Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Legea eta Justizia

| Legea eta Justizia |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | alderdi politikoa |
| Herrialdea | Polonia |
| Ideologia | Kontserbadurismo nazionalista, Kontserbadurismo soziala, Euroeszeptizismoa, nazionalismo ekonomikoa, Eskuindar populismoa, Polish nationalism (en) , antikomunismoa, solidarism (en) , Estatismoa eta Kristau-eskuina |
| Kokapen politikoa | eskuin politiko |
| Jarduera |
| Kidetza | Europako Kontserbadore eta Erreformistak eta European Conservatives and Reformists Party (en)  |
| Kide kopurua | 45.000 (2021) |
|

---

Poloniako Senatua34 / 100

---

Sejm180 / 460
 |
| Agintea |
| Lehendakaria | Jarosław Kaczyński |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Varsovia
 |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * ul. Nowogrodzka 84/86, 02-018 Warszawa
* 84 Nowogrodzka Street in Warsaw
 |
|  |
| Gazteria | Law and Justice Youth Forum (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 2001eko ekainaren 13a |
| Sortzailea | Lech Kaczyński Jarosław Kaczyński Ludwik Dorn |
| Ordezkatzen du | Solidarity Electoral Action (en)  |
| Koloreak |      |
| webgune ofiziala       |

**Legea eta Justizia** —polonieraz: *Prawo i Sprawiedliwość* edo *PiS*— Poloniako alderdi politiko populista da. 2001ean sortua, bere kide gehienak Akcja Wyborcza Solidarność alderditik datoz.

Jarosław eta Lech Kaczyński bikiei esker, 2005 eta 2007 artean gobernua erdietsi zuen. 2015ean berriro irabazi zuen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Jaurerri

*Les Très Riches Heures du Duc de Berry*, 1410 inguru
**Jaurerria** jaun baten agintepeko lurraldea da. Gizarte feudalaren nekazaritza-ekonomia antolatzeko bide nagusia izan zen, Erromatar Inperio Berantiarraren *villa* sisteman oinarritua. Mendebaldeko eta Erdialdeko Europan oso hedatua izan zen Erdi Aroan zehar, diruan oinarritutako merkatu-ekonomiak ordezkatua izan arte. Sistema honetan, jaurerriaren botere legal eta ekonomiko guztiak jaunak zeuzkan.

Frantzian eta Ipar Euskal Herrian Iraultzak sistema amaitu zuen; Espainian eta Hego Euskal Herrian, berriz, 1812ko Espainiako Konstituzioak. Baina ekialdeko Alemanian *junker*rek bere *rittergut*ak mantendu zituzten Bigarren Mundu Gerrara arte

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Frantziako gastronomia

|  |
| --- |
| **Frantziarren gastronomia**1  **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
|
*Pot au feu*. |
| **Mota** | Kultura Ondare Immateriala |
| **Erreferentzia** | 00437 |
| **Kokalekua** |  Frantzia |
| **Eskualdea2** | Europa eta Ipar Amerika |
| **Izen ematea** | 2010 (XXXIV. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Frantziako gastronomia** (frantsesez: *cuisine française*) Frantziako sukaldaritza usadio eta moldeen multzoa da. Munduko nagusienetarikoa da. Aniztasuna du ezugarri nagusi, eskualdeko kulturak eta lehengaiei esker eta bere fintasunak sortua. Mendebaldeko sukaldaritza gehienetan eragin du, batez ere teknikaren aldetik. Zenbait *chef* edo frantziar sukaldarik ospe handia lortu dute nazioartean, tartean Taillevent, La Varenne, Carême, Escoffier, Ducasse edo Bocuse. 2010ean UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zuen, Mexikoko gastronomiarekin batera.

## Erreferentziak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau gastronomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

## Kanpo estekak
# Autobus

Gasteizko TUVISA garraio-konpainiaren autobusa.
Elbarrituentzako bereziki prestatutako mikrobusa.
Argindar kableei lotutako autobusa. Watertown Square. Massachusetts. 2022.
**Autobusa** pertsona-kopuru handiak garraiatzeko erabiltzen den gurpildun garraiobide luzea da. Autobusak tamaina eta mota askotakoak izan daitezke, eta 8tik ehunka bidaiari arte eraman ditzakete. Autobusak oso erabiliak dira garraio publikoko zerbitzuetan.

