Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kokapen geografiko

**Kokapen geografikoa** da testuinguru geografiko batean leku bat kokatzeko edozein modu.

Kokapenerako balio duen modu nagusia koordenatu geofrafikoen sistema da, lurrazaleko puntu bat bi zenbakirekin identifikatzeko aukera ematen duena (latitudea eta longitude geografikoa adierazten dituztenak). Georreferentzia edo geolokalizazioa funtsezko teknika da lan geografikorako.

## Kanpo estekak
# Ordoki abisal

Ozeanoko ekosistemen diagrama. C eremua abisala da.
**Ordoki abisalak** arro ozeanikoaren hondoko sakoneko ordoki edo malda leuneko tokiak dira. Lurreko tokirik lau eta leun eta gutxien esploratuen artean daude. Ordoki abisalak, gutxi gora-behera, ozeano hondoaren %40a suposatzen dute eta 2.200 eta 5.500 metro arteko sakoneran daude. Ezponda kontinentalaren oina eta dortsal ozeaniko edo fosa baten artean geratzen dira.

Planetako sedimentazio gune nagusiak dira, sedimentu geruzen azpian, gainazal ozeanikoa dago magnesio silikatoz osatuak, basalto erako arrokak eratzen dituztenak. Arroka hauek, euren jatorria, dortsal ozeanikoetan dute, bertatik gainazalerantz igotzen den magmaren solidotzeagatik, eta subdukzio guneetan deusezten dira, kontinenteen ondoan, non, berriz magman sartzen diren.

Ordoki abisaletako erliebearen elementu nabarmengarri urrien artean, honako hauek daude.

* Sumendi muinoa: urpeko muinoa, sumendi erupzioetatik datozen materialen metaketagatik eratutakoa.

* Sumendi uhartea: sumendi muinoa, bere neurriengatik, itsasoaren mailatik gora irteten dena uharte bat eratuz.

* Guiota: urpeko taula egitura, bere jatorria batere argi ez dagoena; uste denez, itsasoaren mailatik gora irten ondoren higatuak izan ziren sumendi uharteak izan daitezke, honela, bere tontorra laua geratuz, eta berriz urperatu ziren itsas hondoan.

Ordoki abisalera ez da eguzkiaren argia iristen. Honegatik, ia ez dago bizirik, eta, dagoena bakterio kimiosintetikoz osatua dago (fotosintesia egiten ez dutena, baizik eta antzeko prozesu bat, sumendi guneetako lur azpitik datozen produktu gaseosoek eragindakoa), baita animalia ornogabe batzuetaz (zizareak adibidez) eta ornodun batzuk (arrain batzuk). Arrain abisalek, aho handiak dituzte, eta, argi falta dela eta, ehiza egin beharrean, tranpak prestatzen dituzte euren harrapakinentzako; horretarako, batzuk biolumineszentziaz baliatzen dira, eta eurengana hurbiltzen diren harrapakinen arreta erakartzen duten argi eranskinak dituzte; une horretan, aipaturiko aho handiaz harrapatzen dituzte.

## Kanpo estekak
# Koordenatu zilindriko

Koordenatu zilindrikoak eta erlazionatutako ardatz kartesiarrak.
**Koordenatu zilindrikoen sistema** oso erosoa da simetria zilindrikoa edo *azimutala* duten problemei aurre egiteko. Planoko geometria analitikoaren koordenatu polarren hiru dimentsioko bertsioa da.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 puntu bat koordenatu zilindrikoetan WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 adierazten da non:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 : Koordenatu *erradiala*, WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 puntutik WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ardatzerako distantzia gisa definitua, edo erradiobektoreak WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 planoan duen proiekzioaren luzera.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 : Koordenatu *azimutala*, erradiobektoreak WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 planoan duen proiekzioa WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 ardatzarekin osatzen duen angelua da.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 : Koordenatu *bertikala* edo *altuera*, WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 puntutik WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 planora dagoen distantzia gisa definitua, zeinuarekin.

