# Groenlandia

| Groenlandia |
| --- |
| Kalaallit Nunaat Grønland |
| **Ereserkia**: *Nuna asiilasooq* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Groenlandiako bandera |  Groenlandiako armarria |

 |
|  |
| Geografia |
| Hiriburua | Nuuk / Godthåb 64°10′30″N 51°44′0″W |
| Hiririk handiena | Nuuk / Godthåb |
| Azalera | 2,166,086 (13.) |
| Punturik altuena | Gunnbjørns Fjeld (3.694 m) |
| Kontinentea | Ipar Amerika |
| Mugakideak | Kanada, Nunavut, Islandia eta Norvegia |
| Administrazioa |
| Gobernu-sistema | Monarkia konstituzionala |
| Erregina | Frederik X.a Danimarkakoa |
| Legebiltzarra | Inatsisartut |
| Epai autoritatea | Groenlandiako Auzitegi Gorena |
| Harreman diplomatikoak |  Ikusi mapa Wikidatan |
| Zeren kide |
ikusi
* Inuit Circumpolar Council (en)   Iparraldeko Kontseilua Itsasoz Haraindiko Herrialde eta Lurraldeen Elkartea West Nordic Council (en)
 |
| Demografia |
| Biztanleria | 56.609 |
| Dentsitatea | 0,03 bizt/km² (241.) |
| Hizkuntza ofizialak |
ikusi
* groenlandiera
 |
| Erabilitako hizkuntzak |
ikusi
* groenlandiera, Kalaallisut (en) , inuktun, Tunumiisut (en)  eta daniera
 |
| Emankortasun-tasa | 2,037 (2014) |
| Bizi-itxaropena | 71,83049 (2013) |
| Ekonomia |
| Bestelako informazioa |
| Aurrezenbakia | +299 |
| ISO 3166-1 alpha-2 | GL |
| ISO 3166-1 alpha-3 | GRL |
| Ordu eremua |
ikusi
* UTC±00:00 : UTC−03:00 : UTC−02:00 : UTC−01:00 : UTC−04:00
 |
| Elektrizitatea | 230 V. 50 Hz.europar loki, Schuko, Type E (en)  eta Type K (en)  |
| Internet domeinua | .gl |
| naalakkersuisut.gl |

**Groenlandia** (groenlandieraz: *Kalaallit Nunaat*; danieraz: *Grønland*) Danimarkako Erresumako lurralde autonomo bat da, eta erresumako hiru lurraldeetatik handiena (besteak Danimarka eta Faroeak dira). Groenlandiako herritarrek Danimarkako eta Europar Batasuneko herritartasun osoa dute. Europako esparru ekonomikoko kideen lurralde berezietako bat da, eta Europako Kontseiluaren parte da. Munduko uharterik handiena da, Ozeano Artikoaren eta Ozeano Atlantikoaren artean, Kanadako Uhartedi Artikoaren ekialdean. Groenlandiako Kaffeklubben uhartea, iparraldeko kostan, munduko lehorreko punturik iparraldeena da; 1960ko hamarkadara arte Morris Jesup lurmuturra zela uste zen, Groenlandiako uhartean dagoena. Hiriburua eta hiririk handiena Nuuk da. Ekonomikoki, Groenlandiak Danimarkaren laguntza behar du, lurralde osoak sortzen duen diru-iturrien erdia inguru hortik baitator.

Ipar Amerikako kontinentearen parte izan arren, Groenlandia Norvegiako eta Danimarkako erresuma europarrekin lotuta egon da politikoki eta kulturalki, milurteko bat baino gehiagoz, 986. urtetik. Groenlandian, azken 4500 urteetan gutxienez, herri zirkunpolarrak bizi izan dira aldizka; herri horien arbasoek gaur egun Kanada denetik hara emigratu zuten. Norvegiako bikingoak Groenlandiako hegoaldean kokatu ziren X. mendetik aurrera (aurretik Islandian finkatu ondoren), eta haien ondorengoak Groenlandian bizi izan ziren 400 urtez, XV. mendearen amaieran desagertu arte. XIII. mendean inuitak iritsi ziren.

XV. mendearen amaieratik aurrera, portugaldarrak Asiarako iparraldeko bidea aurkitzen saiatu ziren, eta horrek, azkenean, euren kostaldearen lehen kartografia ekarri zuen. XVII. mendean, esploratzaile daniarrak eta norvegiarrak Groenlandiara iritsi ziren berriro, eta han aurkitu zuten desagertutako kokaleku zaharra, eta eskandinaviar presentzia iraunkorra berreskuratu zuten uhartean. Danimarka eta Norvegia 1814an banandu zirenean, Groenlandia koroa norvegiarretik daniarrera igaro zen. 1953ko Danimarkako Konstituzioak amaiera eman zion Groenlandiaren kolonia estatusari, Danimarkako Estatuan erabat integratuz. 1979ko Groenlandiaren autonomiari buruzko erreferendumean, Danimarkak autonomia eman zion Groenlandiari. Groenlandiako 2008ko autogobernuari buruzko erreferendumean, groenlandiarrek Autogobernu Legearen aldeko botoa eman zuten, eta lege horrek Danimarkako Gobernutik tokiko Naalakkersuisutera (Groenlandiako Gobernua) botere gehiago transferitu zituen. Egitura horren pean, Groenlandiak bere gain hartu zuen, pixkanaka, gobernu-zerbitzu eta eskumen-arlo batzuen erantzukizuna. Danimarkako Gobernuak herritarren kontrolari, diru-politikari, segurtasun-politikei eta kanpo-gaiei eusten die. Berotze globalak eragindako urtzearekin, aberastasun mineralaren ugaritasunarekin eta Eurasia, Ipar Amerika eta zona artikoaren artean duen kokapen estrategikoarekin, Groenlandiak garrantzi estrategikoa du Danimarkako Erresumarentzat, NATOrentzat eta Europar Batasunarentzat.

Groenlandiako egoiliar gehienak inuitak dira. Populazioa, batez ere, hego-mendebaldeko kostaldean biltzen da, faktore klimatiko eta geografikoen eragin handia dela eta, eta irlaren gainerako zatian populazio urria dago. Groenlandiak 56.609 biztanle ditu, eta munduan dentsitate txikiena duen herrialdea da. Groenlandia sozialki aurrerakoia da, Danimarka metropolitarra bezala; hezkuntza eta osasuna doakoak dira, eta Groenlandiako LGBTQ pertsonen eskubideak munduko zabalenetakoak dira. Bere ekoizpen elektrikoaren % 67 energia berriztagarrietatik dator, batez ere energia hidroelektrikotik. 2019tik, Ameriketako Estatu Batuek gerra hibridoa hasi dute Groenlandiaren aurka; horren ondorioz, Danimarkako Defentsarako Inteligentzia Zerbitzuak (DDIS) mehatxu hibrido potentzial gisa sartu zituen Estatu Batuak, Errusia eta Txinarekin batera, urte horretako mehatxuen ebaluazioan.

## Etimologia

Islandiatik deserrira jo behar izan zuten Erik Gorria danimarkar jatorriko marinelak eta Thorvald, haren aitak, nahigabeko giza hilketa bat medio. Familia zabala eta zerbitzari eta esklabuekin, itsasoz ipar-mendebalderantz jo zuen lurralde jelatsu baten bila..