Autobus-motarik arruntena gorputz bakarrekoa da, baina badaude bi gorputz edo gehiagokoak edo bi solairukoak ere. Bestalde, autobus txikiagoak ere erabiltzen dira, minibus edo mikrobus deiturikoak. Normalean autobusen energia-iturria barne-errekuntzako motorra da, nahiz eta hasierako ereduek zaldiak erabiltzen zituzten. Trolebusak, berriz, argindarrez mugitzen dira.

## Etimologia

Hasieran garraio-mota honi omnibus zeritzon, latinezko *omnes* ("denok") hitzetik, eta denontzat (garraio publikoa) zela adierazten zuen. Motordun garraioak zaldi bidezkoa ordezkatu zuenean, 1905. urtetik aurrera, omnibus motordunari autobus deitzen hasi zitzaion. Gaur egun horixe da hitzik erabiliena.

## Historia

Zaldiz garraiatutako omnibusa (1861)
Benz-Omnibus, 1896
Araban matrikulaturiko lehen autobusa, VI-13E matrikuladuna. 1910. urtean.
Lehen autobus-linea publikoa 1662an sortu zuen Blaise Pascal-ek, baina bertan behera geratu zen 15 urte geroago, eta ez zen antzeko zerbitzurik egon XIX. mendeko bigarren hamarkadara arte. Hasierako busak zaldiz mugitzen ziren eta taxien eta diligentzien arteko nahastea ziren. 1830etik aurrera lurrunez mugitutako autobusak sortu ziren. Aldi berean, harien sistema baten bidez argindarra jaso eta energia horrekin mugitzen ziren trolebusak asmatu ziren. Barne-errekuntzako motorra baliatu zuten lehen autobusak automobilaren sorrerarekin bat etorri ziren. Mota honetako lehen autobusa 1895ean agertu zenetik, eredu berriak sortu ziren XX. hamarkadan, gaur egun ezagutzen diren autobus-motak sortu arte 1950eko hamarkadan.

## Kanpo estekak
# Koisan hizkuntzak

| Koisan hizkuntzak |
| --- |
|  |
| Datu orokorrak |
| Hiztunak | 370.000 |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-2 | `khi` |
| IETF | khi |

**Koisan hizkuntzak** (baita *Khoesan* edo *Khoesaan*) Hegoafrikako hotentoteen, sanen eta beste zenbait herriren hizkuntza multzoa dira. Bantu ez diren herriek erabiltzen dituzte hizkuntza horiek hiru taldetan banatzen dira: Iparraldekoak, Erdialdekoak eta Hegoaldekoak. Pertsona talde txikiak erabilitako hizkuntza hauen ezaugarri nagusia klik hotsak dira. Taldeko hizkuntza guztiak tonalak dira.

## Hizkuntza-familiak

Koisan hizkuntzen harremana, populazio hiztunen harreman genetikoen zuhaitz genealogikoen bidez irudikatua. Zuzen jarraiek frogaturiko harreman sendoak adierazten dituzte, zuzen marratu lodiek hipotesiak iruditzen dituzte eta zuzen marratu finek bazterturiko harreman-proposamenak.
## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-06-10 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Nazioen Liga

| Nazioen Liga |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |
| Datuak |
| Izen ofiziala | League of Nations eta Société des Nations |
| Izen laburra | LN, SDN, SdN, VB, SDN, 國聯, 国联, 國聯, Kok-liân, SDN, SDN, ΚτΕ, ОН eta SDN |
| Mota | gobernu arteko erakundea eta nazioarteko erakundea |
| Jarduera sektorea | activities of other membership organisations n.e.c. (en)  |
| Herrialdea | Suitza |
| Ideologia | internazionalismoa |
| Eskumendekoak | Women's Advisory Council, League of Nations (en) , Permanent Court of International Justice (en)  eta Nazioarteko Lan Erakundea |
|  |
| Agintea |
| Lehendakaria | Eric Drummond, 16th Earl of Perth (en) , Joseph Louis Anne Avenol (en)  eta Seán Lester |
| Idazkari orokorra | Eric Drummond, 16th Earl of Perth (en) , Joseph Louis Anne Avenol (en)  eta Seán Lester |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi (1920–1936) | * Quai Wilson 51–53
* Palais Wilson
 |
|  |
| Egoitza nagusi (1936–) | * Nazioen Jauregia
 |
|  |
| Kideak | Council of the League of Nations (en)  League of Nations Permanent Secretariat (en)  League of Nations Treaty Series (en)  League of Nations assembly (en)  |
|  |
| Historia |
| Sorrera | 1919 |
| Desagerpena | 1946ko apirilaren 20a 1946ko apirilaren 18a |

**Nazioen Liga** (ingelesez *League of Nations*, frantsesez *Société des Nations*) nazioarteko erakunde bat izan zen, Lehen Mundu Gerraren osteko Parisko Bake Biltzarraren ondorioz sortutakoa.

