Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Txernihiveko oblasta

| Txernihiveko oblasta Чернігівська область |
| --- |
|  Ukrainako oblasta |
|   |
| Administrazioa |
| Herrialdea |  Ukraina |
| Hiriburua | Txernihiv |
| Geografia |
|  |
| Azalera | 31865 km² |
| Demografia |
| Biztanleria | 1138744 biztanle (2008) |
| Dentsitatea | bizt/km² |
| Bestelako informazioa |
| Hizkuntza ofiziala(k) | Ukrainera |
| www.chernigivstat.gov.ua/ |

**Txernihiveko oblasta** (ukraineraz: Чернігівська область, translit. *Chernihivs’ka oblast’*) Ukrainako iparraldeko oblasta da. Ekialdean Sumyko oblastarekin du muga, hegoaldean Poltavako oblastarekin, mendebaldean Kieveko oblastarekin, ipar-mendebaldean Bielorrusiako Homelgo oblastarekin eta ipar-ekialdean Errusiako Briansk oblastarekin. 31.865 km²ko azalera du eta 2008an 1.138.744 biztanle zituen. Hiriburua Txernihiv da.

Desna ibaiak ipar-ekialdetik hego-mendebaldera zeharkatzen du eskualdea.

## Ekonomia

Nekazal produktu nagusiak patata, azukre-erremolatxa, lihoa, fruituak eta barazkiak dira. Industria oso garaturik dago: elikagaien prozesamendua, kontsumoko artikuluen produkzioa, petrolio ateratzea, makinagintza (nekazal makineria, elikagaiak prozesatzeko tresneria) eta papergintza.

Lurralde honetan dago Txernobylgo hondamendia gertatu ostean eraiki zuten Slavutych hiria, ondorioak jasan zituzten biztanleak bertan jaso eta babesteko egindakoa.

## Hiri nagusiak

Txernihiveko oblasteko hiri handienak hauek dira (2005eko populazioa):

* Txernihiv: 300.497 biztanle
* Nizhyn: 75.648 biztanle
* Pryluky: 62.044 biztanle
* Bakhmatx: 19.433 biztanle

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Erreferentziazko elipsoide

Esferoide kamutsa
 Lurra elipsoide formakoa bada, latitude-gradu baten longitudea latitudearen arabera aldatzen da. Horrela, poloetan berdindutako elipsoide baterako (irudian kasua), graduaren luzera txikitzen da poloetatik ekuatorerantz.
**Erreferentziazkoelipsoidea** kalkulu geodesikoetan erreferentzia-marko gisa erabiltzen den elipsoide bat da. Lurraren formarekiko ereduzko hurbilketa bat da, geoidearerekin konparatuta, lan egiteko errazagoa. Erraz samarra da erreferentzia elipsoide bat deskribatzea formula matematikoak erabiliz. Geoidearen deskribapena askoz konplexuagoa da, oso neurketa zehatzak egitea dakarrelako.

## Historia

Lurraren formari buruzko lehen ereduetan, esfera erabiltzen zen, jadanik Antzinako Greziaz geroztik.

XVII.mendean, Lurra esfera perfektua izango zen ala ez zalantzak zeuden. 1688an, Isaac Newtonek Giovanni Domenico Cassinirekin eztabaida bat ebatzi zuen matematikoki frogatuz. Lurraren errotazioak zapaldu egingo zuela poloen eremuan. Praktikan, hori ez zen egiaztatu mende erdi geroago arte, Frantziako Zientzien Akademiak konpontzera bidalitako bi espedizioren bidez: Pierre Louis Maupertuis (1736-1737) zuzendutako espedizio bat Torne haranera bidali zuten (Lurraren ipar polotik gertu); bigarrena, Pierre Bouguer (1735-1744) eta Alexis-Claude Clairauten agindupean, Frantziako misio geodesikoa izenez ezagutzen dena, gaur egun Ekuadorreko lurraldera bidali zuten, lurreko ekuatoretik gertu. Haren neurketek Lurra Poloetan zapalduta zegoela erakutsi zuten, 1:210eko apaltze erlazioarekin. Lurraren benetako formarekiko hurbilketa hori erreferentziazko elipsoidea bihurtu zen.

Arku meridianoaren neurketak 1791n metroa poloaren eta ekuatorearen arteko distantzia idealizatuaren 10 milioiren gisa definitzea ekarri zuen. Neurketaren hainbat akatsen ondorioz, % 0,022 laburregia izan zelarik, bi alditan birdefinitu zen, 1793an eta 1799an. 1799 balioa definizio ofiziala da oraindik, nahiz eta 0,197 ‰ laburregia den. 1983an, metroa berriro definitu zen, denbora epe jakin batean argiak hutsean egiten duen distantzia gisa.

