Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yinxu

|  |
| --- |
| **Yin Xu**1  **UNESCOren gizateriaren ondarea** |
|
Yinxu hondakinak. |
| **Mota** | Kulturala |
| **Irizpideak** | ii, iii, iv, vi |
| **Erreferentzia** | 1114 |
| **Kokalekua** |  |
| **Eskualdea2** | Asia eta Ozeania |
| **Koordenatuak** | ﻿ / ﻿ |
| **Izen ematea** | 2006 (XXX. bilkura) |
| 1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) 2 UNESCOren sailkapena |

**Yinxu** (Yin hondakinak) (txineraz: 殷墟; Pinyineraz: Yīnxū) Txinako Henan probintzian, Anyang hiritik hurbil, Beijingetik 500 km hegoaldera dagoen arkeologia aztarnategi bat da. **Yin Xu** izenarekin UNESCOk Gizateriaren Ondare zerrendan gehitu zuen 2006an.

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** UNESCO World Heritage Listing
# Han Yu

| Han Yu |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Meng Prefecture (en) , 768 |
| Herrialdea | Tang dinastia |
| Heriotza | Chang'an (en) , 824ko abenduaren 25a (55/56 urte) |
| Hobiratze lekua | Heyang (en)  |
| Familia |
| Aita | Han Zhongqing |
| Seme-alabak |
ikusi
* Han Chang (en)  Han Ru (en)  Han Zhouchou (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Han Hui (en)
 |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | txinera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | olerkaria, filosofoa, idazlea, kaligrafoa, politikaria eta historialaria |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | Konfuzianismoa |
|

---

 |
|   |

**Han Yu** (mandarineraz: 韓愈). Han abizena da. (768 – 824) Txinako idazle garrantzitsua izan zen, Tang dinastiaren garaietan.

## Estiloa

Han Yuk mandarinera idazteko estiloa aldatu nahi zuen, horretarako Han dinastiaren garaiko estilo literarioa berreskuratuz. Haren ustez prosak ez zuen hainbeste apaingarri behar; horren truke prosa zehatzago eta garbiago erreibindikatzen zuen. Mugimendu hori "Antzinako hizkuntzaren mugimendua" (古文運動)
izan zen. Nahiz eta poeta izan, batez ere bere saiakerei esker ezagutzen zaio. Lan horietan seriotasunak eta moralak ez zioten umoreari bidea ixten. Txinako prosalari garrantzitsuena bezala onartua izan da, bakarrik Sima Qianek gainditua izana. Mao Kunek, Ming dinastiakoa, Han Yu "Txinako prosaren zortzi maisuen" zerrendan lehenengo postuan jarri zuen.

## Txinako prosaren zortzi maisuak

* Han Yu
* Liu Zongyuan
* Ouyang Xiu 歐陽修
* Su Xun 蘇洵
* Su Shi 蘇軾
* Su Zhe 蘇轍
* Wang Anshi 王安石
* Zeng Gong 曾鞏

## Erreferentziak
# Txinatar erlijio tradizional

*Lu* fonograma oparotasunaren ikurra da. Sarritan, zorte oneko kutun moduan erabiltzen dute.
**Txinatar erlijio tradizionala** han txinatarren berezko erlijioa da. Erlijio politeista da, xamanismoaren ezaugarri asko dituena, eta budismoak, konfuzianismoak eta taoismoak eragin handia dute erlijioan.

Zaila da jarraitzaileen kopurua zehaztea, iturrien arabera, 390 eta 880 milioi artean izanda. Txinako gobernuaren errolda eta inkesten aburuz, txinatarrek bere burua budista edo taoistatzat dute (erlijio bat hautatzen badute). Erlijio sinkretikoa izanda, zaila da antolaturik dauden txinatar beste tradizio espiritualetatik ondo ezberdintzea.

## Sinesmenak

Txinatar erlijio tradizionala, gehienbat, politeismo eta sinkretismoaren aldaera bat da, barnean arbasoei mirespen eta jainko naturalei gurtza (batzuetan baita ilargi eta eguzkiari ere) dituena. Budismo, taoismo eta konfuzianismotik bere doktrina teologikoa hartzen du. Askotan, santu taoistak, Buda eta txinatar jainkoak nahasten ditu. Bere jarraitzaileek sarritan sorginkeria erabiltzen dute.