Lehen Mundu Gerra irabazi zuten aliatuek sortu zuten eta bultzatzailerik handiena Estatu Batuetako Wilson lehendakaria izan zen eta egoitza Genevan, Suitzan zuen.

Desarmatzea, elkarren arteko segurtasunaren bidez gerra saihestea, negoziazioaren bidez herrialdeen arteko gorabeherak konpontzea eta elkarren aberastasuna sustatzea ziren erakundearen helburuak. Ligaren atzean zegoen diplomazia-filosofiak aurreko 100 urteko nazioarteko harremanetan aldea markatu zuen. Hala ere, Ligak ez zuen inolako indar-armaturik, eta, beraz, garaiko herrialde boteretsuen esku utzi behar izan zuen bere ebazpenak betetzeko autoritatea.

Hainbat arrakasta (eta 1920ko hamarkadaren hasierako zenbait porrot ere) izan zituen eta 30eko hamarkadako istilu nagusien aurrean porrot egin zuen Italiak Etiopian egindako inbasioan, Japoniak Txinan egindakoan eta SESBek Finlandian egindakoan.

Azkenean Ligak ezin izan zuen Ardatzaren erasorik geldiarazi, eta mundu mailako beste gerra bat, Ligak kosta ahala kosta saihestu behar zuena, piztu zen berriro. Gatazka amaitutakoan, Nazio Batuen Erakundea sortu zen Nazioen Liga ordezkatzeko, eta Ligak sortutako zenbait agentzia eta erakunde bereganatu zituen.

## Ikus, gainera

* Nazioen Ligako kideak

## Kanpo estekak
# Zapata (oinetakoa)

Gizonezkoen zapata parea.
Zapatak eta botak.
**Zapata** edo **oski**a oinetako mota bat da. Jantzi osagarri bat da, oinean babesa eta erosotasuna emateko, oinak hainbat jarduera egiten dituen bitartean. Zapatak, gainerako jantziak bezala, helburu estetiko eta/edo ortopedikoen arabera ere diseinatzen dira. Zapaten diseinua izugarri aldatu da denboran zehar eta kulturaz kultura, jatorrian bere funtzioei lotuta zegoen itxurarekin. Horrez gain, modak diseinurako elementu asko eman izan ditu maiz, hala nola takoien altuera eta hauen ehuna.

Zapata garaikideak asko aldatzen dira estiloan, konplexutasunean eta kostuan. Oinarrizko sandalia bat zola mehe bat eta lokailu sinple bat izan daiteke. Modako zapatak oso material garestiz eginak egon daitezke eraikuntza konplexuetan, eta parea milaka dolarretan salduta. Beste zapata batzuk oso helburu zehatzetarako dira, hala nola mendi-eskaladarako edo eskiatzeko diseinatutakoak.

## Historia

Zapataren historia K.a. 10 000. urtean hasi zen. Iberiar Penintsulako eta Europa mendebaldeko zenbait haitzuloetako margoek oinetakoen erabilera adierazten dute. Egiptoarren hilobietan larruaren egoera desberdinak adierazten dituzten magoak atzeman dira, zapaten ekoizpena jada bazela esaten digutenak. Alabaina, Egipton faraoiek eta haren gertukoek baino ezin zituzten eraman zapatak.

Greziarrak ezker eta eskuin hankak janzteko molde ezberdinak sortzen hasi ziren, baina haien herrietan soilik pertsona askeek jantzi zezaketen zapata. Erroman ere oinetakoek pertsonaren klase soziala irudikatzen zuten. Hala, kontsulek zapata zuriak janzten zituzten, senatariek marroi kolorekoak eta gudariek bota itxurakoak, behatzak agerian zituztelarik.