Hala 982. urtean, irla aurkitu, gune bizigarri batean finkatu eta *Grønland* (*lurralde berdea*) izena eman zion Erik Gorriak, horrek kolonoak erakarriko zituelakoan. Hala dago jasota Erik Gorriaren Saga deritzen XIV. eta XV. mendeko bi eskuidatzietan. Hala ere, klima hotz eta gogorra aurkitu zuten, nahiz eta orduko klima egungoa baino samurragoa izan; eztabaida dago 950-1250 urteen artean epelaldi bat izan ote zen bertan (MWP edo Medieval Warm Period deitua).

Groenlandiako hizkuntzan lurraldeak "Kalaallit Nunaat" du izena, "Kalaallit" gizataldearen lurraldea; hori da Groenladiako inuit talde nagusia, irlaren mendebaldean bizi dena. Groenlandiako inuiten "Nunaat" hitzak berriz lurra adierazten du, baina ez ditu urak eta izotzak barne hartzen. Aldiz, Kanadako inuiten Nunangat hitzak lurra, ura eta izotza barnehartzen ditu; horrek euren bizitoki eta kulturaren ikuspegi osoagoa ematen duela adierazi dute.

## Geografia eta inguru naturala

Groenlandia munduko uharte ez-kontinentalik handiena da, eta Ipar Amerikako hirugarren handiena, Kanada eta Estatu Batuen atzetik. 59º eta 83º N latitudeen eta 11º eta 74º W longitudeen artean dago. Groenlandiaren % 80 baino gehiago zirkulu polar artikoaren iparraldean dago. Groenlandiak iparraldean Ozeano Artikoarekin egiten du muga, ekialdean Groenlandiako itsasoarekin, hego-ekialdean Ipar Atlantikoarekin, hego-mendebaldean Davis itsasartearekin, mendebaldean Baffin badiarekin eta ipar-mendebaldean Nares itsasartearekin eta Lincoln itsasoarekin. Groenlandiatik gertuen dauden herrialdea Kanada da, Nares itsasartea eta Baffin badia zeharkatzen dituen mendebaldeko eta hego-mendebaldeko itsas muga partekatzen duena, eta Hans uhartean lurreko muga bat du. Islandia, da bigarren gertukoena Groenlandiaren hego-ekialdean, Ozeano Atlantikoan. Groenlandian ere munduko parke nazionalik handiena dago; lurrazalean munduko dependentziarik handiena da, eta munduko laugarren banaketa nazional handiena, Errusiako Sakhako Errepublikaren, Mendebaldeko Australiako estatuaren eta Errusiako Krasnoiarsk kraiaren ondoren, eta Ipar Amerikako handiena.

Groenlandiako mendiak.Ipar hemisferioan inoiz erregistratu den tenperaturarik baxuena Groenlandian erregistratu zen, Groenlandiako izotz-geruzaren gailur topografikotik hurbil, 1991ko abenduaren 22an, tenperatura −69,6 °C-ra iritsi zenean. Nuuken, eguneko batez besteko tenperatura –5,1 eta 9,9 °C artekoa da urtaroaren arabera. Groenlandiaren azalera osoa 2.166.086 km2-koa da (kostaldeko beste uharte txikiago batzuk barne), horietatik Groenlandiako izotz-geruzak 1.755.637 km2 hartzen ditu (% 81) eta 2.850.000 km3 inguruko bolumena du. Groenlandiako punturik altuena Gunnbjørn Fjeld da, 3.700 m-rekin, Watkins mendikatean (Groenlandiako ekialdeko mendikatea). Hala ere, Groenlandiako zati handienak 1500 m baino altuera txikiagoa du.

Izotzaren azpian arroila ugari daude, horietatik handiena Groenlandiako Arroila Handia, izotzaren urtze eta sortze prozesuen segidaren ondorioz sortu zena. Kostaldean, mendiak bat-batean igotzen dira, aldapa handiekin. Izotza, orohar, uhartearen erdialdetik kostalderako bideak egiten du, glaziar forman. Paul-Emile Victorrek 1951ean egindako ikerketa batek ondorioztatu zuen Groenlandia hiru uharte handiz osatuta dagoela, izotzak elkartuta. Hala ere, eztabaida iturri da, eta uharte horiek izango balira, euren artean itsasarte oso estuak egongo lirateke, Ilulissat Icefjorden, Groenlandiako Arroila Handian eta Nordostrundingenen. Groenlandiako herri guztiak izotzik gabeko kostaldean daude, eta biztanleriaren gehiengoa mendebaldeko kostaldean bizi da. Ipar-ekialdeko eremua ez da inongo udalerriren parte, baina munduko parke-nazionalik handiena du, Ipar-ekialdeko Groenlandiako natura parkea. Iparraldea lehorregia da izotza sortzeko, eta horregatik Pearyren Lurraldea izotzak estali gabeko eremua da. Gutxienez lau estazio zientifiko daude izotzaren gainean, Groenlandiaren erdialdea: Eismitte, North Ice, North GRIP Camp eta The Raven Skiway. 1989an Summit Camp izeneko ikerketa-estazioa jarri zen uhartearen erdialdean. Jørgen Brønlund Fjord irrati-estazioa munduko okupaziorik iparraldekoena izan zen 1950ra arte.

### Lekurik iparraldekoena

Denbora luzez pentsatu zen lehorreko punturik iparraldekoena Morris Jesup lurmuturra zela, Groenlandia kontinentalaren iparraldeko muturrean. Hala ere, 1969an, Kanadako talde batek Kaffeklubben uhartea aztertu zuen (83° 39' 45 *N latitudea), 1900ean lehen aldiz erregistratu zena eta 1921ean lehen aldiz bisitatu zena, eta bere punturik iparraldekoena Morris Jesup lurmuturretik 750 metrora dagoela zehaztu zuen. Beraz, eztabaidarik ez duen lur iraunkorrik iparraldekoena da.*

Legarrezko edo morrena amaierako puntu batzuk iparralderago daudela ikusi da, baina horiek desplazatu edo suntsitu ohi dira ekaitzen ondorioz. 1978an, Danimarkako Institutu Geodesikoko kide Uffe Petersenek Oodaaq uhartea aurkitu zuen 83° 40' 32,5" N-an. 1979an egiaztatu zuen azken aldiz. 2003an, Dennis Schmitt esploratzaile artikoak eta bere taldeak 35 m × 15 m-ko luzera eta zabalerako harkaitz eta uharriz osatutako tontor txiki bat aurkitu zuten, 83° 42' N latitudean, eta 83-42 izen ez-ofiziala eman zioten. Ez dakigu ziur lur hori iraunkorra den; 2022an egindako azterketa batimetriko batek zehaztu zuen ziurrenik ez zegoela itsas oheari lotuta, baizik eta itsasoko izotzaren gaineko material harritsua zela, eta, beraz, ez zela lurra.

