# Koordenatu sistema astronomiko

**Koordenatu-sistema astronomikoak** edo **zeruko koordenatuak** erreferentzia-sistema jakin baten arabera, objektu baten posizioa zeruko esferan ematen duten balio multzoa dira. Koordenatu-sistema desberdinak daude jatorriaren eta erreferentzia-planoaren arabera. Lehenengo sailkapen batek bi talde handitan banatzen ditu, koordenatu kartesiarrak edo koordenatu esferikoak diren kontuan hartuta.

## Koordenatu sistemak

Ondorengo taulak astronomia komunitateak erabiltzen dituen koordenatu-sistema ohikoenak zerrendatzen ditu:

| Koordenatu Sistema | Zentroa (jatorria) | zutoinak | Erreferentzia planoa
(0° latitudea) | koordenatuak | Helbide nagusia
(0° longitudea) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Latitudea | Luzera |
| Horizontala (altazimutala) | Behatzailea (koordenatu topozentrikoak) | zenita eta nadira | Horizontea | Altuera (*a*) edo kota | Azimutua (*A*) | Iparraldeko edo Hegoaldeko puntu kardinalak horizontean |
| Orduak | zeru-poloak | zeru-ekuatorea | Deklinabidea (*δ*) | Ordu angelua (HA edo *h*) | behatzailearen meridianoa |
| ekuatorea | Lurraren erdigunetik (koordenatu geozentrikoak). | Igoera zuzena (AR edo *α*) | Aries puntua edo udaberriko puntua |
| ekliptika | Normalean bi modutan adierazten da:

* Lurraren erdigunetik (koordenatu geozentrikoak).
* Eguzkiaren erdigunetik (koordenatu heliozentrikoak).
 | polo ekliptikoak | Ekliptika | Zeru-latitudea (*β*) | Zeru-longitudea (*λ*) |
| galaktikoa | Eguzkian dugun posiziotik Sagittarius konstelazioan dagoen zentro galaktikotik. | polo galaktikoak | plano galaktikoa | Latitude galaktikoa (*b*) | Longitud galaktikoa (*l*) | zentro galaktikoa |
| supergalaktikoa | polo supergalaktikoak | plano supergalaktikoa | Latitude supergalaktikoa (*SGB*) | Longitud supergalaktikoa (*SGL*) | Plano galaktikoaren ebakidura plano supergalaktikoarekin |

Hori kontuan hartuta:

1. Zentroa (jatorria) zero distantziako puntua da.
2. Erreferentzia-planoak (0º latitudea) zeru-esfera bi hemisferio berdinetan banatzen da, eta latitude-koordenatua neurtzeko oinarria da, baita ekuatorea ere lurreko koordenatu-sisteman.
3. Poloak oinarrizko planotik ±90°-ra kokatzen dira.
4. Helbide nagusia longitudearen koordenatua neurtzeko abiapuntua da.

## Koordenatu-sistema astronomikoen sailkapena

### Koordenatu-sistemaren arabera

#### Koordenatu cartesiarretan oinarritutako sistemak

Koordenatu angeluzuzenetan edo kartesiarretan hiru ardatz hartzen dira WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , elkarren artean perpendikularrak, eta sekanteak jatorriko puntu batean, Eguzkia (koordenatu heliozentrikoak) edo Lurra (koordenatu geozentrikoak) izan daitekeena. Izan bedi adibidez WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 puntuaren koordenatuen WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 .

Koordenatu sistema hori, zenbait kasutan, eguzki sistemarako erabiltzen da.
Bere unitatea unitatea astronomikoa (ua) edo kilometroa (km) da.
#### Koordenatu esferikoetan oinarritutako sistemak

Koordenatu **esferikoak gainazal esferikoetarako** erabiltzen dira, esate baterako, zeruko esfera eta planeta baten gainazala.

Koordenatu sistema horrekin puntu bat kokatzeko, bi angelu eta distantzia behar dira.
Adibidez, puntu bat WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 zeina WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ardatzarekin angelua osatzen duen eta angelu bat WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 ardatzarekin, koordenatu kartesiarrekin erlazionatuta dago ekuazio hauen bidez:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24

Zeruko koordenatu gehienak koordenatu esferikoak dira.