## Jainkoak

Matsu itsaso eta marinelen jainkosaren irudiak, jantzi tradizionalez estalirik.
* Guan Yu (關羽), egia eta leialtasunaren jainkoa.
* Baoxeng Dadi (保生大帝), bizitzaren enperadore nagusia.
* Cai Shen (財神) osasuna eta ongizatearen jainkoa.
* Hu Ye (虎爺 "Tigre Jauna"), izpiritu zaindaria.
* Matsu (媽祖), itsaso eta marinelen jainkosa.
* Shangdi (上帝) (hitz. enperadore nagusia)
* Txeng Huang (城隍), jainko zaindariak
* Sun Wukong (孫悟空，齊天大聖)； "Errege Tximua"
* Tu Di Gong (土地公, tǔ dì gōng), Lurraren jainkoa.
* Wentxangdi (文昌帝 "kulturaren enperadorea"), ikasketen jainkoa.
* Xi Wangmu (西王母), "Mendebaldeko Ama Erregina"
* Yuexia Laoren (月下老人) "Ilargiaren Agurea"
* Zao Xen (灶君|灶神), sukaldaritzaren jainkoa
* Zhuxeng Niangniang (註生娘娘 "Jaiotzaren Jainkosa"), emankortasunaren jainkosa.

## Demografia

Txinatar erlijio tradizionalak milioika jarraitzaile ditu bai Txina kontinentalean, bai Taiwanen bai mundu osoko txinatar komunitateetan. Txinako Gobernua ofizialki laikoa da, eta konfuzianismoa eta budismoa baino ez ditu babesten. Taiwanen, estatistika ofizialen arabera, herritar gehienak budistak dira. Hala eta guztiz ere, egun, erlijio tradizionalaren eragin kulturala handia da oso.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Naan

| Naan |
| --- |
| ogi zapal |
|  |
| Materialak | gari-irina jogurta |
| Historia |
| Jatorrizko herrialdea | Indiako azpikontinentea |

**Naan** legamia duen ogi zapal mota bat da, labe batean egosiz edo tava batean frijituz egindakoa, edo tandoori batean sartuta. Bere ezaugarriak arintasuna eta testura ahula dira, eta egoste prozesuan sortzen diren kolore marroia duten pinportak. Naan-a ohikoa da Persia, Hegoaldeko Asia, Erdialdeko Asia, Hegoekialdeko Asia eta Karibeko gastronomietan.

Irin zuria erabiltzen du, normalean gariarena, legamiarekin egitura arina eta zuloz beterikoa garatzen du. Beste osagaiak ur epela, gatza, ghee (gurin klarifikatua) eta yogurra izaten dira, eta batzuetan esnea, arrautzak edo eztia ere jartzen zaio. Legamirik ezean, edo prozesua azkartu nahi bada, hauts altxagarria erebiltzen da.

Tandoorian egiten bada, naan-a bolatan zatitu eta biltzen da, ondoren lautu egiten da eta labearen barneko pareten aurka itsasten da. Tandooriak 480 °C arteko tenperatura har dezake eta, horregatik, minutu oso gutxitan prest egoten da. Tava batean frijituz gero, buelta eman ohi zaio zartaginari, eta suaren bidez gainazala marroia izan ohi da.

Behin prestatuta, ghee edo gurina jarri ahal zaio, eta bero zerbitzatzen da. Bestelako osagaiak ere gehitu dakizkioke, hala nola baratxuria edo gazta. Ogia oso moldagarria denez gero, saltsak, egositako janaria eta curryak jateko erabiltzen da, mahai-tresneriaren ordez.

## Irudi galeria

* Afganistango naan.
* Kabul, Afganistan
* Indiakoa, tandoori batean egindakoa.
* Karatxi, tandoori batean egindakoa.
* Ürümqiko denda bat, Txina
* Iran
* Nân-e barbari, Iran
* Nân-e sangak, Iran
* Nân-e tâftun, Iran
* Baratxuri eta gurin naan
* Paneer gaztaduna
* Myanmarren prestatutakoa

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Udal-probintzia

**Udal-probintzia** edo **zuzenean kontrolatutako udalerria** (txineraz 直辖市 —pinyineraz zhíxiáshì—, koreeraz 직할시, vietnameraz *thành phố trực thuộc trung ương*) Txinako Herri Errepublikan, Ipar Korean, Hego Korean, Txinako Errepublikan (Taiwan) eta Vietnamen udalerriek duten mailarik gorena da, probintziaren parekoa.

## Txinako udal-probintziak

Gaur egun lau dira Txinako udal-probintziak: Beijing, Tianjin, Shanghai eta Chongqing

### Ezaugarriak

Udal-probintziak, hiri handiak izaten dira, askotan probintzia baten azalera izaten dute (Chongqingek, adibidez, 62.500 kilometro koadro ditu). Probintziek bezala, Alderdi Komunistako ordezkaria eta gobernadorea dute, eta prefektura mailako hiri batek baino askoz ere eskumen gehiago.

### Txinako udal-probintziak

| Izena | Txinerazko izena | Laburdura | Azalera (km2) | Biztanleria | Udal-probintziaren banaketak |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Běijīng | 北京 | 京 jīng | 16.808 | 14.933.274 | Zerrenda |
| Chóngqìng | 重庆 | 渝 yú | 82.403 | 31.610.196 | Zerrenda |
| Shànghǎi | 上海 | 沪 hù | 6.341 | 17.805.281 | Zerrenda |
| Tiānjīn | 天津 | 津 jīn | 11.632 | 10.315.894 | Zerrenda |

## Ikus, gainera

* Txinaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Chongqing udaltasunari buruzko albistea.
# Japoniar sofora

| Japoniar sofora |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Fabales |
| Familia | Fabaceae |
| Leinua | Sophoreae |
| Generoa | Styphnolobium
 |
| Espeziea  | **Styphnolobium japonicum** (L.) Schott
 |
|  |
| Basionimoa | *Sophora japonica* |

**Japoniako sasiakazia** edo **Japoniar sofora** (*Styphnolobium japonicum* edo *Sophora japonica*) Fabaceae familiako zuhaixka edo zuhaitz txikia da, ekialdeko Asian jatorria duena. *Robinia pseudoacacia* eta *Gleditsia triacanthos*ekin batera, lorategian ohikoak diren sasiakazietako bat da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Kutsatzaile

Inguru-airearen kutsadura lantegi batetik sortua.
Eurite handiek baratzetan eta zelaietan zabaldu diren elementu kutsagarriak eramaten dituzte sarritan, haien kalteak zabalduz.
**Kutsatzaile** edo **poluitzaile** bat ingurumenean sartutako substantzia edo energia bat da, aurretik nahi ez diren ondorioak dituena edo baliabide baten erabilgarritasunari kalte egiten diona. Kutsatzaile batek kalteak eragin ditzake epe luzera edo laburrera landare- edo animalia-espezieen hazkunde-tasa aldatzean, edo giza zerbitzuak, erosotasuna, osasuna edo propietateen balioak oztopatzean. Poluitzaile batzuk biodegradagarriak dira eta, beraz, ez dute epe luzera ingurumenean iraungo. Hala ere, kutsatzaile batzuen degradazio-produktuak kutsatzaileak dira baita ere, hala nola DDE eta DDD produktuak, DDTaren degradaziotik sortutakoak.

## Kutsatzaile mota desberdinak izadian

### Stock kutsatzaileak

Inguruneak xurgatzeko ahalmen txikia duen kutsatzaileei stock-kutsatzaile deitzen zaie (adibidez, kutsatzaile organiko iraunkorrak, hala nola PCBak, biodegradagarriak ez diren plastikoak eta metal astunak). Stock kutsatzaileak ingurunean pilatzen dira denborarekin. Sortzen dituzten kalteak poluitzaile gehiago isurtzen diren heinean handitzen dira eta kutsatzailea pilatu ahala gehiago irauten dute. Kutsatzaile horiek zama handia sor dezakete etorkizuneko belaunaldientzat, sortzearen ondorioz jasotako "sasi onurak" pasa ondoren, kalte horiek indarrez mantentzen baitira.

