sinkronia eta diakronia

Hizkuntzalaritzan **sinkronia eta diakronia** ikuspegiak erabili izan dira hizkuntzei buruzko analisiak eta ikerketak egiteko Saussureren garaietatik. Analisi **sinkroniko** batek hizkuntza bat une jakin batean aztertzen du; analisi **diakroniko** batek, ordea, hizkuntzaren bilakaera historikoa aztertzen du. Edo hizkuntzaren atal baten bilakaera historikoa.

Une jakin bateko hizkuntzaren deskripzioak edo analisiak sinkroniaren ikuspegitik egiten dira, esate baterako: Euskaltzaindiaren *Euskara Baturaren Eskuliburua*. Gramatika horrek, bere garaiko hizkuntzari buruzko argibideak ematen dituen heinean, batez ere ikuspegi sinkronikoa erakusten du.

Analisi diakronikoak, ordea, hizkuntzaren bilakaera historikoren analisiak egiten ditu. Analisi diakroniko ezagun bat, esate baterako, Mitxelenaren Fonética histórica vasca doktore tesia da.

Analisi diakroniko batzuek historiatik harago joaten dira, hau da lehen dokumentuak baino lehenagora, eta hizkuntzaren atalen bat berreraikitzeraino iristen dira, hizkuntzaren historiaurreko garaietako atalen bat berreraikitzeraino. Berreraikitako hizkuntzei proto-hizkuntza edo aitzin-hizkuntza esaten zaie. Horrela, esate baterako, berreraiki egin dira proto-euskara, aitzineuskararen, atal batzuk.

## Ikus, gainera

* Eugen Coseriu

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Paleosiberiar hizkuntzak

| Paleosiberiar hizkuntzak |
| --- |
| Datu orokorrak |
| Hiztunak | 11.000 |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza |
| Informazio filologikoa |
| Hizkuntza-tipologia | hizkuntza polisintetikoa |
| Hizkuntza kodeak |

**Paleosiberiar hizkuntzak** familia-hizkuntza bat da. Iparraldeko Asian erabiltzen diren hizkuntzen saila, jenisei, luorawetlan, yukaghir eta Giliak multzoetako hizkuntzek osatua. Jenisei multzoko lau hizkuntzetatik Ket hizkuntza bakarrik erabiltzen da gaur egun (1.000 hiztun inguru). Luorawetlan multzoa bost hizkuntzetan banatzen da: txuktxiera (13.000 hiztun), koriakera (8.000 hiztun), kamchadal, kerek eta aliutor. Yukaghir multzoko hizkuntza bizi bakarra odul-a da. Gilyak multzoa izen bereko hizkuntza bakarrak osatzen du (4.000 hiztun).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-11-1 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Txuvaxera

| Txuvaxera |
| --- |
| Чăваш чĕлхи |
|  |
| Datu orokorrak |
| Lurralde eremua | Errusia |
| Hiztunak | 1.640.000 (2002) |
| Ofizialtasuna | Txuvaxia |
| Eskualdea | Txuvaxia eta inguruan |
| UNESCO sailkapena | 3: arriskuan |
| Araugilea | *Ez du* |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza Turkiar hizkuntzak Oghur hizkuntzak |
| Informazio filologikoa |
| Hizkuntza-tipologia | hizkuntza eranskaria |
| Kasu gramatikalak | abesiboa |
| Alfabetoa | Chuvash alphabet (en)  eta alfabeto zirilikoa |
| Aurrekaria | Bulgar (en)  |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-1 | `cv` |
| ISO 639-2 | `chv` |
| ISO 639-3 | `chv` |
| Ethnologue | `chv` |
| Glottolog | `chuv1255` |
| Wikipedia | `cv` |
| UNESCO | 338 |
| IETF | cv |

**Txuvaxera**, (txuvaxeraz: Чӑвашла, *Çăvaşla*, tɕəʋaʂˈla ahoskatua), Txuvax herriaren jatorrizko hizkuntza da. Txuvaxian hizkuntza ofiziala da eta inguruko zenbait lurraldeetan ere mintzatzen da.

Errusiako Federazioako erdialdean, Uralak Mendien ekialdean kokaturik dago.

Turkiar hizkuntzak familiako hizkuntza da.

Bi aldaera ditu: *Viryal* edo goikoa eta *Anatri* edo behekoa.