### Klima-aldaketa

Groenlandiako izotzaren urtzea, 2012an.
Groenlandiako izotz-geruzak beti galdu du masa pixka bat, izotza kostaldera isiten, baina, orokorrean, elur-metaketarekin konpentsatzen zuen. Hala ere, Groenlandia berotzen egon da 1900. urte ingurutik eta, 1980ko hamarkadatik aurrera, galerak irabaziak baino handiagoak izan ziren. 1996tik aurrera, Groenlandiak ez du izan batez beste masarik galdu ez duen urte bakar bat ere. 2010eko hamarkadan, Groenlandiako izotz-geruza bere erritmorik azkarrenean urtu zen gutxienez azken 12.000 urtetan, eta erritmo hori gainditzeko bidean doa XXI. mendean. 2012an, 2019an eta 2021ean «urtze masiboko fenomenoak» gertatu ziren, non izotz geruzaren ia azalera osoa urtu zen eta ez zen inolako metaketarik gertatu. 2021ean, Groenlandiako punturik altuenean euria egin zuen erregistratutako historian lehen aldiz. Hain izan zen ezusteko gertaera, gailurrean zegoen ikerketa estazioak ez baizuen plubiometrorik horretarako.

Beste leku batzuetan izotza galtzen denean bezala, Groenlandian izotza urtzeak ere itsasoaren maila igotzen laguntzen du. 2012 eta 2017 artean, izotz-urtze horrek 0,68 milimetro gehitu zituen urtean, hau da, lurreko izotz-iturrietatik datorren itsas mailaren igoeraren % 37 (ozeanoaren bero-edukiaren etengabeko igoerak eragindako uraren hedapen termikoa alde batera utzita). Mendearen amaieran, Groenlandiako urtzaldiak, berez, ~6 cm gehituko ditu tenperatura-aldaketak 2 °C-tik behera jarraitzen badu, eta 13 cm inguru, aurrikusitako klima-aldaketarik handiena gertatzen bada, berotegi-efektuko gasen emisioak etengabe handituz. Egoera horretan, Groenlandiako urtzaldiaren kasurik okerrena 33 cm-ko itsas mailaren igoerara irits liteke. Urtzetik datorren ur gezaren kantitate handiek Zirkulazio Atlantiko Meridionalaren Iraultze Zirkulazioari (AMOC) ere eragiten diote, funtsezko korronteak diluitu eta mantsotu egiten baitute. Izotza urtzeko ur hori dela eta, zirkulazioa erabat kolapsatu daiteke, eta ondorio kaltegarri orokorrak izan ditzake. Hala ere, ikerketek iradokitzen dutenez, mendeetan zehar ahalik eta beroaldi handiena egiten bada soilik izango da hori gertatzeko aukera.

Groenlandiako izotz geruzak 3 milioi km kubiko ditu eta osorik urtuko balitz itsas mailak 7,5 metro egingo luke gora horregatik bakarrik. Dena den, ikerlarien ustez mila urte beharko lirateke berotze azkarrenarekin ere izotz guztia urtzeko.

2007an irla berri baten agerpen iragarri zen: *Uunartoq Qeqertaq* ("Berotzearen irla"). Lur zati hau penintsulatzat jotzen zen ordura arte, glaziar batek estaltzen baizuen. 2002an urtze azkar batez ohartu eta 2007rako erabat urtua zen, irla agerian utziz. Urte horretan, Munduko Toki edo "Place of the Year" izendatu zuen Oxford Munduko Atlasak. .

### Geologia

Uhartea Laurentia Kanbriarraurreko kontinentearen zati zen, eta haren ekialdeko nukleoak Groenlandiako Ezkutua osatzen du; gutxien higatutako kostaldeak, berriz, goi-lautada bihurtu ziren. Izotzik gabeko kostaldeko zerrenda horietan, Kanbriaurreko sedimentuak daude, metamorfismoak eraldatuak, eta, orain, glaziarrek higatuak. Zenozoiko eta Mesozoikoko arrokak ere badaude.

Groenlandiako ekialdean eta mendebaldean basaltoen eta intrusio igneoen aztarnak daude, Skaergaarden intrusioa kasu. Hego-mendebaldeko kostaldean, Qeqertarsuatsiaaten, probintzia harritsu nabarmenak daude (arroka igneo metamorfikoak, ultramafikoak eta anortositak). Nuuk-en ekialdean, Isukasiako burdin bandeatuaren eskualdean, hiru mila milioi urte baino gehiago dituena, munduko arroka zaharrenak daude, hala nola greenlandita (batez ere hornblendaz eta hipertenez osatutako arroka), duela 3800 milioi urte sortua, eta nuummita. Groenlandiako hegoaldean, Illimaussaq konplexu alkalinoa pegmatitaz osatuta dago, nefelina, sienitak (bereziki kakortokita edo naujaita) eta sodalita (sodalita-foya). Ivittuuten, antzina kriolita erauzten zen lekuan, fluoruroa duten pegmatitak daude. Igalikutik iparraldera, Gardarreko sienita augitiko, gabro eta abarren intrusio pegmatitiko alkalinoak daude.

Groenlandiako ekialdeko paleontologia bereziki aberatsa da, lehen tetrapodoetako batzuk baititu, hala nola Devoniarreko *Acanthostega* eta *Ichthyostega*, eta Triasikoko animalia batzuen alebakarrak, hala nola *Mystriosuchus alleroq* fitosauroa eta *Issi saaneq* dinosauroak eta haien aztarnak.

## Historia

### Lehen paleo-inuit kulturak

Independentzia fiordoa eta Independentzia I kultura eta Independentzia II kulturaren guneak.
Historiaurrean, Groenlandia elkarren segidako hainbat kultura paleo-inuiten bizitokia izan zen, aurkikuntza arkeologikoen bidez ezagutzen zirenak batez ere. Uste denez, paleo-inuitak K.a. 2500 inguruan iritsi ziren Groenlandiara. K.a. 2500etik K.a. 800era, gutxi gorabehera, Groenlandiako hegoaldean eta mendebaldean Saqqaq kultura bizi izan zen. Garai horretako aztarna gehienak Disko badiaren inguruan aurkitu dira, kulturari izena ematen dion Saqqaq aztarnategia barne.

K.a. 2400 eta 1300 artean, Independentzia I kultura Groenlandiako iparraldean izan zen. Tresna txikien tradizio artikoaren parte zen. Lehen herrixkak agertu ziren, horien artean Deltaterrasserne. K.a. 800 inguruan, Saqqaq kultura desagertu egin zen eta Dorset kultura goiztiarra sortu zen Groenlandiako mendebaldean eta Independentzia II kultura Groenlandiako iparraldean. Ez dakigu Dorset herriak Thule herriarekin topo egin ote zuen. Dorset kulturaren herria balea eta elur-oreinen ehizatik bizi zen nagusiki.

### Vikingoen iritsiera

Dorset, vikingoak eta Thule kulturak, 900 eta 1500 artean elkartu ziren Groenlandian.
986. urtetik aurrera, islandiarrek eta norvegiarrek kolonizatu zuten mendebaldeko kostaldea, Erik Gorria buru zuen 14 itsasontziko kontingente baten bidez. Hiru kokaleku eratu zituzten —Ekialdeko Asentamendua, Mendebaldeko Asentamendua eta Erdialdeko Asentamendua— uhartearen hego-mendebaldeko muturretik hurbil zeuden fiordoetan. Iparraldea eta mendebaldea okupatzen zituzten Dorset kulturako biztanleekin partekatu zuten uhartea, eta geroago, iparraldetik sartu ziren Thule kulturakoekin. Groenlandiar bikingoak Norvegiako Erresumaren menpe jarri ziren 1261ean. Norvegiako Erresuma Danimarkarekin batasun pertsonal batean sartu zen 1380an eta, 1397tik aurrera, Kalmarko Batasunaren parte izan zen.