Hiru koordenatuen aldakuntza-eremuak hauek dira

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
Koordenatu azimutala ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 ) aldatu egiten da batzuetan WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 -tik WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 -ra. Koordenatu erradiala ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 ) beti da positiboa. WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 -ren balioa murriztuz 0 baliora iristen da, hortik aurrera, WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 berriro handitu egiten da berriro, baina WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 handitu edo gutxitu egiten da WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 radianetan.

## Beste koordenatu-sistema batzuekiko erlazioa

### Koordenatu kartesianoekiko erlazioa

Angeluaren ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 ) definizioa kontuan hartuta, koordenatu zilindrikoen eta kartesiarren arteko erlazio hauek lortzen ditugu:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_44
## Kanpo estekak
# Diagonal (geometria)

**Diagonal**a zuzenki bat da, poligono batean, elkarren ondokoak ez diren bi erpin lotzen dituena, eta poliedro batean, aurpegi berekoak ez diren bi erpin.

## Poligono baten diagonalen kopurua

**n** aldeko poligono batean, diagonalen kopurua ekuazio honek emango digu:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## Matrizeak

Matrize karratu edo determinante batean, elkarren ondokoak ez diren bi erpinen arteko elementu-multzoa da; goiko ezkerretik beheko eskuinera doan diagonalari nagusi deitzen zaio.

## Ikus, gainera

* Diagonal nagusia

## Kanpo estekak
# Gamma funtzio

Gamma funtzioa ardatz errealean
Matematikan, **gamma funtzioa** faktorial kontzeptua zenbaki erreal eta konplexuetara zabaltzen duen aplikazioa da. Greziako *gamma* letra maiuskularen sinboloarekin adierazten da:  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_0** .

Notazioa Adrien-Marie Legendre-k proposatu zuen. Zenbaki konplexuaren zati erreala WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 positiboa bada, integralak

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
guztiz bat egiten du; integral hori plano konplexu osora zabal daiteke, negatibo eta zero diren osoetan izan ezik. Orduan WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
funtzio horrek faktorearekin duen erlazioa erakusten digu. Hain zuzen, gamma funtzioak faktorialaren kontzeptu WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 -ren edozein balio konplexutara hedatzen du. Gamma funtzioa probabilitate-banaketaren zenbait funtziotan agertzen da, eta, beraz, nahiko erabilia da bai probabilitatean, bai estatistikan, bai konbinatorian.

## Hurbilketak

Gamma funtzioaren modulua plano konplexuanGamma funtzioa zenbakiz kalkula daiteke zehaztasun arbitrarioarekin Stirling-en formula, Lanczos hurbilketa edo Spouge hurbilketa erabilita.

1/24ren multiplo osoak diren argumentuetarako, gamma funtzioa azkar ebalua daiteke batezbesteko aritmetiko geometrikoen iterazioak erabiliz.

Gamma funtzioa eta faktoriala oso azkar hazten direnez, argumentu handietarako, konputazio-programa askok gamma funtzioaren logaritmoa itzultzen duten funtzioak dituzte. Polikiago hazten da, eta konbinazio-kalkuluetan oso erabilgarria da, balio handiak biderkatu eta zatitzetik logaritmoak batu edo kentzera pasatzen baita.

## Ikus, gainera

* Faktoriala
* Stirling-en hurbilketa

## Erreferentziak
# Aerobio

**Aerobio** izena bizitzeko oxigenoa behar duten izaki guztiei aplikatzen zaie, eta baita oxigenoa behar duten prozesu biokimiko guztiei ere.

Lur planetako jatorrizko atmosferak ez zuen oxigenorik, lehenengo izaki bizidunak anaerobioak izanik. Fotosintesia agertu zenean oxigenoa askatzen hasi zen, lehenengo bizidun aerobioak agertuz. Metabolismo aerobioa anaerobioa baino askoz eraginkorragoa da, glukosaren oxidazio aerobikoak askoz energia gehiago askatzen baitu anaerobikoak baino (ikus hartzidura). Ondorioz, bizidun aerobioak nagusitzen joan ziren Lur planetaren gainean.

Arnasketa aerobioa glukosa oxidatzeko bide metaboliko bat da, zeinean oxigeno molekularra da elektroien azken hartzailea.