1671n, Luis XIV.ak Guyana Frantseseko Cayenne uhartera bidali zuen Jean Richer (1630-1696), frantziar astronomoa, behaketa astronomiko batzuk egiteko. Bere erlojua egokitu zitzaion, bere metro 1eko luzera zuen penduluak Parisen segundoak zehaztasunez markatu zitzan. Ekuatoretik gertu dagoen Cayennera iristean, Richer-ek erlojuak egunean bi minutu eta erdi inguru galtzen zituela ikusi zuen. Newtonen grabitazio-legeak argitaratu bezain laster (1687) Cayenneko erlojuaren atzerapena Ekuatoretik gertu grabitatearen balioa murrizten zuen faktore bati egotzi zitekeela ikusi zen. Laster ondorioztatu zen grabitatearen balio baxuagoa zela, ekuatore-eskualdea Poloetakoak baino Lurraren zentrotik urrunago daudelako. Harrezkero, neurketa zehatzagoek agerian utzi dute Lurraren benetako formak ardatz polarretan konprimituta egon den eta ekuatorearen inguruan apur bat hanpatua dagoen esfera baten antza duela. Forma hori, elipsoide kamuts gisa ezagutzen da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# GLONASS

Glonass programako satelitea
**GLONASS** (siglak errusieraz: ГЛОНАСС; ГЛОбальная НАвигационная Спутниковая Система; Global'naya Navigatsionnaya Sputnikovaya Sistema) sateliteen bidezko nabigazio sistema globala da. Errusian Sobiet Batasunaren garaian garatu zen, eta GPS estatubatuarraren eta etorkizuneko proiektu Galileo europarraren baliokidea da.

## Sistemaren egitura

24 satelitez osatuta dago. Hiru plano orbitaletan kokaturik, bakoitzean 8 satelitek, 25510 erradioarekin, 64.8 graduko inklinazioarekin, orbita zehatza jarraitzen dute. Glonass-en konstelazio orbitak lurraren inguruan biratzen du, 19.100 km-ko altitudean eta orbitari bira bat emateko 11 ordu eta 15 minutu behar dituelarik gutxi gora-behera.

## Jabegoa eta garapena

Sistema Errusiar Federazioko Defentsa Ministerioaren Menpe dago, eta sateliteak, bertako espazio-jardueretan ohikoa den moduan Kazakhstango Tyuratam basetik jaurti dituzte.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Esferoide

Esferoide kamutsa.
Esferoide luzanga.
Esferoidearen **a** eta **b** ardatzerdiak
**Esferoidea** biraketa-elipsoide bat da, hau da, elipse bat bere ardatzetako baten inguruan biratzean lortzen den gorputza; beraz, bi ardatzen luzerak berdinak dituen elipsoidea da.

Hitzarmenez, simetria-ardatza **b** izendatzen da eta *z* koordenatu kartesiarren ardatzean kokatzen da.

Simetria-ardatzarekiko ardatz perpendikularra **a** izendatzen da.

a > b bada (simetria-ardatza txikiena da), gainazala esferoide kamutsa da (lurra planetaren antzekoa).

a < b bada (simetria-ardatza handiena da), gainazala esferoide luzanga da (errugbi baloiaren antzekoa).

a = b bada (simetria-ardatza berdina da), gainazala esfera bat da.

Esfera esferoidearen kasu berezia da, non kurba sortzailea ardatz berdineko elipse bat den, hots, zirkunferentzia bat.

Esferoide elipsoidearen kasu berezia da, non hiru ardatz nagusietako bi berdinak diren.

## Ekuazioa

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## Azalera

Esferoide kamutsa:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
*e* elipsearen eszentrikotasuna izanda: WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
Esferoide luzanga:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .
*e* elipsearen eszentrikotasuna izanda: WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
**a** eta **b** ardatzerdien luzera izanda.

## Bolumena

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W. *Spheroid*, MathWorld
# Elipsoide

Geometrian, **elipsoidea** gainazal edo solido itxi bat da, bere ebakidura lau guztiak elipseak edo zirkunferentziak dituena. Elipsoidea elipsearen antza duen hiru dimentsioko koadrika bat da.

## Ekuazio kartesiarra

Koordenatuen jatorrian zentratutako Elipsoide baten ekuazioa hau da:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
non *a*, *b* eta *c* elipsoidearen ardatzerdien luzerak diren; zenbaki erreal positiboak dira eta elipsoidearen itxura mugatzen dute. Ardatzerdi horietako bi berdinak badira, esferoide bat da; hirurak berdinak badira, esfera bat da.

## Azalera

Elipsoidearen azalera ezin da adierazpen aljebraiko baten bidez eman, baina, gutxi gorabehera hau da:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Non p ≈ 1,6075. Adierazpen honekin errore maximoa % ±1,061 da, a, b eta c balioen arabera.