Erdi Aroan, zapatak baino zapatilak ziruditen oinetakoak baliatzen zituzten bai gizonek eta baita emakumeek ere. Material arruntena behi larrua zen eta kalitate altuena zuena ahuntzaren larrua.

XVII. mendearen hasieran asmatu zen takoia, gaur arte iraun duen apaingarria.

Frantziako Iraultza Aro Modernoan zehar asmatutako zapata estetikoak desagerrarazten saiatu zen, aristokraziaren ikur zirelakoan. Alabaina, Napoleon Bonaparteren Inperioan zapatek euren apaingarriak berreskuratu zituzten: botoidun botak, lotutako botak, material berriak eta ekintzaren araberako zapatak.

Industria Iraultzak oinetakoen ugaritasuna ekarri zuen eta hortaz, zapatak aberatsen edo dirudunen bereizgarri izateari utzi zion. Gaur egun, hala ere, eskuz eginiko zapatek kalitate altua adierazten dute. XX. mendean izan zuen zapaten industriak inoizko aldaketarik handiena, moden aldaketa bizkorrak eraginda.

Zapataren historian zehar materialak aldatu egin dira, edota hobeto esanda, bilakaera jasan dute. Zapaten ekoizpenean metalak, larruak, palmondoaren hostoak, egurrak, zetak, brodatuak, goma eta beste hainbat material erabili dira.

## Ikus, gainera

* Abarkak,
* Botak,
* Espartinak,
* Kirol-oinetako,
* Txankletak, tongak edo hondartzako espartinak,
* Txapinak,
* Txinalak,

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Balutxistan eskualdea

Pakistango talde etniko nagusiak; arrosaz, Balutxistan.
**Balutxistan** Pakistan eta Iranen artean hedatzen den eskualdea da, Omango itsasoaren ertzean, eta balutxi edo paxtun herri nomadak bizi direna. 1.000 metrotik gora dagoen zabaldi guztiz idorra da, eta basamortu gisako klima du.

## Historia

Greziarrek Gedrosia deitu zuten lurralde hau pertsiar akemenestarren agintepean egon zen. VIII. mendean, arabiarrek hartu zuten, Persia eta Afganistanen esku egon ondoren. Ingelesak bertan egokitu ziren 1839-1840 urteetan eta 1877an haien protektoratu bihurtu zen. 1887an, inperio indo-britainiarrak bereganatu zuen Balutxistan. 1949tik aurrera Pakistan eta Iran artean zatiturik dago.

## Ekonomia

Mahasti, gari eta kotoigintza bideratzen duten oasi zenbait. Behi eta ardi aziendak. Ikatz eta burdina hobiak ditu.

## Ikus, gainera

* Balutxistan (Pakistan)
* Balutxistan (Iran)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Artatxiki iletsu

| Artatxiki iletsu |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Poales |
| Familia | Poaceae |
| Leinua | Paniceae |
| Generoa | Setaria
 |
| Espeziea  | **Setaria italica** Palisot de Beauvois
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | Setariae Semen (en)  |
| Basionimoa | *Panicum italicum* |
| Genomaren kokapena | plants.ensembl.org… |

**Artatxiki iletsua** (*Setaria italica*) *Poaceae* familiako espeziea da, artatxikietan ekialdeko Asian hedatuena dena. K.a. VI. milurtekoan jada Txinan hazten zuten.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau landareei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Toxina botuliniko

| Toxina botuliniko |
| --- |
| Mota | metalloproteinase (en) , Botulinum and Tetanus Toxin Family (en) , metalloendopeptidase (en)  eta bacterial toxin (en)  |
| Erabilera |
| Rola | neuromuscular agents (en) , neurotoxina eta acetylcholine release inhibitors (en)  |
| Identifikatzaileak |
| MeSH | D001905 |

**Toxina botuliniko**a edo **botulismoaren toxinaClostridium botulinum* bakterioak sortutako neurotoxina da, botulismoa eragiten duena. Farmakologian, gaixotasun neurologiko batzuk tratatzeko erabiltzen da, baita zimurren kontrako produktu kosmetiko gisa ere. **Botox** da haren izen erregistratu ezagunetako bat. Arma kimiko edo biologiko bezala, oso arriskutsutzat eta suntsipen handiko armatzat hartzen da, Genevako Konbentzioek eta Arma Kimikoei buruzko Konbentzioak debekatua. Haren formula kimikoa C6760H10447N1743O2010S32 da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau kimikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |