# Tlingitera

| Tlingitera |
| --- |
| Lingít |
|  |
| Datu orokorrak |
| Hiztunak | ~170 total |
| Eskualdea | Alaska, British Columbia, Yukon, Washington |
| UNESCO sailkapena | 5: arrisku kritikoan |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza hizkuntza autoktono Ipar Amerikako hizkuntza indigena Na-dene hizkuntzak |
| Informazio filologikoa |
| Hizkuntza-tipologia | SOV hizkuntza |
| Kasu gramatikalak | pertingent case (en)  |
| Alfabetoa | latindar alfabetoa |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-2 | `tli` |
| ISO 639-3 | `tli` |
| Ethnologue | `tli` |
| Glottolog | `tlin1245` |
| Wikipedia | `tli` |
| UNESCO | 2389 |
| IETF | tli |
| Endangered Languages Project |  850 |

Tlingiterazko bi hiztun, AEBetan grabatuak.
**Tlingitera** (ingelesez, /ˈklɪŋkɪt/ */ɬɪ̀nkɪ́tʰ/* IPA) Ipar Ameriketako kostaldeko hizkuntza da, Hego Ekialdeko Alaskako eta Kanadako Mendebaldeko tlingit herriak hitz egiten duena, eta na-dene familiako adarra dena. Hego mendebaldeko Alaskan ahalegin bizia egiten da, tlingiten hizkuntza eta kultura berpiztu eta mantentzearen alde.

Errusiako Eliza Ortodoxoko misiolariak izan ziren tlingiteraren bertsio idatzia garatu zuten lehenak, idazkera zirilikoa erabiliz, Errusiar Inperioak Alaskarekin eta Ipar Amerikako kostaldearekin harremana izan zuenean Sonoma konderrira (Kalifornia) grabatzeko eta itzultzeko. Alaskako Erosketaren ondoren, Estatu Batuetako misiolari ingeles-hiztunek hizkuntzaren bertsio idatzia garatu zuten, latindar alfabetoarekin.

## Historia

Tlingiteraren historia gutxi ezagutzen da, gehienbat ez dagoelako erregistro idatzirik 1790eko hamarkadaren inguruan europarrekin lehen kontaktua izan zen arte. Dokumentazioa urria eta irregularra izan zen XX. mendearen hasiera arte. Dirudienez, hizkuntza iparralderantz hedatu zen Ketchikan-Saxman eremutik Chilkat eskualderantz, zenbait ezaugarri kontserbadore hegoaldetik iparraldera gradualki murrizten baitira. Kobre ibaiaren deltaren inguruan aurkitzen den eyakeraren eta Portlandeko kanaletik gertu dagoen Tongass tlingiteraren arteko ezaugarri partekatuak are deigarriagoak dira bereizten dituzten distantziengatik, geografikoak zein linguistikoak.

## Sailkapena

Egun, tlingitera na-denearen adar bereizi eta bereizi gisa sailkatzen da, Ipar Amerikako hizkuntza indigenen familia bat. Edward Sapirrek (1915ean) na-dene familian sartzearen alde egin zuen, ondoren Franz Boasek (1917) eztabaidatu zuen aldarrikapena, P. E. Goddard (1920), eta garai hartako beste hizkuntzalari nabarmen asko. Tribu hori ezaguna da "izpiritu hartz hunkigarriaren" zati handi bat izateagatik.

XX. mendearen bukaerako ikerketa batzuek (Heinz-)Jürgen Pinnowk (1962, 1968, 1970, int. al.) eta Michael E. Krauss (1964, 1965, 1969, int. al.) lotura handia erakutsi zuten eyakerakin eta, beraz, athabaskan hizkuntzekin.

Sapirrek hasiera batean tlingitera eta haidaren arteko lotura proposatu zuen, baina na-deneari buruzko iritziak pixkanaka eztabaidatik kanpo utzi zuen haida. Egun, haida isolatutzat hartzen da, batzuk tlingiterarekin duen hurbiltasun luzetik mailegatzen direlarik. 2004an, John Enrico hizkuntzalari haidak argudio berriak aurkeztu zituen, eta eztabaida ireki zuen berriro. Victor Gollak 2011ko *California Native Languages* ("Kaliforniako jatorrizko hizkuntak") zera idatzi zuen: "John Enricok, haidaren ezagutza sakonena duen hizkuntzalari garaikideak, segitzen du sinesten benetako harreman genetiko batek, urrunekoa bada, haida na-denerekin lotzen duela".

## Banaketa geografikoa

Tlingitera Copper ibaiaren bokaletik gertu banatzen da Alaskako golkoko kostalde irekian eta Alaskako hego-ekialdeko Alexander uhartediko uharte ia guztietan zehar. Lauzpabost dialekto ezberdinek ezaugarritzen dute, baina gehienbat elkar ulertzeko modukoak dira. Tlingitera bertakoa den eremu ia osoa Alaskako egungo mugen barruan dago.

Salbuespena "Barruko tlingitera" izenaz ezagutzen den eremu bat da, Taku ibaian gora eta Columbia Britainiarreko iparraldean eta Atlin aintziraren (*Áa Tleen* "Laku Handia") eta Teslin aintziraren (*Desleen* < *Tas Tleen* "Hari Handia") inguruko Yukon aintziretan hedatzen dena, baita Bennett aintziraren inguruko kontzentrazio bat ere Chilkoot bidearen amaieran (*Jilkhoot*). Bestela, tlingitera ez da Kanadan aurkitzen. tlingiten kondairak dioenez, tlingiten taldeak Stikine, Nass eta Skeena ibai haranetan bizi izan ziren garai batean, barnealdetik egiten zituzten migrazioetan. Washingtonen ere hiztun talde txiki bat dago (85 bat).

### Erabilera eta biziberritze ahaleginak

Golla-k (2007) Alaskan 500 hiztun gutxiago zituela adierazi zuen. Lehen Herrien Kultura Kontseiluak (2014) Kanadan 400 biztanle etnikotik bi hiztunen berri eman zuen.

2013tik aurrera, tlingiterazko ikastaroak eskuragarri daude Alaskako Hego-ekialdeko Unibertsitatean. 2014ko apirilean, Alaska HB 216 erakundeak tlingitera Alaskako hizkuntza ofizial gisa onartu zuen, hizkuntzaren biziberritzeari laguntza mailegatuz.

## Dialektoak

Tlingitera bost dialekto nagusitan banatzen da, gutxi gorabehera, eta dialekto horiek guztiak, funtsean, elkar ulertzeko modukoak dira:

* Iparraldeko dialektoari yakutat (*Yakhwdaat*) dialektoa ere deitzen zaio, bere hiri nagusiaren ondoren eta hegoaldeko eremu batean hitz egiten da, Lituya badiatik (*Litu.aa*) Frederick itsasarteraino.
* Trantsizioko dialektoa, iparraldeko dialektoa bezalako bi tonuko dialektoa baina hegoaldeko ezaugarri fonologikoak dituena, historikoki Petersburgo (*Gántiyaakw Séedi* "Bapore arroila"), Kake (*Khéixh'* "Egun-argia"), eta Wrangell (*Khaachxhana.áak'w* "Khaachxhan-go Laku Txikia") herrietan hitz egiten da, baina inguruko eskualdeetan ia galdu egin da.
* Hegoaldeko *sanya* eta *heinya* dialektoak Sumner itsasartetik Alaska-Kanada mugaraino hitz egiten dira, Annette uhartea izan ezik, Tsimshian uhartearen erreserba dena, eta Galesko Printzearen uhartearen hegoaldeko muturra, Kaigani Haida uhartearen lurraldea dena (*K'aayk'aani*).
* Barrualdeko tlingitera Kanadan hitz egiten da Atlin aintzira eta Teslin aintziraren inguruan.
* Tongass-eko dialektoa garai batean Ketchikan hegoaldeko Cape Fox eremuan hitz egiten zen baina duela gutxi hil zen bere azken hiztunekin 1990eko hamarkadan.

Dialektoak gutxi gorabehera bi tonu eta hiru tonuko sistemetan sailka daitezke. Tongass tlingiterak, ordea, ez du tonurik, bokal labur, luze, glotalizatu eta "motelgarri"en arteko lau bideko erregistro kontrastea baizik: azken motan, bokalaren hasiera normal artikulatzen da baina askapena murmurikatu egiten da, funtsean glotisa azkar irekitzen da behin artikulazioa hasita..

Bi tonuko dialektoetako tonu-balioak kasu batzuetan hiru tonuko balioetatik aurreikus daitezke baina ez alderantzizkotik. Lehenago, hiru tonuko dialektoak zaharragoak zirela eta bi tonukoak haietatik eboluzionatzen zutela hipotetizatu zen. Hala ere, Jeff Leer-ek 1970eko hamarkadaren amaieran Tongass dialektoaz egindako aurkikuntzak erakutsi du Tongass bokal sistema egokia dela bi tonuko zein hiru tonuko dialektoen ezaugarri tonalak aurreikusteko, baina dialekto tonaletako bat ere ezin izan zen erabili Tongass tlingiteraren ezaugarri bokalikoen banaketa aurreikusteko. Horrela, tlingiterazko dialektoen artean kontserbadoreena da Tongass tlingitera, beste dialektoetan galdu diren kontrasteak baitauzka.

Tongass tlingiterazko bokal desegarriak eta glotalizatuak ere kostako tsimshian dialektoan antzeko sistemekin alderatu dira. Hala ere, Krauss eta Leer-rek diotenez (1981, 165. or.), kostaldeko tsimshian-en bokal iheskorrak bokal eta sonorante glotalizatuen azpiko segiden azaleko burutzapena dira, Vyahusc. Hori kontraesanean dago Tongass tlingiteraren aldaketa glotalekin, Leer-rek argudiatzen baitu sistema kontsonantalaren aldaketekin simetrikoak direla. Horrela, V̤ bokal iheskor bat simetrikoa da Ch kontsonante hasperenkari batekin, eta Vʔ bokal glotalizatu bat simetrikoa da Cʼ kontsonante ejektibo (glotalizatu) batekin. Horrek esan nahi du bi sistemek ez dutela familia-harremanik. Leer-ek (1978) espekulatu zuen Tongass tlingiterazko aurredoinu-sistemaren mantentzea Portland Kanalaren bokaletik gertu dagoen Cape Fox eremuaren inguruan dituen hiztunek kostaldeko tsimshianezko hiztunekiko duten hurbiltasunak eragin zuela, justu hegoalderantz.

## Fonologia

Tlingiterak sistema fonologiko konplexua du, hizkuntza indoeuroparrekin alderatuta. Bere kontsonante geldiarazle, frikari eta afrikariekin batera, kontsonante ejektiboen multzo ia osoa du: hor falta zaion bakarra [ʃ] da. Hizkuntza ere aipagarria da hainbat albokari dituelako, baina [l] ozenik ez eta dialekto gehienetan ez duelako ezpainbikaririk, ingelesetiko mailegu berri-berrietan [m] eta [p] izan ezik.

### Kontsonanteak

Taulako kontsonanteak IPAn ematen dira (ortografia hedatuenaren baliokideak kortxeteetan daude). Parentesi artean dialektalak, zaharkituak eta bazterreko kontsonanteak eman dira.

| Tlingiterazko kontsonanteak |
| --- |
|  | ezpainbikariak | albeolareak | sabaikari albeolarrak | belareak | ubulareak | glotalak |
| arruntak | txistukariak | albokariak | arruntak | ezpainbikariak | arruntak | ezpainbikariak | arruntak | ezpainbikariak |
| leherkariak | ez hasperenkariak |  | t
⟨d⟩ | ts
⟨dz⟩ | tɬ
⟨dl⟩ | tʃ
⟨j⟩ | k
⟨g⟩ | kʷ
⟨gw⟩ | q
⟨gh⟩ | qʷ
⟨ghw⟩ | ʔ
⟨.⟩ | (ʔʷ)
⟨.w⟩[a] |
| hasperenkariak |  | tʰ
⟨t⟩ | tsʰ
⟨ts⟩ | tɬʰ
⟨tl⟩ | tʃʰ
⟨ch⟩ | kʰ
⟨k⟩ | kʷʰ
⟨kw⟩ | qʰ
⟨kh⟩ | qʷʰ
⟨khw⟩ |  |  |
| ejektiboak |  | tʼ
⟨tʼ⟩ | tsʼ
⟨tsʼ⟩ | tɬʼ
⟨tlʼ⟩ | tʃʼ
⟨chʼ⟩ | kʼ
⟨kʼ⟩ | kʷʼ
⟨kʼw⟩ | qʼ
⟨khʼ⟩ | qʷʼ
⟨khʼw⟩ |  |  |
| frikariak | gorrak |  |  | s
⟨s⟩ | ɬ
⟨l⟩ | ʃ
⟨sh⟩ | x
⟨x⟩ | xʷ
⟨xw⟩ | χ
⟨xh⟩ | χʷ
⟨xhw⟩ | h
⟨h⟩ | (hʷ)
⟨hw⟩[a] |
| ejektiboak |  |  | sʼ
⟨sʼ⟩ | ɬʼ
⟨lʼ⟩ |  | xʼ
⟨xʼ⟩ | xʷʼ
⟨xʼw⟩ | χʼ
⟨xh’⟩ | χʷʼ
⟨xhʼw⟩ |  |  |
| ozenak | (m)
⟨m⟩[b] | n
⟨n⟩ | (l)
⟨ll⟩[c] |  | j
⟨y⟩ | (ɰ)
⟨ÿ⟩ | w
⟨w⟩[d] |  |  |  |  |

a. ^ *a b* Marginala [1 2]. Leer-rek (1991) bi kontsonante glotal ezpainzati daudela argudiatzen du, [ʔʷ] eta [hʷ], herri ortografiaz *.w* eta *hw* moduaz idatz litezkeenak. Bigarrena hiztun batzuen hizkeran agertzen da, baina *oohwaan* hitz aldakorrean bakarrik ("lehen pertsona pluraleko izenordain independentea"). Hitz hori *oohaan*, *hoowaan* eta *oowaan* ere ahoskatzen da (eta beraz, idazten da), beste aldaera batzuen artean. Eten glotal ezpainbikaria ez da tlingiterazko transkripzio edo grabazioetan agertzen, hiztunak, eskatuz gero, ahoskatzeko gai direla dirudien arren.

b. ^ *m* kontsonantea barnealdeko dialektoko *w*-ren aldaera da; *amsikóo* "(hark maskulinoa) bazekien" kostaldeko dialektoetan *awsikóo* izango litzateke. Ez da hertsiki alofonoa, barnealdeko hiztunek biak bereizten dituztelako; litekeena da bereizketa alomorfikoa izatea.

c ^ *ll* kontsonantea *n*-ren alofonoa da, egun ia zaharkitua, baina oraindik ere noizean behin adinekoei entzuten zaiena, batez ere barnealdeko dialektoan. Hala ere, *n*-rekiko haren aurreko aurreko alofonia oraindik agerikoa da tlingiterazko mailegu askotan: hor, *n*-k jatorrizko hizkuntzako [l] ordezkatzen du, hala nola *sgóon* (< *school*, "eskola").