## Bolumena

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
## Ikus, gainera

* Koadrika
* Esferoidea
* Esfera
* Elipsea

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Weisstein, Eric W. *Ellipsoid*, MathWorld.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau matematikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Plomu

Plomua.
**Plomua** edo **beruna** tresna bat da, hari batez eta haren muturrean lotzen den metalezko (berez berunezko) pieza batez osatutakoa, zerbait zut jartzeko edo uraren sakontasuna neurtzeko erabiltzen dena.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Mapa

Munduko mapa, Gerard van Schagen-k egina, Amsterdam, 1689Euskal Herriko mapa politikoa.
**Mapa** bat eskualde bateko edozein aldagai irudikatzen duen adierazpen grafikoa da, normalean bi dimentsioko planoan. Hala ere, esferikoak izan daitezke munduko bolak bezala. Aldagai horiek mota askotakoak izan daitezke eta mapa mota definitzen dute. Mapa bat marrazterako edo interpretatzerako orduan, pertsona orok eskala kontuan hartu behar du.

Ezagutzen diren mapa zaharrenak zerua irudikatzen duten arren, lurraldea irudikatzen duten mapak dira ohikoena aspalditik. "Mapa" hitza latinetik dator, *Mappa mundi* elkarketatik, non *mappa-ren* esanahia 'zapia' den.

## Historia

Mapak giza asmakizun garrantzitsuenetariko bat izan dira urtetan zehar, gizakiei bidea emanez munduan zeharreko bideak eta nabigazioa azaltzeko. Labar-pinturetan eta harrietako grabatuetan azaltzen diren lehen mapak ahaztu gabe, antzinako Babilonian, Grezian eta Erroman, Txinan eta Indian sortzen dira lehen mapa zehatzak. Bi dimentsioko mapak dira ohikoenak, baina, Grezia klasikoaren aroan ere baziren hiru dimentsioko esferatan, globotan, proiektatutako mapak.

Mercatorren proiekzioa, Gerardus Mercator geografo flandestarrak garatua, asko erabili zen XX. mendearen bukaera arte lurraren bi dimentsioko proiekzio estandar gisa, proiekzio zehatzagoak egin ziren arte. Mercator izan zen, halaber, atlas kontzeptua, mapa-bilduma gisa, zabaldu zuen lehena.

## Geografia

Kartografia esaten zaio mapa geografikoen elaborazioari, eta kartografoa horretan aritzen denari. Errepide mapak dira seguruena gaur egun gehien erabiltzen direnak, baina mota askotako mapak daude.

### Mapa motak

Mapa mota ugari daude irudikatutakoaren arabera:

* Burdinbide mapa: eskualde bateko burdinbideak erakusten dituena.
* Errepide mapa: eskualde bateko errepideak irudikatzen dituena.
* Hizkuntza mapa: hizkuntza baten hedapena adierazten duen mapa.
* Mapa geologikoa: lurrazaleko arroken eta egitura geologikoen mapa.
* Mapa fisikoa: eskualde baten ezaugarri fisiografikoak erakusten dituena.
* Mapa hidrografikoa: urez beteriko sailak eta ibaiak erakusten dituena.
* Mapa plubiometrikoa: eskualde baten euri-ur kopurua erakusten duena.
* Mapa politikoa: eskualde baten banaketa administratiboa eta politikoa erakusten duena.
* Mapa turistikoa: turistei zuzendutako zonalde bateko mapa.
* Koropleta-mapa: mapa tematikoa non eremuak kolore ezberdinez irudikatzen diren.

Ohiko mapa guztiak mapa geografikoak dira, baina gaur egun hedaduraz bestelako mapak ere osatzen dira: garun-mapak, DNA mapak

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* *GeoHack*, geografiako hainbat tresna (ikus, hementxe, adibide bat).
# Ekuatore

*Artikulu hau geografia paraleloari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ekuador».*
Ekuatorea gorriz, munduko mapan
**Ekuatorea** edozein planetaren inguruan dagoen alegiazko lerroa da, Poloetatik distantzia berera: azalera guztia Ipar Hemisferioa eta Hego Hemisferioaren artean banatzen du. Latitudea beti 0º da. Lurreko Ekuatorea 40.075,004 kilometro luze da.

Ekuador Hego Ameriketako estatuari Ekuatoretik datorkio izena (gaztelaniaz, *Ecuador*), bertan baitago.

## Mozten dituen herrialdeak

Lurrean honako herrialde hauek mozten ditu Ekuatoreak:

* Sao Tome eta Principe
* Gabon
* Kongoko Errepublika
* Kongoko Errepublika Demokratikoa
* Uganda
* Kenya
* Somalia
* Maldivak
* Indonesia
* Kiribati
* Ekuador
* Kolonbia
* Brasil

## Kanpo estekak