### Kutsatzaile garrantzitsu batzuk

Kutsatzaile garrantzitsuen taldeak hauek dira:

* Zilarbizi edo merkurioa Hg
* Poluitzaile organiko iraunkorrak POPak
* Ozono
* Partikulak PM
* Ingurumeneko kutsatzaile farmazeutiko iraunkorrak EPPPak
* hidrokarburo aromatiko poliziklikoak PAHak
* Konposatu organiko lurrunkorrak VOCak

### Funtsaren kutsatzaileak

Funtsaren kutsatzaileak ingurumenak xurgatzeko ahalmen ertaina dutenak dira. Funtsaren poluitzaileek ez dute ingurumenean kalterik eragiten emisio-tasak ingurune hartzailearen xurgapen-ahalmena gainditzen ez badu (adibidez, landareek eta ozeanoek xurgatzen duten karbono dioxidoa). Funtsaren kutsatzaileak ez dira suntsitzen, baizik eta substantzia ez hain kaltegarri bihurtzen dira, edo diluitu eta barreiatu egiten dira, kaltegarriak ez diren kontzentrazioetan.

### Argi kutsadura

Argi kutsadura argi antropogenoak gaueko zeruaren ikusgarritasunean duen eragina da. Argiaren kutsadura ekologikoa ere barne hartzen du, hau da, argi artifizialak organismo indibidualetan eta ekosistemen egituran duen eragina deskribatzen duena.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Kutsadura

## Kanpo estekak

* Urtetako kutsatzaileak ibaietan.
* Kutsatzailean janarian, *Consumer* aldizkaria, 2006/05/04.
* Sortzen ari diren kutsatzaileak, *Consumer* aldizkaria, 2017/12/05.
# Irandar herriak

Irandar herriak| Mota | etnia |
| Biztanleria (osoa) | 200.000.000 |
| Hizkuntza | Irandar hizkuntzak |
| Erlijioa | islam, Zoroastrismo, kristautasun, Bahá'í fedea, Yazidism (en)  eta judaismo |

**Irandar herriak** irandar hizkuntzez egiten duten herri multzoa da, Irango goi-ordokian jatorria duena. Lehen Eurasiako estepatik Ordos goi-ordokiraino hedatu ziren eta egun nagusienak persiarrak, kurduak eta paxtunak dira. Iran Handia izenekoan nahiko eragina dute.

Irandar familiako hizkuntzen hiztunen banaketa.
K.a. I. milurtekoaren ondoren sortu ziren irandar antzinako herrien artean (batez ere Alexdro Handiaren konkistei esker eta greziar eta erromatar idazleei esker eta ezagutzen ditugunak), alanoak, baktriarrak, dahak (Dahae satrapiako biztanleak), khwarazmiarrak, masagetak, mediarrak, partiarrak, persiarrak, sagartarrak, saka, sarmazarrak, eszitiarrak, sogdiarrak eta, beharbada, zimeriarrak daude, besteak beste, Asia Mendebaldeko, Asia Erdialdeko, Europa Ekialdeko eta Eurasiar estepako iranerazko hiztunak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ameriketako Estatu Batuetako bandera

Ameriketako Estatu Batuetako bandera|  |
| **Erabilera** |  |
| **Proportzioa** | 10:19 |
| **Erabakia** | 1777 |
| **Koloreak** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Urdina |
|  | Zuria |
|  | Gorria |

 |

**Ameriketako Estatu Batuetako bandera** 1777ko ekainaren 14an erabakitakoa da. Urtero egun horretan *banderaren eguna* ospatzen dute bertakoek. Hamahiru errenkada horizontalez osatuta dago, txandaka zazpi gorri eta sei zuri. Horrez gain, goi-eskuinaldeko ertzean, barruan 50 izar zuri dituen koadro urdina ere dauka. 50 izarrek nazioa osatzen duten estatuetako bakoitza adierazten dute, eta hamahiru errenkadek, ordea, jatorriko kolonietako bakoitza.

2021ean, zenbaki lehen bat aurkitu zen, modu egokian kokatuta, Ameriketako Estatu Batuetako banderaren antza zuena.

B=1,9 A=1,0
D=0,76 C=0,5385
E,F,=0,0538 G, H=0,0633
K=0,0616 L=0,0769
## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau bandera bati buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Liberalismo klasiko

**Liberalismo klasikoa** kontzeptu zabala da, XVII. eta XVIII. mendeetan gertatzen diren ideia politikoak biltzeko erabiltzen dena, gai zibiletan monarkaren edo Estatuaren botere absolutuaren edo esku-hartzearen aurkakoak, eta esparru politikoan, erlijiosoan eta ekonomikoan aristokratek, klero ofizialak eta gremioek zituzten lege-pribilegioen aurkakoak, gizabanakoak bere gaitasun indibidualak eta askatasuna garatu ahal izan ditzan. Liberalismoaren jatorrizko korrontea da, eta askatasun zibilen alde egiten du, legearen agindupean eta merkatu-ekonomiaren alde. Liberalismo klasikotzat sailkatutako John Locke eta Montesquieuren ideiek eragin nabarmena izan zuten bai Iraultza Loriatsuan, bai Amerikako Estatu Batuen Independentzian eta Frantziako Iraultzaren hasieran.