Eskandinaviar kokalekuek, Brattahlíð esaterako, mendeetan zehar egin zuten aurrera, XV. mendean desagertu aurretik, agian Izotz Aro Txikiaren hasieran. Inskripzio erruniko batzuk izan ezik, Eskandinaviako asentamenduetatik iritsi diren erregistro garaikide edo historiografia bakarrak Islandiarekin edo Norvegiarekin izandako kontaktuarenak dira. Norvegiako Erdi Aroko saga eta obra historikoek Groenlandiako ekonomia, Garðarko apezpikuak eta hamarrenen bilketa aipatzen dituzte. *Konungs skuggsjá*ren (Erregearen ispilua) kapitulu batek Groenlandia nordikoko esportazioak, inportazioak eta zerealen laborantza deskribatzen ditu.

Groenlandiako bikingoen azken testu idatzia Hvalsey elizan egindako 1408ko ezkontza batekoa da. Bertan daude kontserbaziorik onena duten bikingoen aztarnak.
Groenlandiako bizitza kontatzen duten Islandiako sagak XIII. mendetik aurrera idatzi ziren, eta ez dira bikingoen aroko Groenlandia goiztiarraren historiarako iturri primarioak. Beraz, gaur egungo ezagutza nagusiki aztarnategi arkeologikoetatik lortutako datu fisikoetan oinarritzen da. Izotz-nukleoen eta txirla-oskolen datuen interpretazioak iradokitzen du K.o. 800 eta 1300 urteen artean Groenlandiako hegoaldeko fiordoen inguruko eskualdeek klima nahiko leuna zutela, Ipar Atlantikoan ohikoa baino zenbait gradu beroagoa, bertan hazten ziren zuhaitz, landare belarkara eta animalietan oinarrituta. Garagarra 70 paraleloraino hazten zen. Izotz-nukleoek erakusten dute Groenlandiak tenperatura-aldaketa handiak izan dituela askotan azken 100.000 urteetan. Era berean, Islandiako Kokalekuen Liburuak goseteak erregistratzen ditu negu partean, zeinetan «zaharrak eta babesgabeak hil eta itsaslabarretatik botatzen baitzituzten».

Bikingoen kokaleku horiek XIV. mendean eta XV. mendearen hasieran desagertu ziren. Mendebaldeko Asentamendua desagertzearekin batera, tenperaturak jaitsi egiten dira udan eta neguan. Izotz Aro Txikian Ipar Atlantikoko tenperaturen urtarokako aldakortasunari buruzko ikerketa batek erakutsi zuen udan tenperatura maximoak nabarmen jaisten zirela XIV. mendearen hasieratik aurrera, udan gaur egungo tenperaturen azpitik 6 edo 8 °C-raino (11 eta 14 °F bitartean). Azken 2000 urteetako neguko tenperaturarik baxuenak XIV. mendearen amaieran eta XV. mendearen hasieran izan zirela ere erakutsi zuen ikerketak. Ekialdeko Asentamendua XV. mendearen hasieran edo erdialdean utzi zuten ziurrenik, garai hotz hartan.

Hala ere, ez dago argi zergatik utzi zituzten kokalekuak. Lurzoruaren higadura, desnutrizioa, izurriteak eta iritsi berriak ziren inuit kulturekin gatazkak (bikingoek *Skræling* deitzen zituzten) izan ohi dira aipatutako arrazoi nagusiak. Euren unerik onenean ez ziren izango 2.500 biztanle baino gehiago, eta mortsa bolia ustiatzea zein euren jarduera ekonomiko nagusietako bat; beste boli iturri merkeago batzuk Europako merkatuetara iritsi zirenean, gutxinaka jaitsi zen Groenlandiaren okupazioa. Goseteen aztarna nabarmenik ez dago, Herjolfsnes aztarnategian aurkitutako hezurretatik harago. Bikingoen okupazioa desagertu zen garaian iritsi ziren beste itsasontzi batzuk inguruetara, tartean euskal baleazaleak, zein Ingalaterra eta Alemaniako erasoak.

### Thule kultura (1300-gaur egun)

Thule herria Groenlandiako egungo biztanleriaren arbasoak dira. Dorset kultura paleoinuitaren generik ez da aurkitu gaur egungo Groenlandiako populazioan. Thule kulturak ekialderantz emigratu zuen gaur egun Alaska izenez ezagutzen denetik K.o. 1000. urtearen inguruan, eta Groenlandiara 1300. urtearen inguruan iritsi zen. Thule kultura izan zen Groenlandian berrikuntza teknologikoak sartu zituen lehena, hala nola txakurrek tiratutako lerak eta palankadun arpoiak.

Eskandinaviar populazioarekiko harremanaren eta gatazkaren kontakizun bat dago, inuitek kontatzen dutenez. Gwyn Jonesen *The Norse Atlantic Sagas* lanean berrargitaratu dute. Jonesek jakinarazten du badela gertaera beraren kontakizun bat ere, jatorri zalantzagarriagokoa, alde nordikoak kontatua.

### Esplorazioen Aroa

Cantinoren planisferioa (1502), Groenlandia agertzen den lehen dokumentu kartografikoa. Bertan jarritako banderak adierazten du Manuel I.a Portugalgoak aldarrikatutako lurraldea dela, Tordesillasko Ituna jarraituz.
1500ean, Manuel I.a Portugalgoak Groenlandiara bidali zuen Gaspar Corte-Real, ipar-mendebaldetik Asiarako igarobide baten bila. Tordesillasko Itunaren arabera, Portugalen eragin-eremuaren parte zen. 1501ean, Corte-Real bere anaia Miguel Corte-Realekin Groenlandiara itzuli zen. Itsaso izoztua aurkitzean, hegoalderantz jo zuten eta Labrador eta Ternuara iritsi ziren. Anaiak Portugalera itzuli ondoren, Gorteak emandako informazio kartografikoa Alberto Cantinok Herkules I.a Estekoa Ferrarako dukeari 1502an aurkeztu zion munduko mapa berri batean sartu zen. Lisboan egindako *Cantinoren planisferioa*k zehaztasunez irudikatzen du Groenlandiako hegoaldeko kostaldea.

1605 eta 1607 bitartean, Kristian IV.a Danimarka eta Norvegiakoa espedizio batzuk bidali zituen Groenlandiara eta Artikoko bide nabigagarrietara, Eskandinaviako ekialdeko kokaleku galdua aurkitu eta Groenlandiaren gaineko dano-norvegiar subiranotasuna baieztatzeko. Espedizio gehienak emaitzarik gabeak izan ziren, alde batetik, liderrek ez zutelako esperientziarik Artikoko klima eta izotz baldintza zailekin, eta, beste alde batetik, Groenlandiako ekialdeko kostaldean, Farewell lurmuturretik iparraldera, ekialdeko kokalekua bilatzeko agindua eman zitzaielako, hegoalderantz mugitzen den izotzagatik iristeko oso zaila dena. Hiru bidaietako pilotua James Hall esploratzaile ingelesa izan zen.