## Kanpo estekak
# Shen Bao

| Shen Bao |
| --- |
|  |
|  |
| Mota | egunkari |
| Fitxa teknikoa |
| Hizkuntza | txinera |
| Argitaratze lekua | Shanghai |

«Shen Bao» (txinera tradizionalez: 申報; txinera sinplifikatuz: 申报; pinyinez: *Shēn Bào*), «Shun Pao» edo «Shen-pao» ere transilataratua, Shanghaiko txinerazko egunkaria izan zen, 1872 eta 1949 artean argitaratua. Izena *Shenjiang Xinbao*ren laburdura izan zen, Huangpu ibaiaren orduko izenarena -Chunshen Jiang-.

## Historia

1872an sortu zuen Ernest Major negozio-gizon ingelesak.. «Shen Bao» Txinako lehen egunkari modernoetako bat izan zen. 1889an Major Ingalaterrara itzuli zenean, egunkaria Major Company Limited izenarekin berrantolatu zuten.

Major atzerriko egunkarietako beste editore batzuetatik bereizi zen bi alderdi nagusitan. Lehenik, hasieratik, argi utzi zuen egunkaria txinatar irakurleentzat izango zela, eta, beraz, txinatar herritarrentzat interesgarriak ziren albisteak eta gaiak nabarmenduko zituela, ez atzerritarrentzat. Bigarrenik, "erosleak" izendatu zituen (Txinan atzerriko enpresetako tokiko administratzaileak eta negozio-agenteak izendatzeko erabiltzen den terminoa), negozioa administratzeko ardura zutenak, eta editore txinatarrek berriak aukeratu eta editorialek idaztea ahalbidetu zuen. Bi erabaki horiek oso egokiak zirela erakutsi zuten. Erosleek beren ezagutza eta tokiko komunitatearekiko loturak zirkulazioa areagotzeko eta propaganda erakartzeko erabiltzen zituzten bitartean, egunkariaren prezioa lehiakideenen azpitik mantentzen laguntzen zuten. Aldi berean, editore txinatarrek lan ona egiten zuten «Shen Bao» Txinako irakurleen gusturako erakargarria izan zedin. Handik urtebetera, «Shen Bao»k «Shanghai Xinbao» desagerrarazi zuen, eta Shanghaiko txinerazko egunkari bakarra bihurtu zen, behintzat, 1876an «Xin Bao» eta 1882an «Hu Bao» argitaratzen hasi zituzten arte.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Konfigurazio orbitakide

Astronomian, **konfigurazio orbitakide** bat bi argizagik edo gehiagok euren artean duten konfigurazio mota bat da, zeinean bi gorputzek argizagi nagusia era berdinean edo oso antzekoan orbitatzen duten. Adibidez, 1:1 batez besteko higidura erresonantzian dauden gorputzak orbitakideak dira, edota 1:-1 erresonantzian daudenak, noranzko ezberdina baina norabide berdina dutenak, alegia. Gorputz orbitakideak sateliteak, asteroideak eta planetak izan daitezke, besteak beste.

Librazio puntuaren arabera, hainbat objektu orbitakide mota bereiz ditzakegu. Hobekien ezagutzen den eta ohikoena den gorputz orbitakidea troiarra da, zeinak bi Lagrangeren puntu egonkorretako batean libratzen duen; hau da, L4 edo L5 puntuan, erreferentzia gorputzetik 60º aurrera edo atzera, hurrenez hurren. Beste mota bat ferra orbita da, zeinean objektuak gorputz nagusiarengandik 180º-ra libratzen duen. 0º inguruan libratzen duten gorputzak kuasisatelite izenarekin ezagutzen dira.

**Orbita trukakorra** bi gorputz orbitakidek antzeko masa dutenean jazotzen da, euren artean ez dutelako eragin grabitazional esanguratsurik egiten. Halako gorputzak elkarrengana hurbiltzean, ardatzerdi handia edo eszentrikotasuna truka dezakete.