XIX. mendean liberalismo klasikoak gizabanakoaren askatasuna bermatzean jarri zuen arreta nagusia, Estatuaren boterea mugatuz eta merkatu kapitalistako indarren boterea maximizatuz, XIX. mendean Europan eta Estatu Batuetan izandako Industria Iraultzari eta urbanizazioari emandako erantzun gisa. Askatasun zibilen alde egiten du, gobernu mugatu batekin, legearen agindupean eta *laissez-faire* politika ekonomikoan oinarrituta. XIX. mendeko liberalismo klasikoa XVIII. mendean sortu ziren ideietan oinarritzen da, hala nola Adam Smith, John Locke, Jean-Baptiste Say, Thomas Malthus eta David Ricardoren ideia hautatuetan, merkatu librean eta zuzenbide naturalean, utilitarismoan eta aurrerapenean zuen sinesmena azpimarratuz. Liberal klasikoak kontserbadoreak baino mesfidatiagoak ziren gobernuaren rolean, gutxienekoa ez bazen behintzat, eta batzuek Thomas Hobbesen gobernu-teoria hartu zutenean, Estatua gizabanakoek elkarrengandik babesteko sortu zutela uste zuten. Liberalismo klasikoaren belaunaldi honetako erreferente bat Herbert Spencer soziologo eta pentsalari ingelesa da, anarkismo filosofikora hurbildu zena.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Lockheed Martin F-35 Lightning II

| Lockheed Martin F-35 Lightning II |
| --- |
| fifth-generation jet fighter (en) , Ehiza-hegazkin balioaniztuna, Ezkutuko hegazkina eta Ehiza-bonbaketaria |
|  Irudi gehiago |
| Fabrikazioa |
| Fabrikatzailea | Lockheed Martin Aeronautics (en)  eta Lockheed Martin |
| Garatzailea | Lockheed Martin |
| Ekoizpen osoa | 610 |
| Jatorrizko herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Kostua | 116.000.000 $ eta 104.000.000 $ |
| Historia |
| Lehen hegaldia | 2006ko abenduaren 15a |
| Zerbitzuaren hasiera | 2015eko uztailaren 31 |
| Kudeatzailea | Ameriketako Estatu Batuak, Royal Air Force, Royal Australian Air Force (en) , Israelgo Defentsa Indarren Aireko Armada, Royal Norwegian Air Force (en) , Royal Navy, Japan Air Self-Defense Force (en) , Italiako Aireko Armada, Republic of Korea Air Force (en) , Royal Netherlands Air Force (en) , Danimarkako Errege Aireko Armada eta Polish Air Force (en)  |
|  |
|  |
|  |
| Ezaugarriak |
| Dimentsioak | 4,38 () m × 1.550 () cm × 15,7 () m |
| Propulsatzailea | Pratt & Whitney F135 |
| Abiadura | 1,6 Mach zenbakia, 1.227,63 mph eta 1.975,68 km/h |

**Lockheed Martin F-35 Lightning II**, AEBetako ehiza-hegazkin bat da. Lockheed Martin enpresak diseinatu eta ekoitzitzen du, Northrop Grumman, Pratt & Whitney eta BAE Systems subkontraten bidez.

Ameriketako Estatu Batuetako Aire Armadaz gain beste hainbat herrialdeetako Aire Armadek ere ehiza-hegazkin modelo honen hainbat unitate badituzte, denak ere AEBen aliatuak, tartean Erresuma Batua, Australia, Italia, Kanada, Herbehereak, Norvegia, Danimarka, Polonia, Turkia, Israel, Hego Korea eta Japonia.
# Sagar-tarta

| Sagar-tarta |
| --- |
| tarta gozo, azkenburu eta fruitu-tarta |
|  |
| Materialak | sagarra gurina mahaspasa irina azukrea kanela sukaldeko sagarra arrautza |

**Sagar tarta** nazioartean eta gozogintzan ezagunetariko da. Sagar-konpotaz edo sagar xerrekin estalita egiten dira nagusiki.