Eskandinaviar kokalekuak desagertu ondoren, inuit talde ezberdinak nagusitu ziren, baina daniar-norvegiar gobernuak ez zituen inoiz ahaztu edo uko egin eskandinaviarrengandik jasotako Groenlandiaren gaineko eskubideak. XVII. mendearen hasieran Groenlandiarako sarbidea berrezarri zenean, Danimarka-Norvegiak uhartearen gaineko subiranotasun-aldarrikapenak berretsi zituen. 1721ean, Hans Egede misiolari dano-norvegiarrak zuzendutako espedizio bat bidali zen Groenlandiara, merkatari eta apaizekin batera, oraindik zibilizazio nordikorik geratzen zen jakin gabe. Bere ustez, posible zen oraindik bikingo pagano edo katolikoen populazio bat bertan egotea, eta garrantzitsua zen Erreforma Protestantea bertara eramatea. Espedizio hau Amerikako dano-norvegiar kolonizazioaren parte da. Groenlandian hamabost urte igaro ondoren, Hans Egedek Paul Egede semea utzi zuen misioaren kargu eta Danimarkara itzuli zen, Groenlandiako Seminario bat sortzera. Kolonia berri hori Godthåben («Esperantza Ona», gaur egun Nuuk) kokatu zen, hego-mendebaldeko kostaldean. Pixkanaka, Groenlandia Danimarkako merkatariengana zabaldu zen, baina beste herrialdeetakoei itxi zitzaien.

### Napoleondar Gerretatik Bigarren Mundu Gerrara

*Groenlandiako irudiak*, 1863 inguruan marraztua.
Napoleondar Gerren ondorioz, Norvegia Suediari eman zitzaion 1814ko Kieleko Itunean. Koloniak, Groenlandia barne, daniarren eskuetan geratu ziren. XIX. mendean, William Scoresby esploratzaile polarrak eta Groenlandian jaiotako Knud Rasmussen zientzialariak eskualdearekiko gero eta interes handiagoa zutela ikusi zen. Aldi berean, aurreko daniar presentziaren elementu kolonialak hedatu ziren Groenlandian, merkataritzara bideratua. 1861ean sortu zen groenlandierazko lehen aldizkaria. Hala ere, Danimarkako legedia kolono daniarrei bakarrik aplikatzen zitzaien. XIX. mendearen hasieran, Groenlandiako iparraldean oraindik ere jende gutxi bizi zen; han, ehizan aritzen ziren biztanle sakabanatuak baino ez zeuden. Mende horretan, ordea, inuit familiak Ipar Amerikako Britainiarretik iritsi ziren, eremu horietan bizitzera. Azken taldea 1864an iritsi zen, Kanada aldetik. Aldi horretan bertan, kostaren ipar-ekialdeko zatia jendez hustu zen, 1783an Islandiako Laki sumendiaren erupzio bortitzaren ondoren.

Lehen hauteskundeak 1862-1863an egin ziren, baina ez zen sortu Groenlandia osorako batzarrik. 1911an, biztanleria 14.000 pertsona ingurukoa zenean, bi parlamentu sortu ziren, Inatsisartut izenekoak, bata iparralderako eta bestea hegoalderako. Biak 1951ean batu ziren. Erabaki gehienak Kopenhagen hartzen ziren, eta bertan uharteak ez zuen ordezkaritzarik. 1888an Fridtjof Nansenen espedizioak lortu zuen Groenlandia 41 egunetan ski gainean gurutzatzea. 1931ean Norvegiak Groenlandiako ekialdea okupatu zuen, hutsik zegoen lurraldea. *Terra nullius* zela argudiatuta, Erik Gorriaren Lurraldea izena eman zioten eremuari. 1933an Nazioarteko Justizia Auzitegi Iraunkorraren aurrean bi estatuak aurkeztu ziren, eta Norvegiaren aurkako epaia entzun zuten.

370km
230milesBassgeigerEdelweiß IIHolzaugeBluie East ThreeBluie East ThreeBluie East ThreeBluie East TwoBluie East OneBluie West NineBluie West EightBluie West SevenBluie West SixBluie West FiveBluie West FourBluie West ThreeBluie West One   Bigarren Mundu Gerrako estatubatuar baseak eta alemaniar eguraldi estazioak
██ Aire-basea██ Hegazkin-pista██ Irrati- edo eguraldi-estazioa██ Armadaren basea Alemaniar eguraldi-estazioa
Groenlandiak Danimarkarekin zuen lotura 1940ko apirilaren 9an hautsi zen, Bigarren Mundu Gerraren hasieran, Alemania naziak Danimarka okupatu ondoren. 1941eko apirilaren 8an, Ameriketako Estatu Batuek Groenlandia okupatu zuten, Alemaniaren balizko inbasio batetik defendatzeko. Groenlandiaren okupazio estatubatuarra 1945era arte luzatu zen. Groenlandiak Estatu Batuetako eta Kanadako produktuak erosi ahal izan zituen Ivittuuteko meategiko kreolita salduz. Estatu Batuetako armadak *Bluie* erabili zuen Groenlandiarako gako-izen gisa, non «Bluie (Ekialdea edo Mendebaldea) (zenbaki sekuentziala)» izeneko hainbat base mantendu zituen. Aire-base nagusiak Bluie West-1 Narsarsuaqen eta Bluie West-8 Søndre Strømfjorden (Kangerlussuaq) ziren, biak oraindik nazioarteko aireportu gisa erabiliak.

Gerra horretan, gobernu-sistema aldatu egin zen: Eske Brun gobernadoreak uhartea kudeatu zuen zuen, 1925eko lege bati esker, gobernadoreek kontrola muturreko egoeretan har zezaten; Aksel Svane gobernadorea Estatu Batuetara eraman zuten, Groenlandiako hornikuntzaz arduratzen zen batzordea zuzentzeko. Sirius patruila daniarrak Groenlandiako ipar-ekialdeko kostaldea zaindu zuen 1942an, txakurrek tiratutako lerak erabiliz. Alemaniako hainbat estazio meteorologiko atzeman eta AEBetako tropak ohartarazi zituzten, eta instalazioak suntsitu zituzten. Hirugarren Reicharen kolapsoaren ondoren, Albert Speerrek Groenlandian ezkutatzeko hegazkin txiki batean ihes egiteko aukera aztertu zuen laburki, baina iritziz aldatu eta AEBetako Indar Armatuen esku errenditzea erabaki zuen.

### Estatubatuarrak Gerra Hotzean

1946an, Amerikako Estatu Batuek Groenlandia erostea eskaini zioten Danimarkari, 100 milioi dolar estatubatuarren truke (1.600 milioi dolar 2024an). Danimarkak erabat baztertu zuen eskaintza, uhartea Danimarkako erresumaren parte zela argudiatuta, bere historia eta nortasun nazionalerako garrantzitsua. 1951n, Danimarkak eta Estatu Batuek Groenlandiaren Defentsarako Akordioa sinatu zuten, AEBk Groenlandian zituzten base militarrak mantentzeko eta, Danimarka ados bazegoen eta NATOk beharrezkotzat jotzen bazuen, base edo «defentsa-gune» berriak ezartzeko aukera ematen zuena. AEBetako armadak askatasunez erabili eta mugitu zitzakeen defentsa gune horiek, Danimarkaren subiranotasunaren urraketa izan gabe.

