Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Huno

Huno|  |
| Mota | talde etniko historiko eta extinct human group (en)  |
| Hizkuntza | Hunoera |
| Erlijioa | tengrismo |
| Hedapen mapa |
|  |

**Hunoak** Erdialdeko Asiako tribu nomada edo erdi-nomaden konfederazioa izan ziren, turkieraren familiako hizkuntza batean mintzatzen zen aristokraziak zuzenduta. K.o. 370. urtean Europari eraso zioten, eta ondorengo zazpi hamarkadetan inperio handi bat eratu zuten.

Deskribapen zaharrenetan esaten denez, ez zuten etxe finkorik eta ez zuten nekazaritza ezagutzen. Arkua ongi erabiltzen zuten, zaldi gainean oso trebeak ziren eta ausartak eta basatiak ziren borrokan.

## Historia

IV. eta V. mendeetan, haien tribu batzuek Europa inbaditu zuten, batez ere Atila haien buruzagia zenean. Volga ibaiaren mugaraino iritsi ziren IV. mendean, eta lehendabizi Volga eta Don ibaietako ibarretan bizi ziren alanoak menderatu zituzten; gero, ostrogodoen inperioa bereganatu zuten, 376an gaurko Errumaniako lurraldeetan bizi ziren bisigodoak mendean hartu zituzten eta Erromatar Inperioaren mugaraino (hots, Danubio ibairaino) iritsi ziren.

432rako, hunoek germaniarren herri asko mendean izanda, erromatarren kontra eraso egiten hasi ziren. Urte horretan, errege bakarra zuten: Rugila. 434an hil zenean, haren iloba Bledak eta Atilak erregetza hartu zuten. 441ean, erromatarrek Marguseko bakea sinatua zuten hunoekin eta hala erabaki zuten erromatarrek hunoei ordainketak egingo zizkietela, baina hitza bete ez zutenez, Atilak eraso handia egin zuen Danubioko mugatik aurrera erromatarren kontra. 445ean Atilaren bigarren erasoa izan zen Erromako Ekialdeko inperioaren kontra, eta Balkanetatik Greziaraino iritsi zen. 451n erromatarrek eta bisigodoek Atila menderatu zuten. Atila 453an hil zen, haren semeak elkarren artean borrokatu ziren eta inperioa zatitu egin zuten. Ekialdeko Erromako gobernuak hunoei muga itxi zienez gero, pixkanaka indarra galdu zuten.

Bestalde, Txinari eraso zioten xiongnu nomadak ere hunoak zirela uste da. K. a. II. mendean hasi ziren Qin dinastiari erasotzen eta IV. mendeko Han dinastiaraino luzatu ziren erasoak. Persiari eta Indiari ere eraso zieten IV. mendetik VI. mendera "huno zuriak" izena hartuta.

Azken hunoak Kaukasian bizi izan ziren VIII. mendean.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Web crawler

**Web crawler** modu automatikoan webeko orrialdeak arakatzen dituen sistema da. Web crawler bat orrialde guzti hauen kopia bana egin eta datu-base batean indizatu ondoren web bilatzaile batean modu azkarrean emaitzak erakusteko erabiltzen da.

Hasteko, eskuz zehaztutako URL helbide zerrenda bat izaten dute abiapuntu, ondoren orrialde guzti horietan hiperloturak aurkituz doan heinean orrialde berriak deskubritu eta eremua handituz doa. Horrela jarraitzen du helbide berri gehiago aurkitzen ez dituen arte edo amaiera puntu bat definitu arte.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau informatikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# DOS

**DOS** PCrako sistema eragile talde bat da. Izenak *Disk Operating System* (diskoko sistema eragilea) esan nahi du. Hasieran IBM PC ordenagailuekin erabiltzeko sortu zuten, 16 biteko Intel 8086/8088 prozesagailudunak. Komando-lerro bidezkoa da bere interfazea.

DOS sistema eragileak bertsio ezberdinak ditu. Ezagunena Microsoften MS-DOS da. Honez gain, beste sistema ugari daude, hala nola PC-DOS, DR-DOS eta FreeDOS.

Windows bezalako sistema grafikoen agerpenarekin batera, DOS sistema eragileen erabilera gutxituz joan da.