d **^ÿ* kontsonantea (/ɰ/) duela gutxi (/j/) *y* edo (/w/) *w*-rekin batu da, ingurune fonologikoaren arabera: *w* bokal biribilduen eta kontsonante ezpainbikarien ondoan agertzen da eta *y*, beste testuinguruetan. Batzuetan *g* gisa agertzen da XVIII. eta XIX. mendeetan tlingiteratik eratorritako leku-izenetan, baita lehenagoko antropologoek egindako transkripzio orokor batzuetan ere: "Gan Gulihashee Hit" *Ÿan Ÿuliháshi Hít*-erako, "Itsasalderdiko Etxea" Olson-ek jaso zuen bezala, egun *Yan Wuliháshi Hít* idatzia. Testuinguruan aurreikus daitekeenez, *y*-ren eta *w*-ren erabilera jatorriz *ÿ* zen, grafo hori etengabe erabiltzen da transkripzioetan, baina ez idazkera arruntean. Kontuan har bedi kontsonante horretaz hitz egitean "gamma" deitzea oker dagoela, antzeko [ɣ]-arekin nahasia (frikari belar ahostuna da, ez hurbiltzailea).

Dialekto guztietako hiztunek arruntki /n/ sudurkariaz leherkari belar eta ubularrak asimilatzea ohikoa da. Esate baterako, *ng* (/nk/) segida maiz entzuten da, [ŋk] eta *ngh* (/nq/) bezala [ɴq]. Irakaskuntza-egoeran dauden jatorrizko hiztunek ikasleei kargu har diezaiekete forma asimilatu horiek sortzen dituztenean, "ez tlingiterazkoa" edo "ingelesegia" bezala ezabatuz, baina ohikoa da gero hiztun horiek forma horiek beraiek ekoizten entzutea. Ez da ziurra asimilazio hori autoktonoa den edo ingelesarekiko harremanetik sortu zen, baina lehena probableagoa da ikuspegi artikulatorio hutsetik.

Hiztun gazteak eta bigarren hizkuntzako ikasleak gero eta gehiago ari dira kontsonanteen artean ahots/ahots gabeko bereizketa egiten, aspiratu/aspiratu bereizketa tradizionalaren ordez. Hori ingelesaren eraginagatik da, antzeko bereizketa egiten baitu. Ahots/ahots bereizketa egiten duten hiztunen kasuan, banaketa simetrikoa da beste hiztunen arteko aspiratu/aspiratu gabeko bereizketarekin.

Analisi fonetikoak erakusten du tlingiterazko hitzaren amaierako geldialdi ez-ejektibo guztiak fonemikoki ez-aspiratuak direla, nahiz eta hizketa arruntean aldaera zabala dagoen, [t̚] askatugabetik [t:h] aspirazio oso atzeratura doana. Azpiko fonema aspiratu gabeko topea da, forma hori modu sendoan sortzen baita hitza atzizkia denean. Ortografiak normalean baina ez beti hori islatzen du: *hít* "etxe" *hídi* "(harenmaskulinoa) etxe" idazten da *-ÿí* atzizki posesiboarekin markatzen denean. Posible da, baina ez da egiaztatu hasperenkari eta hasperenik gabeko geldialdiak fonema bakarreko hitz batean kolapsatzen direnik.

Analisi fonetikoak, gainera, erakusten du tlingiterazko frikari eiektiboak egiazko ejektiboak direla izatez, glotiaren erabateko itxierarekin frikazioa hasi aurretik eta laringea altxatuz geldialdi ejektiboekin egiten den modu berean. Hori ez dator bat frikatibo ejektiboak dituzten beste hizkuntza batzuetan ohikoak diren analisiekin, frikatibo eta gelditze glotaleko sekuentziatzat hartzen baititu.

Ezaugarri gisa, tlingiterazko marruskadura ejektiboek marruskadurarako irekidura askoz txikiagoa dute marruskadura arruntetan baino. Artikulazioak erresistentzia handiagoa ematen duela aire-korronte dinamikoaren presioaren etengabeko galerari aurre egiteko. Halaber, badirudi frikzio ejektiboen artean faringeko muskuluak estutzea dagoela, eta horrek aire-zutabearen diametroa murrizten duela eta, beraz, presioa are gehiago handitzen duela. Faringe-hertsadura hori ez da benetako faringalizazioa, ordea, diametroa beste hizkuntzetako kontsonante faringalizatuetan dagoena baino handiagoa baita oraindik.

### Bokalak

Tlingiterak zortzi bokal ditu, lau luzeraz formalki gehiago bereiziak. Hala ere, luzeraren bereizketa, luzera baino gehiago, maizkotasunaren araberakoa izaten da, batez ere hizketa azkarrean. Iparraldeko dialektoarentzat, Tlingiten ahozko dialekto nagusiarentzat eta tlingiteraz idatzirako estandarrarentzat, bokal orok tonu altua edo baxua har dezake; ortografian tonu altua azentu akutu batek adierazten du (áa) eta tonu baxua markatugabea da (*aa*). Hegoaldeko eta Trantsizioko dialektoek tonu ertain markatugabea eta tonu baxu gehigarria dute, azentu larri batek markatzen duena (*àa*).