## Erreferentziak
# Piroxeno

Piroxenoa
Piroxenoen egitura orokorra
**Piroxeno**ak burdin, magnesio eta kaltziozko silikato monoklinikoak dira. Inosilikatoen taldekoak dira. Distira bitreoa dute eta azido klorhidrikoan aldaezinak dira. Burdina duten piroxenoak ilunak izaten dira eta ez dutenak txuriskak, grisak edo berde argiak. Arroka igneo askoren osagaiak dira. Kimikoki anfibolen antza dute, baina euren esfoliazio planoa 90ºkoa da eta tetraedro errenkada bakarra dute lotuta. Formula orokorra XY(Si,Al)2O6 da, non X eta Yk burdina, magnesioa eta kaltzioa izan ohi diren.

Pirixeno erronbikoek sistema ortorronbikoan kristalizatzen dute eta ez dute aluminiorik. Euren artean brontzita, enstatita eta hiperstena daude. Beste piroxenoak, edo klinopiroxenoak, sistema monoklinikoak kristaltzen dute eta aluminioa izan dezakete. Hauen adibideak augita, diopsidoa eta espodumenoa dira.

## Kanpo estekak
# Nazcako plaka

Plaka tektonikoen mapa. Nazcako erdialdean ikus daiteke, urdin argi kolorez margotua.
**Nazcako plaka** ozeanoko plaka tektoniko bat da. Ozeano Barearen ekialdean dago, Hego Amerikako mendebaldeko kostaldearen ondoan. Peruko Nazca eskualdetik datorkio izena.

Plakaren ekialdeko ertza, Hego Amerikar Plakapeko subdukzio gune batean dago, honek, Andeak eta Peru-Txileko fosa sorrarazi dituelarik.

Nazca Plakaren hegoaldeko ertza, banatzailea da Antartikako plakarekiko, mendebaldekoa Pazifikoko plakarekiko bezala eta iparraldekoa Cocosko plakarekiko bezala.

Hiru mikroplaka daude, zehazki, plaken arteko elkarguneetan. Galapagoetakoa Nazcako, Pazifikoko eta Cocosko plaken arteko elkargunean dago; Juan Fernandez plaka, Pazifikoko, Antartikako eta Nazcako plaken artean; eta Pazko uhartekoa, Nazcako eta Pazifikoko plaken arteko elkargunean, Juan Fernandez plaka baino iparralderago.

Hego Amerikako kostan dagoen subdukzio guneak, inguru hori biziki sismiko eta bolkanikoa izatea eragin du. Nabarmendu beharrekoa da Valdiviako 1960ko lurrikara, Richter eskalan, 9,5eko magnitudea gainditu zuena, gizateriaren historian erregistratutako indartsuena.

## Kanpo estekak
# Alisio

Zirkulazio atmosferikoaren eskema idealizatua (ekinokzioan).
**Alisioak** edo **ekialdeko haizeak**, haize iraunkorrak dira, bereziki behe-atmosferakoa, antizikloi subtropikal batetik eskualde ekuatorialetara jotzen duena. Airea Tropiko Arteko Konbergentzia Eremura (TAKE) desplazatzen da gora igotako aire beroak utzitako hutsunea betetzeko asmoz. Lurraren errotazioa dela eta, ordea, ekialde-mendebalde norabidean desbideratuak dira (Coriolis efektua). Norantza nagusiak honakoak dira: ipar-ekialdetik Ipar Hemisferioan, eta hego-ekialdetik Hego Hemisferioan. Fenomeno hau Lurraren errotazioaren eraginez sortzen da. Iparralderuntz eta hegoalderuntz, 5°-tik 20°-ra bitartean kokatzen dira.

Haize mugimendu hauek oso erregularrak dira. Altitude handian, zirkulazioak kontrako norabidea hartzen du *kontralisio* izena hartuz[erreferentzia behar]. Egoera honek Hadley zelulak deitzen diren konbekzio-zelulak sortzen ditu: hau da, haizeen "zirkuitu itxi" antzeko bat.

Sasoiaren arabera, zenbait latitude-gradu mugitu litezke iparralde/hegoaldera, sistema hauek sortzen dituzten presio-gerrikoak bezala.

Alisioak gehienbat ozeano Atlantikoan eta Barean daude garatuta. Indiako ozeanoan aldiz nahasirik aurkitzen dira Asiar kontinentearen gertutasunaren ondorioz.