## Pastel-kremadun eta oinarri-oredun sagar-tarta

### Pastel-kremaren osagaiak

* 3 arrautza
* 1/2 l. esne
* 125gr azukre
* 75gr irina (artoarena hobeto)

### Oinarri-orearen osagaiak

* 250gr irin (artoarena hobeto)
* 100gr gurin
* 100gr azukre,
* Arrautza bat
* Oliba koilarakada bat
* Laranja baten zukua

### Tartaren osagaiak

* Mertxika marmelada
* Sagar bi (hobeto errege-sagarak)

### Pastel-kremaren prestaketa

Esnea egosi kanelarekin. Beste ontzi batean nahastu arrautzak, irina eta azukrea esne hotz apur batekin. Aukerakoa da likore bat botatzea (hur likore, anisa...). Suteko esnea irakiten dagoenean bota aurreko batidoa. Jarraitu hagatxo batekin su txikian nahastura eragiten loditu arte.

### Oinarri-orearen prestaketa

Irina, ura eta azukre nahastu hagatxo batekin. Utzi ordu erdi geldirik. Gurina urtu eta banaka bota gainerako osagaiak. Orea nahasten da eskuekin pasta bat lortu arte.

### Tartaren prestaketa

1. Molde desmuntagarri bat gurinaz koipeztatu eta gero oinarri-oreaz estali.

Sardexka batekin zulatuak egin eta gero laberatu oinarri-orea (bera bakarrik) labean 180 °C 15-20 minututan.

1. Sagar zatiak ebaki.
2. Kendu labetik orea eta gainean krema jarri.
3. Kremaren gainean sagarrak jarri.
4. Labean 180 °C 30 minututan, edo sagar zatitxoak txigortu arte.
5. Eginda gero estali mertxika marmeladaz edo sagar siropez

## Sagar-tarta erreza (sagar zatitxoekin )

### Osagaiak

* 3 arrautza
* 3 jogurt natural
* 2 jogurt neurriko azukrea
* 3 Sagar
* 150 gr irin

### Prestaketa

Dena nahastu eta labean jarri 180 gradutan 40 minutu
Apaindu mertxika edo arbeletxeko marmeladaz

1. Labean 180 °C 30 minututan edo jostorratz batekin zulatu eta siku irteten duenean eginda dagoenaren seinale da.

## Kanpo estekak

* Gastronomia vasca webgunea
# Dust Bowl

| Dust Bowl |
| --- |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |
| Mota | hondamendi ekologiko |
| Denbora-tarte | 1930 - 1936 |
| Herrialdea | Kanada eta Ameriketako Estatu Batuak |
|  |
|  |
| Osatzen dute |
| **Hauts ekaitz** |
|  |

**Dust Bowl** (euskaraz: «Hauts Katilu»), 1930eko hamarkadan AEB eta Kanadan hauts ekaitzek nekazaritzan eragindako kalte aldia eta hondamendi ekologikoa bat izan zen. 1932-1939 artean jazo zen, bereziki 1934 eta 1936 urteetan. Nagusiki, Kanadatik Mexikoko golkoaren artean dauden lautada eta larreetan jazo zen.

Aurrez jazotako lehorteek eta lursailen nekazal lanketak jada hezetasunik gabeko lurzorua haize boladek hautz eta hondar hodei gisa altxatuaraztea ekarri zuen, maiz eguzkia bera ezkutatzeraino. Egun hauetan fenomenoak "haize beltza" izena jazo zuten.

Dust Bowl hondamendiak Depresio Handiaren eragina oraindik eta gehiago biderkatu zuen, ondorioz, jende askoren bizileku aldaketa ekarriz. 1930eko hamarkadan zehar, AEBetan hiru miloi baserritarrek beren baserriak laga zituzten, eta milioi erdiren batek beste estatuetara emigratu zuen, bereziki Mendebaldera.