1951 eta 1953 artean, Estatu Batuek Thuleko aire basea nabarmen handitu zuten, NATOren defentsa bateratuko estrategia baten parte gisa. Inguruko hiru herrixketako biztanleak 100 km baino gehiagora eraman zituzten neguan. Estatu Batuak Groenlandiako izotz-geruzan misil nuklearrak jaurtitzeko base sekretuen lurrazpiko sare bat eraikitzen saiatu ziren, Iceworm Proiektua izenekoa. 1996an desklasifikatutako dokumentuen arabera, proiektu hau Camp Centurytik kudeatu zen 1960 eta 1966 artean, bideraezina izateagatik bertan behera utzi baino lehen. Misilak ez ziren inoiz zabaldu, eta inoiz ez zitzaion Danimarkako Gobernuari hori egiteko beharrezko baimenik eskatu. Danimarkako Gobernuak ez zuen programaren misioaren berri izan 1997ra arte. Orduan jakin zuen, arma nuklearrez hornitutako B-52 hegazkin-bonbaketari baten istripuarekin zerikusia zuten erregistroak bilatzen ari zela, Thuleko aire-basetik gertu, 1968an.

### Autonomia eta burujabetza

Gobernu aldaketa baterako lehen urratsa Groenlandiako Batzordearekin hasi zen, 1948 eta 1950 artean funtzionatu zuena. Bere azken txostenarekin, G-50arekin, Groenlandia modernizatzeko lehen urratsak eman ziren. Txostenak Groenlandia ongizate modernoko estatu bilakatzea gomendatzen zuen, Danimarkaren ereduari jarraituz eta Danimarka babesle gisa garatuz, eta merkataritza monopolioa abolitu zen.

1953ko Danimarkako Konstituzioarekin, Groenlandiak kolonia izateari utzi zion eta Danimarkako erresuman *amt* («konderri») gisa izendatu zen, horrela Danimarkan erabat integratuz, beste konderri daniar guztiak bezala. Groenlandiarrei daniar hiritartasuna eman zitzaien. Groenlandiarenganako politika daniarra asimilazio kulturalerako estrategia bat zen. Aldi horretan, Danimarkako Gobernuak daniera bakarrik erabiltzea sustatu zuen gai ofizialetan, eta groenlandiarrei eskatu zien Danimarkara joateko goi-mailako ikasketak egitera. 1951n, Danimarkako agintariek «Daniar Txikiak esperimentua» jarri zuten martxan, Groenlandian elite berri bat sortzera bideratutako esperimentu soziala. Proiektu horren parte gisa, bost eta zortzi urte bitarteko 22 haur bidali zituzten Groenlandiatik Danimarkara, Danimarkako hizkuntza eta kultura ikastera, geroago itzuli eta bi gizarteen arteko lotura egiteko asmoz. Groenlandiako haur asko Danimarka hegoaldeko barnetegietan hazi ziren eta batzuek Groenlandiarekiko lotura kulturalak galdu zituzten. Politikek «arrakasta» izan zuten, groenlandiarrak nagusiki biziraupeneko ehiztari izatetik soldatapeko urbanizatu izatera pasatu baitziren, baina Groenlandiako elitea Groenlandiako kultura-nortasuna indartzen hasi zen. Groenlandiaren independentziaren aldeko mugimendua garatu zen, 1970eko hamarkadan goia jo zuena.

1973an, Danimarkaren eta Kanadaren arteko gatazka sortu zen, Hans uhartearen jabetza zela eta. Hans uharte txikia Nares itsasartean dago, Groenlandia eta Kanadako Nunavut lurraldearen artean. Uhartearen gaia 2022ra arte eztabaidatu zen, bi herrialdeek gutxi gorabehera erditik zatitzea adostu zutenean. Danimarka 1972an Europako Merkatu Bateratuan sartzearekin lotutako arazo politikoak zirela eta, Danimarka Groenlandiarentzako estatus desberdina bilatzen hasi zen, eta horrek 1979ko Autonomia Legea ekarri zuen. 1979ko urtarrilaren 17an erreferenduma egin zen. Erreferendumak autonomia mugatua eman zion Groenlandiari, bere legealdi propioa barne politika batzuen kontrola hartuz, Danimarkako Parlamentuak kanpo politiken, segurtasunaren eta baliabide naturalen kontrol osoa mantentzen zuen bitartean. Legea 1979ko maiatzaren 1ean sartu zen indarrean. Danimarkako monarkak Groenlandiako estatuburua izaten jarraitzen du. 1985ean, Groenlandiak Europako Ekonomia Erkidegoa (EEE) utzi zuen, ez baitzegoen ados EEEren arrantza komertzialeko arauekin eta foka-larruzko produktuen debekuarekin. Danimarka metropolitarrean bezala, Groenlandian ere ongizate-estatua asko hedatu da gerraostean. Hezkuntza eta osasuna doakoak dira, eta Groenlandiako LGBTQ eskubideak Amerikako eta munduko zabalenetakoak dira. 1987an Groenlandiako Unibertsitatea sortu zen groenlandiarrei beren hizkuntzan eta herrialdean goi-mailako hezkuntza emateko.

Groenlandiako boto-emaileek autonomia handiagoari buruzko erreferenduma onartu zuten 2008ko azaroaren 25ean. Ikerketa baten arabera, 2008ko bozketak sortu zuen «autogobernuaren eta erabateko independentziaren arteko sistematzat har daitekeena». 2009ko ekainaren 21ean, Groenlandiak autogobernua lortu zuen, gai judizialen, polizialen eta baliabide naturalen autogobernuaren ardura bere gain hartzeko xedapenekin. Gainera, groenlandiarrak herri independente gisa onartuak izan ziren nazioarteko zuzenbideari jarraiki. Danimarkak kanpo-arazoen eta lurraldearen defentsaren kontrola mantentzen du, eta urtean 3.200 milioi koroako diru-laguntzari eusten dio. Groenlandia bere baliabide naturaletatik datozen diru-sarrerak biltzen hasten den heinean, diru-laguntza hori pixkanaka murriztuz joango da, eta hori, oro har, Danimarkako lurraldearen balizko independentzia osorako urrats gisa hartzen da. 2012an, groenlandiera Groenlandiako hizkuntza ofizial bakarra izendatu zuten, zeremonia historiko batean.

Donald Trumpen bigarren agintaldian, Estatu Batuek kanpaina bat abiatu dute Groenlandia anexionatzeko, inbasio militarraren mehatxuekin. Trumpek bere lehen lehendakaritzan Groenlandia erosteko egindako saiakeraren ostean gertatu zen hori, Mette Frederiksen Danimarkako lehen ministroak ezezko biribila eman ondoren. Trumpek Groenlandiaren kontra egindako mehatxuak NATOrentzat erronka berri gisa deskribatu dituzte, aurrekaririk gabekoa izan daitekeena.

## Gobernua eta politika

Frederik X.a Danimarkakoa, erregeaMette Frederiksen, Danimarkako Lehen MinistroaJens-Frederik Nielsen, Groenlandiako Lehen Ministroa
Groenlandiako gobernuak, Naalakkersuisutek, botere exekutiboa du tokiko gobernuaren gaietan. Groenlandiako gobernuburuak *Naalakkersuisut Siulittaasuat* («lehen ministro») du izena. Kabineteko beste edozein kidek Naalakkersuisoq («ministroa») du izena. Groenlandiako parlamentuari Inatsisartut («legegileak») deritzo. Parlamentuak 31 kide ditu gaur egun.