Alisioen haize-gerrikoen alde batzuetan, sasoi zehatzetan, ekaitz tropikal handiak gerta daitezke: urakanak edo tifoiak deitzen dira.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Mundu mailako haize-sistemak
* Tropiko Arteko Konbergentzia Eremua

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Paisaia-pintura

Themistokles von Eckenbrecher (Alemania, 1842–1921), *Lærdalsøyri-ko bista*, Sognefjord-en, 1901.
Odiseako eszena duen paisaia, Erroma, K.o. 60-40
**Paisaia-pintura**, **paisaia-margolaritza** ere esaten zaiona, paisaia naturalen irudikapena da, hala nola mendiak, haranak, zuhaitzak, ibaiak eta basoak. Batez ere, gai nagusia ikuspegi zabala da, eta konposizio koherente batean kokatutako elementuak ditu. Beste obra batzuetan, irudien hondo-paisaia lanaren zati garrantzitsua izan daiteke oraindik. Zerua bistan sartzen da ia beti, eta eguraldia, askotan, konposizioaren elementu bat da. Gai desberdin gisa zehaztutako paisaiak ez daude tradizio artistiko guztietan, eta beste gai batzuk irudikatzeko tradizio sofistikatu bat dagoenean garatzen dira.

Bi tradizio nagusi mendebaldeko pinturatik eta txinatar artetik datoz, eta mila urte baino gehiago egin du atzera bi kasuetan. Paisaia-pinturan elementu espiritual bat antzematea Ekialdeko Asiako artean dago hasiera-hasieratik, daoismoan eta beste tradizio filosofiko batzuetan oinarrituta, baina Mendebaldean erromantizismoarekin baino ez da esplizitu egiten.

Artean paisaia-ikuspegiak guztiz imajinarioak izan daitezke, edo errealitatetik kopiatuak hainbat zehaztasun-mailarekin. Irudi baten helburu nagusia benetako leku zehatz bat irudikatzea bada, batez ere eraikinak nabarmen barne hartuta, *ikuspegi topografikoa* deritzo. Ikuspegi horiek, oso ohikoak mendebaldean grabatuak bezala, arte ederren paisaiak baino txikiagoak direla ikusi ohi da, nahiz eta bereizketa beti esanguratsua ez izan; Txinako artean antzeko aurreiritziak zeuden, non pintura literatoek irudimenezko ikuspegiak irudikatzen zituzten normalean, eta artista profesionalek benetako ikuspegiak margotzen zituzten bitartean.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Damokloide

Astronomian, **damokloideak** kometen antzeko orbita bat jarraitzen duten planetoideak dira, beraien jatorria bi lekuetan eduki dezakete: Hillsen hodeian edo Oorten hodeian.

Planetoide hauetako batzuk, Eguzkira askotan hurbildu ondoren beraien osagai lurrunkorrak galdu dituzten hildako kometen nukleoak dira. Bestalde, beste damokloide batzuk, duela lau mila milioi urte inguru gasezko erraldoiek, beraien grabitatea baliatuz, eguzki-sistemako kanpoaldera bidali zituzten asteroideak dira. Gorputz hauek zituzten kometen antzeko orbitak galdu egin zituzten. Aipatzekoa da, gaur egun damokloide izateko 155 hautagai daudela, asteroideei begiratzen badiegu ordea, milioi erdi batetik gora aurkitu eta behatu dira.

Damokloideen izena, beraien lehen eredu izan zen (5335) Damocles asteroidetik dator, nukleo ez-aktiboa duen periodo luzeko kometa eta Halleyren familiakoa dugu gorputz hau, bere orbitaren eszentrikotasuna oso handia da eta orbita-periodo oso luzea du. 2012ko otsailaren 26an aurkitu zen gaur arte ezagutzen den damokloiderik handiena, 2012 DR30. 185km-ko diametroa duen damokloide erraldoi hau besteekin alderatzen badugu, bere tamaina erraldoiaz jabetuko gara, izan ere, damokloideen batez besteko diametroa 8km-koa da.