Astronomian, izar baten posizioa koordenatu polar edo esferikoen bidez zehaztu ohi da. Hala ere, hasteko *r* distantzia ezezaguna denez, WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 izarraren norabideaz bakarrik arduratzen gara, bi koordenatuen bidez determinagarria dena. Horretarako, egiten dena da izar guztiak erradio arbitrarioko esfera batean proiektatzea, hau da, zeru-esfera deritzona. Halako esfera bat behatzailearengan zentratuta dago. Egia esan, behatzaileak, irregulartasun topografikoak gorabehera, behatzailearen oinetik igarotzen den plano batek mugatutako zeruko hemisferio bat bakarrik ikusten du, eta zeru-esfera horizonte izeneko zirkulu batean mozten du.

### Behatzailearen jarreraren arabera

Behatzailearen posizioaren arabera, honako hauek bereizten dira:

* Koordenatu topozentrikoak: zentroa behatzailea bera da.
* Koordenatu geozentrikoak: Lurraren erdigunean zentratuta.
* Koordenatu heliozentrikoak: erreferentzia-zentroa Eguzkiaren zentroa da.
* Koordenatu barizentrikoak: jatorria eguzki-sistemaren masa-zentroa da .
* Koordenatu galaktikoak: gure galaxiaren erdigunean daude zentratuta, hau da, Eguzkian dugun posiziotik, Sagittarius konstelazioan kokatzen da.

Haien balioak behatzailearen posizioaren araberakoak diren edo ez kontuan hartuta, koordenatuak honela sailkatzen dira:

* Tokiko koordenatuak: koordenatu horizontalak eta denbora koordenatuak .
* Tokikoak ez diren koordenatuak: koordenatu ekuatorialak, koordenatu ekliptikoak, koordenatu galaktikoak.

### Erreferentzia-planoaren arabera

Zeru-koordenatu ekuatorialak eta horizontalak
Erreferentzia-planoa kontuan hartuta honako hau dugu:

* Koordenatu horizontalak:

Jatorria: topozentrikoa.
Erreferentzia-planoa: behatzailearen horizontea.
Koordenatuak: azimutua eta altuera edo distantzia zenitala.
* Ordu koordenatuak.

Jatorria: topozentrikoa.
Erreferentzia planoa: zeru-ekuatorea eta behatzailearen zeru-meridianoa.
Koordenatuak: denbora-angelua eta deklinazioa .
* Koordenatu ekuatorialak:

Jatorria: geozentrikoa.
Erreferentzia planoa: zeru-ekuatorea.
Koordenatuak: igoera zuzena eta deklinazioa.
* Koordenatu ekliptikoak:

Jatorria: geozentrikoa edo heliozentrikoa.
Erreferentzia planoa: ekliptikaren planoa.
Koordenatuak: zeru-longitudea eta zeru-latitudea edo ekliptikako longitudea eta latitudea.
* Koordenatu galaktikoak:

Jatorria: Esne Bidearen erdigunea.
Erreferentzia planoa: Esne Bidearen planoa.
Koordenatuak: longitude galaktikoa eta latitude galaktikoa.
* Koordenatu supergalaktikoak:

Jatorria: Eguzkiaren erdigunea.
Erreferentzia planoa: plano supergalaktikoa.
Koordenatuak: latitude supergalaktikoa (*SGB*) eta longitude supergalaktikoa (*SGL*).
## Angeluen neurriari buruz

Angeluak radian edo gradutan neurtzen dira, baina, astronomian, ordutan ere neurtzen dira. Ordubeteko angelua 15º-ren balioa du (ordubetean Lurrak 15º biratzen baitu). **Ordu angelua** eta **igoera zuzena** gradu sexagesimaletan neur litezke, baina ordutan neurtzen dira.

Bere zatitzaileak hauek dira: 1 ordu = 60 minutu (min).

1 minutu = 60 segundo 1 min = 60 s.

Erlazio erabilgarria da: 1° = 4 minutu

Igoera zuzena ordu, minutu eta segundotan neurtzen den angelua da.

Beraz, AR = 3 h 25 min 13 s = 3,4202777... h = 51,304166…° = 51°18′15″.

## Koordenatu bihurketa

Zeruko koordenatuen bihurketak koordenatu batzuetatik besteetara joateko aukera ematen digu, ekliptikatik ekuatorera, adibidez; beste bihurketa batek ekuatoretik ordukoetara pasatzeko aukera emango digunez, ondoz ondoko bihurketek koordenatuen arteko edozein transformazio ahalbidetzen dute. Demagun, egunen batean, objektu bat koordenatu horizontaletan behatzen dugula, Lurrean dugun posizioa eta denboraren unea kontuan hartzen badugu, koordenatu ekuatorial edo ekliptikoetara irits gaitezke.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Koordenatu sistema

## Kanpo estekak