Oghur hizkuntzen adarratik bizirik irauten duen mintzaira bakarra da.

## Alfabetoa

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ӑ ӑ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ӗ ӗ | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | П п | Р р | С с | Ҫ ҫ | Т т | У у |
| Ӳ ӳ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |  |  |  |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Energia potentzial grabitatorio

**Energia potentzial grabitatorioa'** lurrazaletik altuera batera egoteagatik gorputzek duten energia mota da. Adibide argienetako bat zentral hidroelektrikoarena da.

## Azalpen kualitatiboa

Adibidez, m masako gorputz bat mahai baten gainean ipintzen badugu, hau pausagunean dagoela ikusi dezakegu. Hau da, ez du lanik egiteko berezko ahalmenik. Gorputzaren gainean indar bat aplikatzean bertikalki gorantz eta justu-justu bere pisuaren balioarekin (horrela, abiadura konstantez igotzea lortuko dugu) gorantz desplazatuko da . Garbi dago, beraz, gorputzaren gainean lan positibo bat egingo dugula modu honetara. Lanaren definizioaren arabera, hau energian bihurtuko dela suposa genezake; hori bai, energia hori ez da zinetikoa izango, izan ere, egiten dugun indarraren ondorioz gorputza abiadura uniformez desplazatzea lortzen dugu.

Gorputzak energia bat eskuratu duela garbi geratzen da dagoen altuera horretatik erortzen uzten badugu; mahai gainean jarritako iltzea sartzeko gauza dela egiazta dezakegu. Ahalmen hori (energia hori, azken finean) mahaiarekiko lortutako altueraren ondorio zuzena dela ikus daiteke eta gainera, berrorekiko proportzionala dela ere froga daiteke.

Mahai gainetik lorturiko altueraren ondorioz gorputzak lortzen duen energiari energia potentzial grabitatorioa grabitazio deritzo. Energia honi esker, gorputz horrek lan bat burutu dezake beste gorputzetan; horretarako aski da gorputza erortzen uztea.

## Azalpen kuantitatiboa

Pentsa dezagun m masako gorputz bat dugula altuera konkretu bat duen mahai baten gainean. Gorputz horren gainean indar bat egingo dugu h altuera bateraino desplazatu arte.

Gorputzaren gainean egiten dugun indarra, gorputzaren pisuaren balioaren berdina izatea nahi dugu. Txikiagoa izanik ezingo genuke gorputza altxatu, noski, eta handiagoa izanik, gorputzaren gainean indar ordezkari bat agertuko litzateke gorantz. Ondorioz, indar bizien teoremaren arabera, egindako lanaren zati bat bere energia zinetikoa handitzeko erabiliko litzateke eta guk ez dugu hori nahi. Gorputza abiadura uniformez igoko dugu, egindako lana altuerarekin irabazitako energian bihurtuko delarik.

## Kanpo estekak
# Grabitazio-eremu

**Grabitazio-eremua** fisikan grabitatea ordezkatzen duen indar eremu bat da. Eremu horren gune batean  *M* masa bat baldin badago, *M*-ren inguruko eremuak aurretik *M* ez zegonean ez zituen ezaugarri batzuk bereganatzen ditu. Gertakari hau beste *m* masa bat hurbildu eta elkarrekintza hau jazotzen denean egiaztatzen da. *M*-ren inguruan zeozer badagoela baieztatzea espekulazioa da, eremu honen eragina beste *m* ezartzean nabaritzen baita, masa honi *lekuko masa* deritzo. Eremu honek jasotzen duen tratamendua arazoaren beharren arabera ezberdina izan liteke:

* Newtondar fisika edo fisika ez-erlatiboan grabitazio-eremua bektore-eremuak adierazten du.
* Fisika erlatiboan, grabitazio-eremua bigarren mailako eremu tentsorial batek adierazten du.

## Grabitazio-eremua Newtondar fisikan

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
## Grabitazio-eremua fisika erlatiboan

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
## Ariketak

* Grabitazio-eremua
* **Grabitazio-eremua** lantzeko ariketa.
* **Ilargia** eta **lurraren** mugimendua kalkulatzeko ariketa.
* **Grabitazio unibertsala** lantzeko ariketa I.
* **Grabitazio unibertsala** lantzeko ariketa II.

## Kanpo estekak