## Ikus, gainera

* Zentauro (astronomia)
* Asteroidea
* Hills eta Oorten hodeiak
* Kometa

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Damokloideei buruzko informazio gehiago, David Jewitten eskutik.
# Nazioarteko Astronomia Elkartea

| Nazioarteko Astronomia Elkartea |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen laburra | IAU |
| Mota | erakunde zientifikoa eta nazioarteko erakundea |
| Herrialdea | Frantzia |
| Jarduera |
| Kidetza | Zientziarako Nazioarteko Kontseilua, Committee on Space Research eta International Science Council |
| Eskumendekoak | IAU Working Group on Star Names (en)  eta IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites (en)  |
| Agintea |
| Lehendakaria | Robert Williams, Ewine van Dishoeck, Debra Elmegreen (en)  eta Willy Benz (en)  |
| Idazkari orokorra | Teresa Lago |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Paris
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Legezko forma | gobernuz kanpoko erakunde |
| Historia |
| Sorrera | 1919 |
| Sortzailea | Benjamin Baillaud |
| webgune ofiziala        |

**Nazioarteko Astronomia Elkartea** (IAU-UAI-NAE) munduko elkarte astronomiko ezberdinen elkarte bat da. Planeten izenak eta bestelako gorputz astronomikoak izendatzeko erabakigune nagusia da. Astronomia estandarrak ere sortzen ditu. 1919an sortu zen.

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** - NAEren webgunea
# Ben Jonson

*Artikulu hau ingeles olerkari eta drama-idazleari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ben Johnson».*

| Ben Jonson |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Poet Laureate of the United Kingdom (en)  |
| --- |

 |
| Bizitza |
| Jaiotza | Westminster eta Londres, c. 1572ko ekainaren 11 |
| Herrialdea |  Ingalaterrako Erresuma |
| Heriotza | Londres, 1637ko abuztuaren 6a (65 urte) |
| Hobiratze lekua | Westminster abadia |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Mrs Jonson (en)  |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Westminster School (en)  |
| Hizkuntzak | ingelesa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | antzerkigilea, olerkaria, idazlea, aktorea, literatura-kritikaria, bretteur (en)  eta libretista |
| Lan nabarmenak |
ikusi
* *Every Man in His Humour (en)*
 |
| Jasotako sariak |
ikusi
* ohorezko doktore
 |
| Genero artistikoa | playwriting (en)  |
|

---

 |
|

---

      |
|  |

**Benjamin *Ben* Jonson** (Westminster, Ingalaterra, Erresuma Batua, c. 1572ko ekainaren 11 - Londres, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1637ko abuztuaren 6a) ingelesezko olerkari eta drama-idazlea izan zen.

## Bizitza

Eskoziako predikari baten semea zen. Ikasketak Westminster Schoolen egin eta ondoren, hargin-lanetan ibili zen, hori baitzen haren aitaordekoaren lanbidea. Armadan sartu zen berehala, eta Espainiaren aurka borrokatu zen Herbehereetan. 1597 inguruan Londresa joan zen, eta antzerkian aritu zen zuzendari eta antzerkigile. Katoliko egin zen garai hartan.

*Every man in his humour* (1598) izan zen ospea eman zion obra. Shakespeareren konpainiak antzeztu zuen lan hura. *Cynthia´s revels*, *The poetaster*, eta *Seyano* tragedia idatzi zituen ondoren, arrakasta handia izan zutenak. Jakue I.a errege izendatu zutenean, haren gortean hasi zen lanean. Maskarada asko idatzi zituen garai hartan; *Mask of blackness* izan zen lehena.

Lan horretan ari zela, haren komediak antzezten hasi ziren (*Volpone or the fox*, *Epicoene or the silent woman*, *The alchimist*, *Bartolomew fair*, *The magnetic lady*). Komedia horiek eragin handia izan zuten denbora askoan Ingalaterrako antzerkigintzan; Shakespearek eskuratu zuen ospearen adinekoa izan zen Jonsonena. Horrek ez zuen, ordea, bien arteko adiskidetasuna galarazi. Baconekin ere harreman onak izan zituen. 1616tik aurrera erregearen diru-laguntza jaso zuen, eta Eskoziara bidaia egin zuen 1618an. Hiru olerki liburu idatzi zituen: *The forest*, *Underwood* eta *The sad shepherd*.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
# Gorillaz