## Kanpo estekak

* Zientzia.net atariko artikulua: "Ordenadoreen memoria hedatua" (1993/06/01)
* Zientzia.net atariko artikulua: "Ordenadoreen Memoria Zabaldua" (1993/05/01)
# DuckDuckGo

| DuckDuckGo |
| --- |
|  |
| The search engine that doesn't track you., Il motore di ricerca che non ti traccia., Le moteur de recherche qui ne vous espionne pas, El motor de búsqueda que no te rastrea, Die Suchmaschine, die Sie nicht verfolgt., Wyszukiwarka, która Cię nie śledzi, Zure arrastoari jarraiki ez dabilen bilaketa motorra, Søkemotoren som ikke sporer deg, Søkjemotoren som ikkje sporar deg, מנוע החיפוש שלא עוקב אחריך eta محرك البحث الذي لا يتعقبك |
| Datuak |
| Izen laburra | DDG |
| Mota | web bilaketa motorea, Tor nabigatzailearen zerbitzua, software librea eta webgunea |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Erabilitako hizkuntza | eleaniztun |
| Agintea |
| Kudeatzailea | Duck Duck Go |
| Kideak | DuckDuckGo Private Browser (Android) (en)  DuckDuckGo Private Browser (iOS) (en)  |
| Jabea | Duck Duck Go |
| Historia |
| Sorrera | 2008ko irailaren 25a |
| Sortzailea | Gabriel Weinberg |
| webgune ofiziala     |

**DuckDuckGo** edo **DDG**, Valley Forgen, Pennsylvanian, Amerikako Estatu Batuetan, sortutako eta ezarritako bilaketa-motor bat da. Motor honek jatorri publikoko leku informazioa (Wikipedia bezala) darabil emaitza tradizionalak hobetzeko. Bere filosofiak pribatutasuna gordetzearen garrantzia azpimarratzen du eta erabiltzaileek egiten dituzten bilaketekin sal-erosketetan ez direla ibiliko agintzen dute.

DDG-ren leloa: "Zure arrastoari jarraiki ez dabilen bilaketa motorra" bezala itzul daiteke. (Jatorriz, ingelesez, "The search engine that doesn't track you").

DuckDuckGok Yahoo! enpresarekin elkarlanean ibili izan da. Yahoo!-koek baimena eman zieten DDGkoei beraiek garatutako iragazki batzuk erabiltzeko.

## Erreferentziak

## Kanpoko esteka

* **(Ingelesez)duckduckgo.com*

## Kanpo estekak
# Ozeanografia

Ozeanoetako hondoen sateli bidezko irudia.
**Ozeanografia** ozeanoez eta itsasoez, eta han bizi diren izakiez diharduen jakintzaren alorra da. Ozeanografiak munduko ozeano eta itsaso guztiak, ikuspegi guztietatik, aztertzea du helburu.

## Historia

XIX. mendean jaio zen zientzia gisa; hala, aurreneko ikerketak Challenger ingeles itsasontzian egin ziren 1872-1876 urteetan. Harrezkero, ikerketak sakonduz joan dira eta ozeanografia azterketak lau jakintza adarretan banatu dira: ozeanografia fisikoa, kimikoa, biologikoa eta geologikoa.

## Ozeanografiaren adarrak

* **Ozeanografia fisikoak** itsaso eta ozeanoetako uraren ezaugarri fisikoak ikertzen ditu: adibidez, uraren gazitasuna, tenperatura, presioa, dentsitatea eta ur masen higidurak (itsasaldiak eta urlasterrak) besteak beste.

* **Ozeanografia kimikoak** itsasoko uraren ezaugarri kimikoak eta uraetan gertatzen diren erreakzio kimikoak aztertzen ditu: adibidez, eguratsak, sakonerak edo kostaren hurbiltasunak uraren osaketan duten eragina eta ozeanoen ziklo kimiko eta biokimikoak.

* **Ozeanografia biologikoak** itsasoetako uretan bizi diren animaliak eta landareak aztertzen ditu eta inguruneko ezaugarri fisiko, kimiko eta geologikoekin zer lotura duten argitzen saiatzen da.

* **Ozeanografia geologikoak** kostaldeko eta, batez ere, itsas hondoko egitura eta harriak aztertzen ditu; itsas hondoko bizkarrak (itsapeko mendilerroak) eta harrien beroa eta magnetismoa, esaterako. Azterketa horiek guztiak egiteko, itsasontzi eta itsaspeko bereziak erabiltzen dira, tresna bereziez hornituak, zundaz, radarrez, sonarrez, eta tresna elektronikoz, besteak beste.