Gaur egun, udal, nazio (*inatsisartut*) eta erreinu (*folketing*) mailako hauteskundeak egiten dira. Groenlandia Danimarkako Erresumako monarkia konstituzionalaren barruko erakunde autonomoa da, non Frederik X.a erregea estatuburua den. Monarkak botere exekutiboa mantentzen du ofizialki eta Estatu Kontseiluko (kontseilu pribatua) presidentea da. Hala ere, gobernu parlamentarioa ezarri ondoren, erregearen funtzioak errepresentatibo eta zeremoniazko bihurtu dira, hala nola lehen ministroa eta gobernu exekutiboko beste ministro batzuk izendatzea eta formalki kargugabetzea. Erregea ez da bere ekintzen erantzule, eta bere pertsona bortxaezina da.

*Inatsisartut*, Groenlandiako legebiltzarra.
Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Nazio Batuek koloniak independizatzea, beste herrialde batekin askatasunez elkartzea edo metropolian (antzinako potentzia koloniala) erabat integratzea agindu zuten. 1952an, Danimarkak Groenlandia Danimarkako Erresuman sartzea erabaki zuen. 1979an, Danimarkako Gobernuak eta Parlamentuak autogobernua sartu zuten Groenlandian, eta horrek esan nahi zuen Naalakkersuisutak Gobernuko 17 arlo ezberdinen kontrola har zezakeela. Eskumenak Danimarkatik Groenlandiara transferitzen jarraitu zen 2009ko «Groenlandiako Autogobernu Legea» (GSGA) delakoarekin. Lege horrek 33 Gobernu-arlo berri gehitu zituen, eta Naalakkersuisutek bere gain hartu zuen horien kontrola. GSGA Danimarkak Groenlandiako herriak autodeterminaziorako duen eskubidea onartzearen emaitza ere izan zen, eta Naalakkersuisut-ari independentzia prozesu bat hasteko sekzio legal bat eman zion (21. atala, GSGA). Groenlandia Europako Kontseiluko kide da Danimarkaren bidez, eta nazioarteko jarduerak egiten ditu. Erregistratutako azken jarduera 2025eko urtarrilean izan zen, Tortura Prebenitzeko Batzordearen bisita.

### Sistema politikoa

Alderdien sisteman Siumut sozialdemokrata eta Inuit Ataqatigiit sozialista demokratikoa ziren nagusi, biak ala biak burujabetza handiagoaren aldekoak, oro har. 2009ko hauteskundeetan unionista demokratek (bi diputatu) beherakada handia jasan zuten bitartean, 2013ko hauteskundeetan bi alderdi nagusien boterea sendotu zuten talde txikienen bizkar, eta Inuit Alderdia, ekosozialista, lehen aldiz hautatu zuten Legebiltzarrerako. Siumut eta Inuit Ataqatigiit alderdien nagusitasuna murrizten hasi zen 2014ko eta 2018ko hauteskunde aurreratuetan. Autogobernuari buruzko 2008ko erreferendum ez loteslea, autogobernu eta autonomia handiagoa sustatzen zuena, botoen % 76,22rekin onartu zen.

1985ean, Groenlandiak Europako Ekonomia Erkidegoa (EEE) utzi zuen, Danimarkak ez bezala, honek kide izaten jarraitu baitzuen. EEE geroago Europar Batasuna bihurtu zen. Groenlandiak zenbait lotura ditu EBrekin duen harremanaren bidez. Hala ere, EBko legedia ez zaio neurri handi batean Groenlandiari aplikatzen, merkataritzaren esparruan izan ezik. Groenlandia Itsasoz Haraindiko Herrialde eta Lurraldeetako kide izendatuta dago eta, beraz, ofizialki ez da EBko kide, nahiz eta Groenlandiak Europako Garapen Funtsaren, Urte Anitzeko Finantza Esparruaren, Europako Inbertsio Bankuaren eta EBko programen laguntza jaso dezakeen eta jasotzen duen.

### Banaketa administratiboa

2009ko urtarrilaren 1era arte, Groenlandia administratiboki hiru barrutitan (*landsdele*) banatuta zegoen: Avannaa (Nordgrønland, danieraz), Tunu (Østgrønland, danieraz), Kitaa (Vestgrønland, danieraz). Ordutik aurrera, banaketa administratiboa aldatu eta herrialdea lau udalerritan banatu zuten.

#### Udalerriak

| Udalerria | Azalera | Biztanleria | Mapa |
| --- | --- | --- | --- |
| Kujalleq | 32.500 km² | 12.400 bizt. (2010) |  |
| Qaasuitsup | 660.000 km² | 25.700 bizt. (2010) |  |
| Qeqqata | 115.500 km² | 15.300 bizt. (2010) |  |
| Sermersooq | 635.600 km² | 27.500 bizt. (2010) |  |

Thule aire-basea (Ameriketako Estatu Batuek atzerrian dituzten aire baseetako bat) Qaasuitsup udalerriaren barnean dago.

#### Udalerririk gabeko eskualdeak

Ipar-ekialdeko Groenlandiako natura parkea ezein udalerritan sartuta ez dagoen eskualde bat da.

| Udalerria | Azalera | Biztanleria | Mapa |
| --- | --- | --- | --- |
| Ipar-ekialdeko Groenlandiako natura parkea | 972.000 km² | 70 bizt. (2010) |  |

### Indar Armatuak

Ameriketako Estatu Batuen Pituffik aire-basea, lehenago Thule izenekoa.
Groenlandiak ez du berezko indar armaturik. Danimarkako lurraldea izanik, Danimarkako Armada da Groenlandiaren defentsaren arduraduna, eta NATOko aliantza militarrak gainbegiratutako eremuaren barruan dago uhartea. Artikoko Aginte Bateratua Groenlandiaren ardura duen Danimarkako adar militarra da. Hainbat patruila-ontzi, itsas patruila-hegazkinak, helikopteroak eta Sirius Patruila eliteko patruila ditu. Danimarkako armadak langileak ditu Nuuk, Kangerlussuaq, Daneborg, Station Nord, Mestersvig, Grønnedal eta lotura-destakamendu bat Pituffikeko espazio-basean. Pituffikek AEBetako Indar Espazialeko sentsoreen munduko sarea du. Sare horrek Ipar Amerikako Defentsa Aeroespazialeko Komandoari (NORAD) misilen alerta, zaintza espaziala eta kontrol espaziala ematen dizkio. Sentsore-sistemetako elementuak Space Deltas 2, 4 eta 6 izenekoek gidatzen eta kontrolatzen dituzte hainbat modutan. Aurretik Estatu Batuetako base batzuk zeuden Groenlandian. Groenlandiaren Defentsarako 1951ko Akordioari esker, Estatu Batuek bertan zituzten base militarrak mantendu zituzten, eta Groenlandiaren eta Danimarkaren baimenarekin oinarri berriak ezarri zituzten, NATOk beharrezkotzat jotzen bazuen.

## Demografia

Inuit hizkuntza eta dialekto nagusien mapa. Groenlandiera da hizkuntza horietatik hiztun gehien duena.
2005ean, 56.375 pertsona bizi ziren uhartean (0.025 biz./km²), haietatik 14.501 Nuuk hiriburuan.