| Gorillaz |
| --- |
|  |
|  |
| Datuak |
| Jatorria | Londres |
| Musika mota | rock alternatiboa, art popa, electropopa, hip hop musika, indie rock, musika elektronikoa, trip hopa eta pop rock |
| Sortze urtea (eta desegitearena, desegin bada) | 1998 |
| Produkzioa |
| Diskoetxea(k) | Warner Bros. Records Parlophone Virgin Records |
| Damon Albarn   Jamie Hewlett   Remi Kabaka Jr (2017  2-D (en)    Murdoc Niccals (en)    Russel Hobbs (en)    Noodle (en)    Cyborg Noodle (en)  (2008 - 2010) Ace (en)  (2018 - 2018) |
| Sariak |
| Nominazioak |
ikusi
* [[Shortlist Music Prize (en) ]] (2001) : Gorillaz
 |
| Informazio gehigarria |
| gorillaz.com |
|                  |

**Gorillaz** Londres hiriko musika talde birtuala da, 1998an Damon Albarnek eta Jamie Hewlettek sortua. La kide birtual ditu- 2-D, Noodle, Murdoc Niccals eta Russel Hobbs- eta bere lanak aurkezteko animazioa erabiltzen dute.

## Diskografia

* *Gorillaz* (2001)
* *Demon Days* (2005)
* *Plastic Beach* (2010)
* *The Fall* (2011)
* *Humanz* (2017)
* *The Now Now* (2018)
* *Song Machine, Season One: Strange Timez* (2020)
* *Cracker Island* (2023)

## Kanpo estekak
# Ur erloju

Ancient Persian clock
Ur erlojua edo klepsidra
**Ur erlojuek** edo **klepsidrek**, egiptoar antzinatean dute euren jatorria, eta, bereziki, gauez erabiltzen ziren, eguzki erlojuek balio ez zutenean. Lehen ur erlojuak, ura, maila bateraino zuten zeramikazko ontziak ziren, oinarrian, zulo bat zutenak, likidoa abiada zehatz batean eta, beraz, aldez aurretik erabakitako denbora batean irtetzeko egokia zena. Ontziak, bere barnean, zenbait marka zituen, uraren mailak, garai ezberdinak adierazteko moduan, egunekoak zein gauekoak.

Ur erlojuak, atenastar auzitegietan ere erabili ziren, hizlariei emandako denbora adierazteko. Diotenez, Platon filosofo ospetsuak, oso eraginkorra zen ur erloju bat asmatu zuen. Beranduago, Erromako auzitegietan erabiltzen hasi ziren, xede berarekin. Gainera, kanpaina militarretan ere erabiltzen ziren, gaueko zaintzak adierazteko. Ur erloju egiptoarrak, gutxi gora-behera aldatua, mende askotan zehar, denbora zenbatzeko tresnarik eraginkorrena izaten jarraitu zuen. Garai hartan eginiko bere azterketari ezker, aurrerapen gehiago egin ahal izan ziren erlojuetan.

## Historia

Klepsidra egiptoarra, Ptolomeo II.a faraoiaren garaikoa, Erromako Iseo Campensen aurkitua.
* K.a. 1530ean, Amenofis I.arentzat, Egipton, ur erlojuaren ezaugarriak zituen ontzi bat eraiki zen.
* Karnakeko Amonen tenpluan, K.a. XIV. mendean datatutako *ur erloju* bat aurkitu da.
* K.a. IV. mendean, Platonek, iratzargailu bat eraiki zuen ur erloju batekin.
* Antzinako Grezia eta Erroman, hitzegiteko denbora, ur erlojuen bidez neurtzen zen.
* K.a. III. mendean, Arkimedesen ikasle zen Ktesibiosek, zenbaki adierazleak eta heldulekudun ur erloju bat garatu zuen.
* Su Sung txinatarrak, 1090ean, elementu mekanikodun ur erloju bat deskribatu eta eraikitzen du.
* 1982an, 13 metroko altuera duen ur erloju bat eraiki zen, Berlinen kokatua, Bernard Gitton frantziarraren errekorra gaindituz.
* Bere gainbehera, erloju mekanikoek jasan zuten aurrerakuntzagatik iritsi zen.

## Beste antzinako erloju mota batzuk

* Harea-erloju

## Kanpo estekak