Barnealdeko tlingiterazko ortografiak ez du bokal-digrafiarik erabiltzen. Aldiz, goi-bokal motzak azentu zorrotzaz markatzen dira; goi-bokal luzeak, zirkunflexuaz; eta behe-bokal luzeak, larriazn. Behe-bokal motzak markatu gabeak dira. Kostaldeko tlingitera <áa> eta <aa> barnealdean <â> eta <à> dira, hurrenez hurren; kostaldeko <éi> eta <ei> barnealdean <ê> eta <è> dira; kostaldeko <ée> eta <ee> barnealdean <î> eta <ì> dira; eta kostaldeko <óo> eta <oo> barnealdea <û> eta <ù> dira.

|  | tinkoak / luzeak | lasaiak / laburrak |
| --- | --- | --- |
| aurrekoak | erdikoak | atzekoak | aurrekoak | erdikoak | atzekoak |
| itxiak | iː ⟨ee⟩ |  | uː ⟨oo⟩ | ɪ ⟨i⟩ |  | ʊ ⟨u⟩ |
| erdikoak | eː ⟨ei⟩ |  |  | ɛ ⟨e⟩ |  | ʌ ⟨a⟩ |
| irekiak |  | aː ⟨aa⟩ | (ɒː ⟨aa⟩)[a] |  | (ɐ ⟨a⟩) |  |

[a] /aː/-ren alofonoa da, [ɒː] moduan egiten dena, kontsonante ubularren eraginez. Hala ere, hori ez da hiztun guztiekin betetzen. Atzeranzko eragina kontsonante ubularrekin batera artikulatzearen ondorioa denez, *kháa* hitza ("pertsona") maiz [qʰɒ́ː] ahoskatzen da, baina *(a) káa* hitza ("(haren) azaleran") [(ʔʌ) kʰáː] bezala esaten dute hiztun berek.

Hitzak beti kontsonantez hasten dira tlingiteraz, ez dira inoiz bokaez hasten. Teorian bokal bat gertatuko litzatekeen lekuan, hala nola aurrefinkatuz edo konposatuz, bokalaren atzetik beti dago [bereganatuz] edo [j]. Lehengoa unibertsala da hitz bakarretan, eta biak aurkitzen dira hitz-medial posizioan konposatuetan. Ortografiak ez du [ʔ] islatzen hitzen hasierako posizioan, baina bai batean eta bestean . edo *y* ikus daiteke posizio medialean. Adibidez:

> [qʰuːwʌtʼáː]
>
>
> khoowat'áa ("Eguraldia beroa da")
>
>
> *khu-* *ÿu- ÿa- t'áa*
>
>
> objektu zehaztugabea [+ bukatua] (ø, -D, +I)- bero
>
>

Baina *ÿu*- aurrizki perfektiboa hitz-hasierakoa denean, tope glotala agertzen da hitza kontsonante batekin hasten dela ziurtatzeko.

> [ʔʊwʌtʼáː]
>
>
> uwat'áa ("Beroa da")
>
>
> *∅--* *ÿu- ÿa- t'áa*
>
>
> 3. objektu neutroa [+ bukatua] (ø, -D, +I)- bero
>
>

## Idazkera

1960ko hamarkadaren amaierara arte, tlingitera hizkuntzalarien eta antropologoen lanetan transkripzio fonetikoan soilik idatzi zen, Errusiako Eliza Ortodoxoak argitalpenetarako erabiltzen zuen alfabeto ziriliko ez oso ezagun bat izan ezik. Tlingiteraz lan luzeak egiten zituzten hainbat antropologo amateurrek ez zuten hizkuntzalaritzan prestakuntzarik eta, beraz, lagin ugari utzi zituzten transkripzio lauso eta funtsik gabekoetan, ospetsuena George T. Emmons izanik. Hala ere, Franz Boas, John R. Swanton eta Frederica de Laguna bezalako antropologo ezagunek tlingitera transkribatu dute zehaztasuna eta koherentzia duten baina irakurgarritasuna sakrifikatzen duten erlazionatutako hainbat sistematan.

Tlingiterarako transkripzio sistemen ugaritasunak bi arazo sortzen ditu. Bata, asko daudenez, edozein irakurleri sistema indibidual bakoitza ikastea eskatzen dioela, erabiltzen diren iturrien arabera. Bestea, Boas-ek tlingitera aztertu aurretik egindako transkripzio gehienek akats ugari dituztela horietan, batez ere bokal laburren eta kontsonante eiektiboen interpretazio okerren ondorioz. Transkripzioaren zehaztasuna handi daiteke beste sistema batzuetako antzeko hitzen aurka egiaztatuz, edo Naish eta Storyren 1960ko hamarkadako lanaren postdatazio lan moderno baten aurka.

## Gramatika

Tlingiterazko gramatika lehen begiratuan oso fusionala dela dirudi, baina hori uste okerra da. Aurreikus daitezkeen zenbait prozesuren bidez, banakako morfemen oinarrizko forma fonetikoak aldatu egiten dira, hainbat eskakizun fonologikori egokitzeko. Prozesu horiek hizkuntza erregular batekin deskriba daitezke, eta deskribapen horiek morfema bakoitzeko oinarri baten gainean ematen dira hemen, oinarrizko morfemen testuinguruarekiko sentikorra den aldaketa fonologikorako erregela-eskemak emanez. Tlingiterazko morfemen eta testuinguru fonologikoen konbinazio posible guztiak aztertzea eta horiek deskribatzeko lengoaia erregular bat eraikitzea lan nekagarria da, baina trazagarria.