## Ozeanografiaren eragina ekonomian

Ozeanografia ikerketen ondorioz itsasoak ustiatu eta garrantzi handiko lehengaiak ateratzen dira itsas hondotik: eztainua, burdina, ikatza eta, batez ere, petrolioa eta gas naturala.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014/08/28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Karta nautiko

1976ko AEBetako Ozeano eta Atmosfera Administrazioaren Puerto Ricoko Vieques itsasartearen nabigazio-mapa.
**Karta nautikoa** edo **nabigazio-mapa** ur nabegagarrien eta inguruko kostaldeen eskalara egindako errepresentazio bat da. Normalean uren sakontasuna eta lur lehorraren altuerak adierazten ditu, bai eta ur ondoen izaeran, kostaldeetako xehetasunak, portuen ezaugarriak, arriskuen eta itsasargien kokapenak eta beste hainbat nabigazio laguntza ere. Nabigazio-mapak itsagizonen jardunean ezibestekoak dira.

Usadioz, nabigazio-mapak paperezkoak ziren, baina gaur egun teknologiaren aurrerakuntzei esker ordenagailuetan ikusgai dauden datu-baseetan gordeak ere badaude.

## Ikus, gainera

* Portulano

## Kanpo estekak
# Potentzial grabitatorio

Fisikako newtondar mekanikan, **potentzial grabitatorioa** magnitude fisiko eskalar bat da, gorputz batek masa-unitateko duen energia potentzial grabitatorioa adierazten duena. Beste era batean esanda, m2 masadun gorputz bat m1 masadun gorputz batek sortutako eremu grabitatorioan barrena infinitutik B puntura higiarazteko indar grabitatorioak masa-unitateko egin behar duen lana adierazten du potentzial grabitatorioak. Matematikoki honela adierazi dezakegu:

>  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
>
>

Zeinetan *V* potentzial grabitatorioa den, *Ep* energia potentzial grabitatorioa eta *m2* beste gorputz batek sortutako eremu grabitatorioan higitzen den masa. Ekuazio horretan energia potentzial grabitatorioaren adierazpen matematikoa ordezkatuz gero, potentzial grabitatorioaren ondorengo adierazpena lor dezakegu, aurrekoa baino praktikoagoa:

>  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
>
>

Zeinetan G grabitazio unibertsalaren legeko konstantea den, m1 eremu grabitatorioa sortzen duen masa eta r eremu grabitatorioa sortzen duen masaren eta masa mugikorraren (m2) artean dagoen distantzia edo orbita-erradioa.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Energia potentzial grabitatorioa
* Ihes-abiadura
* Grabitazio unibertsalaren legea

## Kanpo estekak
# Giroskopio

| Giroskopio |
| --- |
| gailua eta neurgailua |
|  Irudi gehiago |
| Fabrikazioa |
| Diseinatzailea | Léon Foucault |
| Ekoizpen-lekua | Paris |
|  |
|  |
|  |

**Giroskopio**a (grezieraz, "skopeein = ikusi" eta "gyros = jiratu") Léon Foucault frantses zientzialariak 1852an, Lurraren errotazio mugimendua frogatzeko ahaleginetan ari zela, asmatu zuen tresna da. Bizkor biratzen den gurpil batez, eta gurpil hori edozein norabidetarantz mugitzeko eta edozein ardatzen inguruan biratzeko aske uzten duen egitura batez osatuta dago. Foucaultek frogatu zuen giroskopioak norabideari eusten ziola, Lurraren errotazioaren eraginez aldaketarik izan gabe. Ezaugarri nagusia hori du, beraz, gurpilak mugimendua bere horretan gordetzen duela, egitura okertzen bada ere. Horren ondorioz, oso erabilgarria da norabideak zuzen irautea beharrezkoa duten tresna askotarako, hala nola iparrorratz, hegazkinetako eta itsasontzietako pilotu automatiko, gerrako jaurtigailu eta abarretarako.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2017-03-24 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau zientziari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Mars Express

| Mars Express |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Fabrikazioa |
| Fabrikatzailea | Astrium (en)  eta Alenia Aeronautica (en)  |
| Historia |
|  |
|  |
| **Orbit insertion** | 2003ko abenduaren 25a -  |
| **Orbital activity** | 2004ko urtarrila -  |
| **Espazio jaurtiketa** |  2003ko ekainaren 2a |
| Kudeatzailea | Europako Espazio Agentzia |
|  |
|  |
|  |
| Masa | 1.223 kilogramo, 796 kilogramo, 427 kilogramo eta 71 kilogramo |
| Propulsatzailea | spacecraft solar array (en)  (2) S400 (en)  |

**Mars Express** Europako Espazio Agentziaren Marteren esplorazio misio bat eta lehen planetarteko europar misioa da. "Express" izena ontzia diseinatu eta eraikia izan zen abiaduragatik jasotzen du.