## Zinema

* *The Plow That Broke the Plains* (1936, dokumentala)
* *The Dust Bowl* (2012, telesail laburra)
* *Interstellar* (2014): film honetako hauts ekaitzek sorturiko hondamendia Dust Bowlean oinarrituak daude

## Kanpo estekak
# Txina Taipei

**Txina Taipei** edo **Taipei Txinatarra** (中華臺北 txinera tradizionalean, 中华台北 txinera sinplifikatuan edota *Zhōnghuá Táibĕi* mandarin txinera transkribatzeko erabiltzen den pinyin sisteman) **Taiwan**, **Formosa**, **Txina Nazionalista** edo **Txina Insular** bezala ere ezagutzen den **Txinako Errepublikako** kirolariek Olinpiar Jokoetan eta beste kirol ekitaldi batzuetan parte hartzeko erabiltzen duten izen ofiziala da. Halaber, batzuetan izendapen hori erabili izan da herrialde horretako parte-hartzaileentzat edertasun-lehiaketetan, *Miss Universo*, besteak beste.

## Historia

Txinako Herri Errepublika (nazionalista) eta Txinako Herri Errepublika (komunista) aurrez aurre daude 1949an Txinako gerra zibila amaitu zenetik. Taiwan uhartean babestu eta indartsu egin zen gobernu nazionalistak onartzen du uharte hori Txinaren parte dela, baina Txina hori Txinako Errepublika gisa definitzen du. Txinako Herri Errepublikako gobernu komunistak, ordea, Taiwan uhartea bere lurraldearen zati bat dela aldarrikatu du.

1979ko azaroan, Nagoyan (Japonia), Nazioarteko Batzorde Olinpikoak ebazpen bat hartu zuen, zeinaren bidez *Taiwango Batzorde Olinpikoa* izena zuenak *Taipeiko Batzorde Olinpiko* gisa aitortua izango zen eta bere kirolariak Olinpiar Jokoetan lehiatuko ziren **Txina Taipei** izenarekin. Txina izen soila eta CHN laburdura ofiziala Herri Errepublikarentzat geratu dira harrezkero.

Bi partaidetzen auzi gorabeheratsua honela garatu da historikoki:

|  | Ordezkaritza |
| --- | --- |
| Txina | Taiwan |
| 1924 |  |  Txina Txina |  | Japoniaren menpeko garai koloniala |
| 1932–1936 |  |  Txina Txina (CHN) |  |
| 1948 |  Txina Txinako Errepublika (Taiwan uhartea eta Txina kontinentala bateraturik) |
| 1952 |  Txina | Txinako Herri Errepublika
(PRC) |  |
| 1956 |  |  Taiwan | Txinako Errepublika (CHN) |
| 1960 | Formosa (RCF) |
| 1964–1968 | Taiwan (TWN) |
| 1972–1976 | Txinako Errepublika (ROC) |
| 1980 |  Txina | Txina (CHN) |  |
| 1984tik |  Taipei Txinatarra | Txina Taipei (TPE) |

## Banderak

21. mendekoak:

* Taipei Txinatarreko bandera olinpikoa
* Taipei Txinatarreko futboleko bandera
* Taipei Txinatarreko bandera paralinpikoa
* Taipei Txinatarreko Gorren Olinpiadako bandera
* Taipei Txinatarreko voleibol bandera
* Taipei Txinatarreko *WorldSkills International* bandera
* Taipei Txinatarreko *FIRST Robotics Competition* bandera
* Taipei Txinatarreko *Unibertsiaden* bandera

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# New York Mets

| New York Mets |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen laburra | Mets |
| Mota | beisbol taldea |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jarduera |
| Kidetza | Beisbol Liga Nazionala |
| Liga | Beisbol Liga Handiak |
| Estadioa | Citi Field: Flushing ﻿ / ﻿   41.922 |
| Agintea |
| Entrenatzailea | Carlos Mendoza (en)  |
| Jabea | Joan Whitney Payson (en)  |
| Zeren jabe | Citi Field |
| Historia |
| Sorrera | 1962 |
|  |
| webgune ofiziala      |

**New York Mets** AEBtako New York hiriko Queens auzoan egoitza duen MLB ligako beisbol talde bat da. Etxeko partiduak Citi Field estadioan jokatzen ditu.

## Palmaresa

* **MLBko txapelketak (2)**: 1986, 1969
* **Liga Nazionaleko Txapelketak (5)**: 1969, 1973, 1986, 2000, 2015
* **Ekialdeko Dibisio Txapelketak (6)**: 1969, 1973, 1986, 1988, 2006, 2015

## Iruditegia

* Tom Seaver.
* David Wright.
* Johan Santana.

## Kanpo estekak

* New York Mets taldearen webgunea **(Ingelesez)**