Hizkuntza fusionala ez izan arren, tlingitera oso sintetikoa da oraindik hizkuntza aglutinatzaile gisa, eta polisintetikoa ere bada neurri batean. Aditza, na-dené hizkuntza guztiekin gertatzen den bezala, modu berezian txertatzen da. Substantiboak konparazioan nahiko sinpleak dira, asko aditzetatik eratorriak direlarik.

### Hitzen ordena

Tlingiterazko hitzen ordena SOV da eragile ez-pronominala eta objektu-esaldiak perpausean biak existitzen direnean. Hala ere, aditz-esaldiaren argumentua substantibo ez-pronominaleko esaldi bakar batera murrizteko premia handia dago, beste edozein esaldi aditz-esalditik estraposituta. Izenondozko esaldi bat aditz-esalditik kanpo gertatzen bada, aditz-esaldian izenordain egoki baten bidez irudikatu ohi da.

### Izenak

*Ikusi artikulu nagusia: «Tlingit noun»*
### Pronominalak

Tlingiterak pronominalen sistema konplexua du, aditzarekin duten erlazioaren arabera aldatzen dena. Subjektu-pronominalak aditzean txertatzen dira bere subjektu-artekan. Objektu-pronominalak ere teknikoki aditzean txertatzen dira (hau da, "zaildu" aditza), baina gehienak grafikoki independenteak dira. Hiru motatan banatzen dira, aditz-objektua, objektu nominala eta postposizio-objektua. Aditzetik erabat aparte dauden eta menpeko klausuletan edo subjektu edo objektu posizioan erabil daitezkeen pronominal independenteak ere badaude.

Izenordeko guztiek erlazionatutako balio semantikoak dituzte, eta haien antolaketa erraz ikus daiteke taula batean.

Lehenengo zutabeko zenbakiek pertsonaren ohiko kontzeptua adierazten dute, hau da, Lehena, bigarrena edo hirugarrena. Storek eta Naishek laugarren pertsona bat identifikatu zuten, baina termino hori desegokia da, ez baitzuten laugarren pertsona delakoaren eta gainerako pronominal inpertsonalen arteko bereizketa argirik deskribatu.

Perpaus bat aztertzean, lehenik tipo pronominala ematen da, gero forma (subjektua, objektua, independentea) periodo bat jarraituz ematen da. Horrek, modu unibokoan, pronominala bi dimentsioko unitate gisa adierazten du. Beraz, 1SUBJEKTU SINGULARRA subjektu singularreko lehen pertsona pronominala da, xhat bezala gauzatua. ELKARREKIKOAK ez du elkarrekiko bi pronominaletako bat modu bakarrean identifikatzen, baina biak fonetikoki woosh gisa berdinak direnez, oro har, ez da beharrezkoa modu bakarrean identifikatzea.

Era berean, zeroth pertsona nozional bat ere badago, subjektua, objektua edo forma independentea izan daitekeena. Hori ez da tlingiteraz gauzatzen, horren ordez analisirako leku-marka hutsa da.

#### Subjektu pronominalak

Subjektuen pronominalak denak aditzean txertatzen dira. Horrela, subjektua pronominal gisa irudikatzen denean, perpausaren subjektu posizioa hutsik geratzen da.

#### Objektu pronominalak

Objektu-pronominalak hiru klasetan banatzen dira, hitzezkoa, nominala eta postposizionala.

Aditzezko objektu-pronominalek subjektu-pronominalek bezala funtzionatzen dute, objektu esplizitu bat baztertzen baitute erabiltzen direnean.

Objektu izendatuen pronominalak ingeleseko izenordain posesiboen antzekoak dira zenbait alderditan. Substantibo baten aurretik doaz eta substantiboaren objektua adierazten dute, normalean substantiboaren jabetza aditzera emanez.

Objektu postposizionalen pronominalek postposizioak lotzen zaizkien objektu gisa funtzionatzen dute. Postposizio baten objektu gisa jokatzen dute, postposizio batekin atzizkitutako substantibo arrunt baten antzera.

### Norabidezkoak

Adiera hertsian, tlingit zuzentzaileak substantibo gisa sailka daitezke beren funtzio sintaktikoaren arabera. Hala ere, adierazitako posizioren batekiko norabidea adierazten duten substantiboen multzo semantiko desberdina osatzen dute. Atzizki lokatiboaren araberako aldaketa ere erakusten dute zurtoinean, bereziki *-dei* atzizki alatiboarekin. Zurtoinaren aldaera horiek N1-da-N2-(i)n "N2 N1-ward" adberbiozko eraikuntzarekin ere gertatzen dira, non N2 substantibo anatomikoa den eta N1 norabidezko zurtoina.

### Partikulak

Partikulek ez dute funtzionatzen ez substantibo, ez aditz gisa. Perpauseko esaldiekiko posizio erlatiboetara murriztuta daude.

#### Foku-partikulak

Foku-partikulek perpaus baten ezkerreko periferia jarraitzen dute. Naish-Story terminoak “post-marginalak” esan nahi du. Horietako asko erakusle batekin atzizkiak izan daitezke (*-yá*, *-hé*, *-wé*, -yú), eta galdegaiarekin (*-gé*) ere konbina daitezke. Partikula fokalak, estilistikoki, hitz bereizi gisa idazten dira, baina fonetikoki, aurreko esaeratik zatiezinak izan daitezke.

