# Ukrainera

| Ukrainera |
| --- |
| українська мова |
|  |
|  |
| Datu orokorrak |
| Lurralde eremua | Ukraina |
| Hiztunak | 42-47 milioi |
| Rankinga | 26.a |
| Ofizialtasuna |  Ukraina  Transnistria (Moldavia) |
| Eskualdea | Europako ekialdea |
| UNESCO sailkapena | 1: ziurra |
| Araugilea | Ukrainako Zientzien Akademia Nazionala |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza indoeuropar hizkuntzak balto-eslaviar hizkuntzak Eslaviar hizkuntzak Ekialdeko eslaviar hizkuntzak |
| Informazio filologikoa |
| Hizkuntza-tipologia | subjektu aditza objektua, hizkuntza azentuala, hizkuntza sintetikoa, hizkuntza malgukaria, nominatibo-akusatibo hizkuntza, pro-drop hizkuntza eta ordena libreko hizkuntza |
| Denbora gramatikalak | lehenaldia, orainaldia, geroaldia eta pluperfect (en)  |
| Modu gramatikalak | indikatiboa, agintera, Optatiboa eta baldintzazko modua |
| Genero gramatikalak | genero maskulinoa, genero femeninoa eta genero neutroa |
| Kasu gramatikalak | nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, instrumentala, lokatiboa eta bokatiboa |
| Alfabetoa | alfabeto zirilikoa eta latindar alfabetoa |
| Aurrekaria | Ruteniera |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-1 | `uk` |
| ISO 639-2 | `ukr` |
| ISO 639-3 | `ukr` |
| Ethnologue | `ukr` |
| Glottolog | `ukra1253` |
| Wikipedia | `uk` |
| Linguasphere | 53-AAA-ed |
| ASCL | 3403 |
| IETF | uk |

**Ukrainera** Ukrainan hitz egiten den ipar-mendebaldeko eslaviar hizkuntza da, eta 40 milioi hiztun baino gehiago ditu.

Ukrainera
## Historia laburra

2001eko erroldaren arabera, hiztun gehienak herrialdeko ipar eta mendebaldean bizi dira.
Antzinako ekialdeko eslaviera Erdi-Aroan bitan banatu zen: batetik, ipar-ekialdekoa (Novgorod eta Moskukoa), gaurko errusiera bihurtu zena; bestetik, hego-mendebalekoa, Polonia eta Lituaniara lotua, egungo bi hizkuntza eman zituena: bielorrusiera eta ukrainera.

Errusiako Inperioaren garaian, ukrainera bigarren hizkuntzarik mintzatuena zen; hala ere, ez zen ofizialki erabilia, baztertua baizik (*errusiera* *txikia* deitzen zioten). Bestela, Sobiet Batasunaren lehen urteetan, 1921etik 1932ra tolerantziaren politika eta hizkuntzaren hedapenaren aldekoa egon zen. Hortik aurrera eta 1957 arte, hala ere, jazarpena eta errusieraren inposatzea jasan behar izan zuten hiztunek. Nikita Khrustxev ukrainarraren agintaldian, 1960ko hamarkadaren hasieran, ukrainerazko hiztunek berriro ere babesa izan zuten, bai eta hurrengo urteetan Petro Xelestekin ere. 1980ko hamarkadan, aldiz, Volodimir Stxerbitskirekin errepresiora lerratu zen, Mikhail Gorbatxoven erreformak iritsi ziren arte. Azkenik, 1991tik aurrera eta independentzia lortu ondoren, hizkuntzaren ofizialtasuna erdietsi zuten hiritarrek.

## Dialektoak

Ukraineraren dialektoak (2005).
     Iparraldekoa     Hego-ekialdekoa     Hego-mendebalekoa

Hiru dialekto nagusi daude:

- Iparraldekoa, Ukrainako iparraldean, eta Bielorrusia eta Poloniako mugaldeak

- Hego-ekialdekoa (hizkuntza ofizialaren iturri nagusia) Errusiako eskualde batzuetara zabaldua

- Hego-mendebalekoa (batzuek Karpatoetako rusynera berezko hizkuntza dela uste dute)

## Alfabetoa

Sakontzeko, irakurri: «Alfabeto ziriliko»
Ukrainar alfabetoa:

А а /a/

Б б /b/

В в /v/

Г г /h/

Ґ ґ /g/

Д д /d/

Е е /e/

Є є /je/

Ж ж /ʒ/

З з /z/

И и /ȳ/

І і /i/

Ї ї /ji/

Й й /i/ laburra

К к /k/

Л л /l/

М м /m/

Н н /n/

О о /o/

П п /p/

Р р /r/

С с /s/

Т т /t/

У у /u/

Ф ф /f/

Х х /x/

Ц ц /ts/

Ч ч /tʃ/

Ш ш /ʃ/

Щ щ /ʃtʃ/

Ь ь /'/

Ю ю /ju/

Я я /ja/

Historian erabiliak:

Ъ ъ /ɤ/

Ѣ ѣ /ii/

### Transliterazio sistema

Euskaltzaindiak 156. arauan alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema arautua ematen du. Hona ukrainerari dagokion taula:

| Ukrainerazko alfabeto zirilikoa | Transliterazioa |
| --- | --- |
|

| Larri | Xehe | *ital.* | izena | soinua (NAF) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| А | а | *а* | A | /a/ |
| Б | б | *б* | be | /b/ |
| В | в | *в* | ve | /v/ |
| Г | г | *г* | he | /ɦ/ |
| Ґ | ґ | *ґ* | ge | /g/ |
| Д | д | *д* | de | /d/ |
| Е | е | *е* | e | /ɛ/ |
| Є | є | *є* | je | /jɛ/ |
| Ж | ж | *ж* | zhe | /ʒ/ |
| З | з | *з* | ze | /z/ |
| И | и | *и* | i (y) | /ɪ/ |
| I | i | *i* | i | /i/ |
| Ї | ї | *ї* | ï (ji) | /ji/ |
| Й | й | *й* | jot | /j/ |
| К | к | *к* | ka | /k/ |
| Л | л | *л* | el | /l/ |
| М | м | *м* | em | /m/ |
| Н | н | *н* | en | /n/ |
| О | о | *о* | o | /o/ |
| П | п | *п* | pe | /p/ |
| Р | р | *р* | er | /r/ |
| С | с | *с* | es | /s/ |
| Т | т | *т* | te | /t/ |
| У | у | *у* | u | /u/ |
| Ф | ф | *ф* | ef | /f/ |
| Х | х | *х* | kha | /x/ |
| Ц | ц | *ц* | tse | /ʦ/ |
| Ч | ч | *ч* | txe | /ʨ/ |
| Ш | ш | *ш* | xa | /ʂ/ |
| Щ | щ | *щ* | stxa | /ɕː/ |
| Ь | ь | *ь* | *ikur leuna* | /◌ʲ/ |
| ’ | ’ | *’* | apostrof | /◌ʲ/ |
| Ю | ю | *ю* | ju | /ju/ |
| Я | я | *я* | ja | /ja/ |

 |

| euskara | ISO | ingelesa | frantsesa | gazt. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **a** | a | a | a | a |
| **b** | b | b | b | b |
| **v** | v | v | v | v |
| **h** | h | h | h | h |
| **g** | g | g | g | g |
| **d** | d | d | d | d |
| **e**, j**e, ie** | e | e, ye | e, ie, ïe, é | ye, ie, e |
| **je**, **ie** | ê | ye, ie | ie | ye, ie |
| **zh** | ž | zh | j | zh |
| **z** | z | z | z | z |
| **y** | i | y | y | y |
| **i** | i | i | i | i |
| **i, ji** | ї | i, yi | ї, yi | i, yi |
| (), **j, i** | j | i | —, ï | i |
| **k** | k | k | k | k |
| **l** | l | l | l | l |
| **m** | m | m | m | m |
| **n** | n | n | n / -ne | n |
| **o** | o | o | o | o |
| **p** | p | p | p | p |
| **r** | r | r | r | r |
| **s** | s | s | s, ss | s |
| **t** | t | t | t | t |
| **u** | u | u | ou | u |
| **f** | f | f | f | f |
| **kh** | h | kh | kh | j |
| **ts** | c | ts | ts | ts |
| **tx** | č | ch | tch | ch |
| **x** | š | sh | ch | sh |
| **stx** | šč / ŝ | shch | chtch | shch |
| — | ’ | — | — | — / ' |
| **—** | ’ | — | — | — |
| **iu, ju** | ju / û | yu | ou, ïou, iou | yu, iu |
| **ia, ja** | ja / â | ya | a, ia, ïa, ya | ya, iu |

 |

## Erabilera

2001 2001. Ukrainera lehen hizkuntzatzat jotzen zutenen kopuruak, ehunekoetan.
* 2001. Ukrainako hirietan ukrainera lehen hizkuntzatzat jotzen zutenen kopuruak, ehunekoetan.
* 2001. Ukrainako lehen hizkuntza nagusia udaletan. Krimean eta ekialdean, Donbassen, errusiera nagusi.

## Literatura

Xevtxenkoren autoerretratua.
* Ivan Kotlyarevsky (1769–1838), lehendabiziko idazle modernoa.
* Taras Xevtxenko (1814–1861), poeta eta literatura modernoaren ikurra.
* Ivan Franko (1856-1916), idazle eta itzultzaile oparo klasikoa.
* Mykhailo Kotsiubynsky (1864–1913), idazle inpresionista eta modernista.
* Lesya Ukrainka (1871–1913), olerkaria.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema, Euskaltzaindiaren 156. araua
* **(Ukraineraz)(Ingelesez)**Akademiaren webgunea