Etniei dagokienez, biztanle gehienak (% 87) inuiten eta europarren arteko nahastekoak dira, groenlandiarrak, alegia.

| Biztanleria |
| --- |
| Biztanleriaren tamainaUrtea30.00035.00040.00045.00050.00055.00060.00019601970198019902000201020202030GroenlandiaBiztanleriaren estatistika**Oharra:** grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan. |

| Bizi itxaropena |
| --- |
| Bizi itxaropena (urteak)Urtea57606366697219601970198019902000201020202030Groenlandia |

## Kultura

Groenlandiako kulturak nahasian ditu inuiten kultura tradizionala (Kalaallit, Tunumiit, Inughuit azpi-taldeekin) eta eskandinaviar kultura. Hizkuntza ofizialen artean, groenlandiera —eskimo-aleut jatorrizkoa— nagusia da. Daniera ere ofiziala da, baina gutxituta dago.

Inuit, edo Kalaallit, kulturak milaka urteko arte tradizioa du eta bereizgarri ditu *tupilak* edo "izpiritudun objektuak". Kaxalote bolia estimatua da eskulanez zizelkatzeko.

Henrik Lund poetak herrialdeko ereserkiaren testua idatzi zuen (1916).

Tupilaq mustro baten adierazpena
### Arte Ederrak

Inuitek euren arte langintza tradizio propioa dute; adibidez, *tupilak* delakoak zizelkatuz, tradizio xamanikoetarako mendekuzko munstroak. Kalaallisut hitz horrek hildako lagun baten arima edo izpiritua esan nahi du eta irudi artistiko bat izan ohi da, normalean 20 zm baino luzeagoa ez dena, morsa boliz egina eta ezohiko formaduna. Eskulturek izaki mitiko edo izpirituzkoak adierazten dituzte eta maiz bildumagileek gorde izan dituzte, Mendebaldarron begietara duten itxura bereziagatik. Egungo artisauek bertako material tradizionalak erabiltzen dituzte, hala nola idi koipea, artilea, itsas zakur azala, oskolak, xaboi-harria, elur-orein adarrak edo harribitxiak.

Groenlandiako pinturaren historian aitzindaria Aron von Kangeq (1822-1869) izan zen, XIX. mende erdian Groenlandia zaharreko saga eta mitoak irudikatu baitzituen bere margo eta akuareletan.

Tupilak, emakumea eta gizona. Aron von Kangeq
XX. mendean paisaia eta animali margoak garatu ziren, hala nola inprimategi eta liburu ilustrazioak, zenbaitetan kolore biziekin. Paisaien margolanen bidez atzerrian ezagun egin ziren Kistat Lund (1944-2017) eta Buuti Pedersen (1955-). Anne-Birthe Hove (1951-2012) Groenlandiako gizartea margotzeagatik nabarmendu zen, pertsona eta naturaren harremanak islatuz. Nuuken 2007an zabaldu zen Arte Ederren Museoa eta 250 margolan (tartean Anne-Birthe Hoveren 14 litografia) eta 50 eskulan gordetzen ditu.

### Musika

Groenlandiako musikak inuit tradizioa eta joera modernoak bateratzen ditu. Inuit musika tradizionalean, danbor dantza eta kantak bateratzen dituen *qilaatersorneq* da adierazpide nagusia.

Nome inguruan dantza, 1900 inguruan, qilaat joleekin.
*Qilaat* musika tresna (bertako hizkuntzan, "izpirituak deitzen dituena") pandero baten antzeko danbor markodun bat da, egur hondakinez edo mortsa saihetsez egina, animali urdail edo maskuriaz estalia. Azpitik makil batekin perkusioz jotzen da erritmoa markatzeko.

*Qilaatersorneq* ekitaldi hauek helburu ezberdinak zituzten, entretenimendua, ekimen izpiritualak eta gatazka bideratzeak barne, azken hau elkar satirizatzen zuten erronka kantak lagun. 2021ean, UNESCOk Gizateriaren Ondare Immaterial izendatu zuen inuiten danbor dantza eta kanta.

XVIII. mendean iritsitako misiolari kristauek danbor dantzak ezabatzera jo zuten, paganotzat joz. Alemaniar jatorriko kantu koral polifonikoak ordezkatu zituen. Europar baleazaleen eraginez bibolina edo akordeoia hedatu ziren eta, ondorioz, *kalattuut*, edo Groenlandiako polka garatu zen. Elkarretaratzeetan erritmo azkarreko dantza du ezaugarri nagusi.

Nuukeko Arte Ederren Museoa (udan).
Musikari dagokionez, XX. mendearen bigarren erditik nazioarteko joerak barneratuz bestelako taldeak agertu ziren. Aipagarri dira *Sume* (1970 hamarkadan rock estiloan aitzindaria izan zen); Rasmus Lyberth (folk abeslaria, 1979ko Eurovision Abesti Lehiaketan groenlandieraz abestuz parte hartu zuen); *Nuuk* *Posse* (izen horrekin 1991tik, hip hop-a lantzen duena, kalaallisut, ingelesez eta danieraz), 1994an sortu *Siissisoq* (rock banda), 2000.ean sortu *Chilly Friday (*rock banda) eta *Nanook* (2008an sortu, groenlandieraz abestu eta ingelesera aldatzeari uko egin diona).

Bestalde, Simon Lynge (Holstebro, Danimarka, 1980 - ) Groenlandia eta Danimarkan hazitako kantautorea Erresuma Batuan diskoa kaleratu duen lehen groenlandiar artista da, baita Glastonbury Festivalen abestu duena ere.

## Groenlandiar ezagunak.

* Henrik Lund (1875-1948), poeta eta musikagilea.
* Knud Rasmussen (1879-1933), esploratzailea.
* Naja Marie Aidt (1963-), idazlea.

## Oharrak

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Groenlandiako webgune ofiziala
* Groenlandiako Unibertsitatearen webgunea
* "Le Voyage au Groenland" filma (2016).
* "Beneath the ice" dokumentala (2019).
* Simon Lynge abeslariaren orrialdea Youtuben.

|  |
| --- |
| **Amerikako herrialde eta lurraldeak** |
| **Ipar Amerika eta Karibea**  | **Estatu burujabeak**: Ameriketako Estatu Batuak • Antigua eta Barbuda • Bahamak • Barbados • Belize • Costa Rica • Kuba • Dominika • Dominikar Errepublika • El Salvador • Grenada • Guatemala • Haiti • Honduras • Jamaika • Kanada • Mexiko • Nikaragua • Panama • Saint Kitts eta Nevis • Santa Luzia • Saint Vincent eta Grenadinak • Trinidad eta Tobago
 **Dependentziak**: Groenlandia (*Danimarka*) • Guadalupe ∙ Martinika ∙ Saint Barthelemy ∙ Saint Martin ∙ Saint Pierre eta Mikelune (*Frantzia*) • Aruba · Holandarren Antillak (*Herbehereak*) • Aingira · Bermuda · Birjina britainiar uharteak · Kaiman uharteak · Montserrat · Turkak eta Caicoak (*Erresuma Batua*) • Puerto Rico · Birjina Uharte Estatubatuarrak (*Ameriketako Estatu Batuak*) | **Hego Amerika**  | **Estatu burujabeak**: Argentina • Bolivia • Brasil • Txile • Kolonbia • Ekuador • Guyana • Paraguai • Peru • Surinam • Uruguai • Venezuela
 **Dependentziak**: Guyana Frantsesa (*Frantzia*) • Falklandak (*Erresuma Batua*) |