* *sá* — nor, nork, noiz, non... moduko galdera irekia
* *gé* — zalantzazkoa, ziurgabetasuna, "agian", "agian, "irudituko litzaidake...".
* *á* — fokua
* *ágé* — galdetzailea (< á + gé)
* *ásé* — aurkikuntza, aurretik argi ez zegoen informazioa ulertzea, "oh, so..."
* *ásgé* — bigarren eskuko informazioa, "aditu dut...", "diotenez..." (< ásé + gé)
* *khu.aa* — kontrastiboa, "hala ere"
* *xháa* – leungarria, "ikusten duzu"
* *shágdéi* — zalantzazkoa, egiantza, "agian", "ziurrenik"
* *dágáa* — afirmazio enfatikoa, "benetan", "ziur"
* *shéi* — ezusteko arina
* *gwáa*, *gu.áa* — ezusteko handia
* *gwshéi*, *gushéi* — galdegai erretorikoa, berresteko eskaera, "neure buruari galdetzen diot", "agian"
* *óosh* — hipotetikoa, "...balitz bezala", "...balitz ere", "...balitz"

Fokua eta erakusleak konbinatuta, maiz erabiltzen diren áyá eta áwé partikulak eta hain ohikoak ez diren áhé eta áyú partikulak lortzen dira. Ágé galdetzailea erakusleekin konbinatuz, ákwé eta ákyá partikula baieztatzaileak lortzen dira (*ák*-*hé* eta *ákyú* ez dira ohikoak), entzulearen baiezko/ezezko erantzuna eragiteko erabiltzen direnak.

Galderazko *ágé* normaean *ág* forman laburtzen da, *tsú* "ere" hitzaren aurretik: *ág tsú* "Halaber?" < *ágé* + *tsú*.

*sá* partikula nahitaezkoa da galde-perpausak osatzeko. Erakusle batekin, zalantzazkoarekin, galdetzaile erretorikoarekin eta baieztapen enfatikoarekin konbina daiteke:

* *sáwé* (< *sá* + *áwé*), *sáyá*... — galdera zentratua, "... hori al da?"
* *sgé* (< *sá* + *gé*) — zalantzazko galdera, "agian? ", "beharbada?"
* *ságwshéi* — "Neure buruari galdetzen diot"
* s*dágáa* (< *sá* + *dágáa*) — "Benetan?"

#### Esaldizko partikulak

Esaldizko partikulak foku-partikulen ondoren gerta daitezke, amaiera frogagarriekin edo gabe gertatzen direnak. Hurrengoak partikula postesaldiak dira, eta, beraz, aldatzen duten esaldiaren ondoren bakarrik gerta daitezke.

* *tsá* — "orduan bakarrik"
* *tsú* — "ere"
* *s'é* — "lehena", "benetan!"
* *déi* — "orain", "oraingoan"
* *x'wán* — "zaude ziur *hurrengo egiteaz*..."
* *tsé* — "ziur ezetz"

*x'wán* eta *tsé* izan ezik, aurrekoa foku-partikulen ondoren gerta daiteke.

Hurrengoak partikula prefrasalak dira, hau da, aldatzen duten esaldiaren aurretik gertatzen dira. Naishek eta Storyk "pre-marginalak" deitzen diete horiei.

* *ch'a* — "bakarrik", "oso"
* *ch'as* — "bakarrik", "bakarrik"
* *ch'ú* — "are"
* *tlaxh* — "oso

#### Partikula mugikorrak

Partikula horiek klausula bateko edozein esaldi baino lehen edo ondoren gerta daitezke.

* *tlei* — "besterik gabe", "besterik gabe", "orduantxe"
* *déi* — "dagoeneko", "honezkero"
* *tsu* — "berriz", "oraindik", "batzuk gehiago"

Alderatu *tsu* partikula mugikorra tsú partikula postfrasalarekin. Onargarriak dira *bai káaxwei **tsu** eetéenaxh xhat yatee* "Kafe gehiago behar dut" perpausa, bai *káaxwei tsú* *eetéenaxh xhat yatee* "Kafea ere behar dut" perpausa. Hala ere \tsúkáaxwei eetéenaxh xhat yatee* perpausa sintaktikoki onartezina da, *tsú* partikula postfrasala delako, hots, ezin da aldatzen duen esaldiaren aurretik joan, kasu horretan *káaxwei* izenaren esaldia. Aurrean *tsu* partikularekin dagokion perpausa, *tsu* *káaxwei eetéenaxh xhat yatee* "Kafea behar dut berriro / oraindik" sintaktikoki onargarria da. Horrela, tlingiterazko entzule batek *tsu* partikula esaldi hasierako posizio batean jakinen du nahasmendurik gabe baina tonua beharrezkoa da esaldi amaierako posizio batean bereizteko. Hori dela eta, *tsu* partikula maiz erabiltzen da, nahiz eta sintaktikoki onartuta egon edozein posiziotan. Horrela *Tsu Héidei Shugaxhtootaan* kantu izena ere *héidei tsu shugaxhtootaan* izan liteke, baina *tsu* aurrean jartzeak anbiguotasunik ezaren abantaila du, eta horrela, bertako hiztunei eufonikoagoa iruditzen zaie.

#### Esaldiaren hasierako partikulak

Partikula horiek perpaus baten aurrealdean bakarrik gerta daitezke. Naish-Storek "klausurako marjinalak" izendatzen ditu.

* *tléik*, l — ezezkoa, "ez"
* *gwál* — zalantzazkoa, "agian"
* *gu.aal* — optatiboa, "espero denez"
* *khaju*, *xhaju* — alderantziz, "berez", "izatez"
* *khashde* — "Uste nuen..."

## Tlingiterazko komunikabideak

1890eko hamarkadan Kanadan girotutako *An Klondike* (2015–2017) telesail irlandarrak tlingiterazko elkarrizketak ditu.

*Northern Exposure* komedia-drama estatubatuarrak tlingiterazko elkarrizketa du.

2023an, Tlingit & haida tribu indiarren batzorde nagusiak tlingiterazko haurrentzako bederatzi liburu eta animaziozko bideoren lehena kaleratu zuela iragarri zuen. Tlingiten eta haiden elkarlaneko saio gisan, Goldbelt Heritage Foundation, Cedar Group eta Kelsey Mata eta Nick Alan Foote ilustratzaileen arteko lankidetza ahalegin gisa, proiektua hiru urteko beka baten bidez finantzatzen da, Estatu Batuetako Hezkuntza Departamentuaren Alaskako Jatorrizko Hezkuntza Programaren bidez. *Kuhaantí* (2023) du izenburu lehen liburuak, eta 2023ko urriaren 27an kaleratu zuten.

## Erreferentziak

## Irakurgai osagarriak

* .
* .
* Boas, Franz.  (1917). «Grammatical notes on the language of the Tlingit Indians» *The University Museum Anthropological Publications* (Philadelphia: University of Pennsylvania) 8 (1).
* Txantiloi:Cite report
* ISBN 0295964944..
* ISBN 0295968494..
* ISBN 0295974001..
* ISBN 3-89586-004-2..
* ISBN 0-9679311-1-8..
* ISBN 0-9679311-1-8..
* .
* Txantiloi:Cite thesis
* Dryer, Matthew.  (1985). «Tlingit: An object-initial language?» *Canadian Journal of Linguistics* 30 (1): 1–13.  doi:10.1017/S0008413100010653..
* Goddard, Pliny Earle.  (December 1920). «Has Tlingit a genetic relationship to Athapascan?» *International Journal of American Linguistics* 14: 266–279.  doi:10.1086/463725..
* .
* doi:10.1515/9783110886092.73. ISBN 978-3-11-011908-4..
* Txantiloi:Cite thesis
* doi:10.1093/oso/9780195119473.003.0007. ISBN 0-19-511947-9..
* ISBN 1-55242-227-5..
* Maddieson, Ian; Smith, Caroline L.; Bessell, Nicola.  (2001). «Aspects of the phonetics of Tlingit» *Anthropological Linguistics* 43 (2): 135–176..
* Txantiloi:Cite thesis
* ISBN 0-933769-25-3..
* . (Revision of the Naish-Story dictionary of 1963.)
* Pinnow, Heinz-Jürgen.  (1958). «Zwei Probleme der historischen Lautlehre der Na-Dene-Sprachens» *Zeitschrift für Phonetik und allgemeine Sprachwissenschaft* 11 (2–3): 128–159.  doi:10.1524/stuf.1958.11.14.128..
* OCLC .3175377.
* ISBN 3-7861-3027-2..
* .

## Kanpoko loturak

* Lingít Yoo Ľatángi: The Tlingit language
	+ A Grammar of the Tlingit language
* Tlingit Adibidea Sentences with Audio Tlingit ahozko adibide esaldien 1.500 audio grabazio baino gehiago bildu ditu, Sealaska Heritage Institute proiektuaren barruan, Administration for Native Americans erakundeak 2005 eta 2009 artean finantzatua. (Internetez, 2022ko urritik aurrera).
* Tlingit Irakaskuntza eta Ikaskuntza Laguntzak
	+ Tlingit hiztegi berria
	+ Tlingit aditz hiztegia (bukatu gabe)
	+ Tongass testua
* Alaskako testu ortodoxoak (Tlingit), 1812–1920 (cf. Alaskako testu ortodoxoen proiektuak 10 urte bete ditu, 2015eko maiatza)
* Errusiako Eliza eta Alaskako jatorrizko kulturak: bertako hizkuntzak zaintzen
* Yukon Jatorrizko Hizkuntza Zentroa
* Sinesmenei buruz hizketan: Alaskako tlingit hizkuntza gaur egun
* [

de li&limit=-1 Tlingit oinarrizko lexikoa Global Lexicostatistical Databasean]

* Anash Interaktiboa
* Tlingit (Kontinentearteko Hiztegi Saila)
* Tlingit informazioa Languagegeek-en
* Tlingiten hiztegia, 2009, Keri Edwards, Sealaska Ondare Institutua, Juneau, Alaska; Tlingit-English/English-Tlingit, gramatika amaieran