Mars Express bi zatik osatzen dute, Mars Express Orbiter eta Beagle 2, Marteren lurrazalean bertan exobiologia eta geokimika ikertzeko diseinatutako lurreratzailea. Beagle 2ak huts egin zuen Marteren lurrazalean lur hartzen saiatzean, baina orbitatzailea, ordutik ikerketa zientifikoak behar bezala egiten aritu da. Beaglek Marteren iraganean organismoen balizko bizitzari buruzko informazioa emango zuen.

Ontziaren tresnetako batzuk, kamera eta espektrometroren bat 1996ko Marsnik 96 huts egindako errusiar misiotik heredatutakoak dira. Gainontzeko tresnak et Plataforma europar diseinuak dira. Era berean, oinarrizko diseinua Rosetta ontzian oinarrituta dago. Diseinuaren fidagarritasun eta moldakortasuna kontutan hartuta, Venus Express zundarentzat ere erabili zen.

## Kanpo estekak
# Txinako ilargi esplorazio programa

| Txinako ilargi esplorazio programa |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Historia |
|  |
|  |
| **Maiden flight** |  2007ko urriaren 24a |
| Kudeatzailea | Txinako Espazio Administrazio Nazionala |
| Honen parte | Planetary Exploration of China (en)  |
|  |
|  |
|  |

**Txinako ilargi esplorazio programa**, txineraz 中国探月, pinyinez Zhōngguó Tànyuè, edo **Chang'e programa**, 嫦娥工程, Cháng'é Gōngchéng, Chang'e txinatar ilargi-jainkosaren omenez, Txinako Espazio Administrazio Nazionalaren ilargi misio robotiko bat da.

2004ko urtarrilaren 23an abian jarri zen.

## Misioak

* Chang'e 1
* Chang'e 2
* Chang'e 3
* Chang'e 4
* Chang'e 5-T1
* Chang'e 5
* Chang'e 6
* Chang'e 7
* Chang'e 8

## Kanpo estekak
# Pulsar

Fikziozko pulsar baten adibidea.
**Pulsarrak** beren ardatzaren inguruan oso azkar biratzen duten neutroi-izar berriak dira, supernoba baten leherketaz eratzen direnak. Beren bi polo magnetikoetatik erradiazio elektromagnetikoa igortzen dute. Errotazio azkarragatik, lurretik erradiazio pultsuak neurtzen dira, faroen antzera.

## Ezaugarriak

Neutroiez osatuak dira, beren ardatzaren inguruan biraka dabiltza eta, beren eremu magnetikoaren eraginez, irradak igortzen dituzte.

Pulsarren trinkotasuna 100.000 t/cm3-takoa da, erradioa 10 eta 100 km artekoa, eta masa, berriz, Eguzkiarena halako 2,5ekoa.

Biratzerakoan, izar horren izpiak Lurrerantz zuzentzen dira eta une horretan bultzada bat antzeman daiteke.

Zientzialarien ustez, pulsarrak izar nukleoak dira. Supernobaren leherketa gertatzean pulsarrak duen momentu zinetikoa oso handia da, eta ondorioz pulsarraren errotazioa oso lasterra da; halere, errotazio hori pixkanaka-pixkanaka motelduz doa, izarrak grabitazio uhinak igortzen dituen neurrian; izan ere, uhin horiek momentu zinetikoaren zati bat kontsumitzen dute. Errotazioaren moteltze neurria ezagutuz gero, jakin daiteke zein den izarraren adina eta, ondorioz, supernobaren leherketa noiz gertatu zen. Horrela bada, Karramarroko pulsarrak, adibidez, 1.000 urte inguru ditu, nonbait; bat etor liteke, beraz, txinatarrek 1054. urtean zeruan ikusitako leherketa batekin.

Lehen aldiz pulsar bat 1967ko azaroaren 28an behatu zen, Jocelyn Bell Burnell eta Antony Hewish izan ziren lehenak pulsar bat behatzen eta deskribatzen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Pulsarrei buruzko artikulua ARGIAn
# Nabigazio

1728ko *Cyclopaedia*ren geografia, hidrografia eta nabigazioaren taula.
**Nabigazioa** itsasontziak, aireontziak edo espaziontziak gidatzeko behar diren tekniken multzoa da. Itsasontzien kasuan, **nautika** terminoa ere erabiltzen da (aireontzien kasuan, aeronautika; espaziontzien kasuan, astronautika). Nabigazio teknika guztiak aurretik ezagututako leku edo patroietan kokapena aurkitzeko erabiltzen dituzte. Horretarako behar-beharrezkoa da latitudea eta longitudea ondo ezagutzea.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* *Liburu hau da itsasoko nabigazionekoa*

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau zientziari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |