# Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialista

| Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialista |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |
| Datuak |
| Izen ofiziala | Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei |
| Izen laburra | NSDAP |
| Mota | Führerpartei (en) , Alemaniako alderdi politikoa eta alderdi politiko ohia |
| Herrialdea | Weimarko Errepublika eta Hirugarren Reicha |
| Ideologia | Nazionalsozialismoa, alemaniar nazionalismoa, Irredentismoa, Militarismoa, antisemitismoa, antikomunismoa, Kontserbadurismo soziala, anti-Slavic sentiment (en) , arrazismoa eta Totalitarismoa |
| Kokapen politikoa | Eskuin-mutur |
| Jarduera |
| Afiliazioa(k) | Sturmabteilung, Schutzstaffel, National Socialist Motor Corps (en) , National Socialist Flyers Corps (en)  eta National Socialist German Students' League (en)  |
| Kide kopurua | 64 (1919) |
| Honen parte | national socialist movement (en)  |
| Agintea |
| Lehendakaria | Karl Harrer, Anton Drexler, Adolf Hitler eta Martin Bormann |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Braunes Haus
 |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Munich
 |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Tal 38
* Sterneckerbräu
 |
|  |
| Prentsa-organoa | Völkischer Beobachter |
| Gazteria | Hitleriar Gazteria |
| Legezko forma | alderdi politiko |
| Zeren jabe | Braunes Haus (en) , Kaufhaus Jonaß (en) , The Quai Malaquais and the Institute (en) , Völkischer Beobachter eta Der Angriff (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1920ko otsailaren 24a |
| Sortzailea | Anton Drexler Karl Harrer |
| Sorlekua | Hofbräuhaus am Platzl |
| Ordezkatzen du | German Socialist Party (en)  |
| Aurrekoak | Alemaniar Langileen Alderdia, Deutschnationale Volkspartei eta Sudeteetako Alemaniar Alderdia |
| Ondorengoak | Neonazismo, Socialist Reich Party (en)  eta Black Front (en)  |
| Desagerpena | 1945eko urriaren 10a |
| Koloreak |      |

**Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialista** (alemanez: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*; **NSDAP** gisa laburtua), informalki **Alderdi Nazi** gisa ezaguna, Alemanian jardunean 1920 eta 1945 artean eskuin muturreko alderdi politiko bat izan zen . Bere aurrekoa **Alemaniako Langile Alderdi** (DAP) izan zen, eta 1919 eta 1920 artean iraun zuen.

Alderdia *Freikorpsen* kultura arrazista eta ultranazionalistaren beroaldian sortu zen, Lehen Mundu Gerraren bukaeran gertatu ziren altxamendu komunistei aurre egin zieten unitate paramilitarrak. Mugimendu Iraultzaile Kontserbadoreko Arthur Moeller van den Bruckek eskuineko sektoreetan ohikoa zen «sozialismo kontserbadore» baten defentsa Bismarcken garaitik eta Lehen Mundu Gerraren ondoko urteetara artio , eta nazionalismoa eta sozialismoa uztartzen zituen ideologia baten alde egin zuen. Alderdiak sozialismo terminoa langile klasea erakartzen ahalegintzeko erabili zuen eta horrela komunismotik (KPD) eta sozialdemokraziatik (KPD) aldentzeko . 1930eko hamarkadaz geroztik, alderdiak bere postulatuak antisemitismora eta antimarxismora bideratu zituen.

1921etik, alderdiko burua Adolf Hitler izan zen, 1933an Paul von Hindenburg presidenteak kantziler izendaturik, 1932an alderdiak gehiengo sinplearekin bi garaipen erdietsi eta gero, parlamenturako hauteskunde demokratikoetan. Berehalaxe, Hitlerrek erregimen totalitarioa ezarri , eta Weimarko Errepublikako erakunde demokratikoak deuseztatuz, eta Hirugarren Reicha ezarri zuen. Naziek beren diktadura antidemokratikoki ezarri zuten, baina legezkotasun formalaren itxuraz, Reichstag Sutearen Dekretuari eta 1933ko Lege gaitzaileari esker. Lehenbizikoak KPD indar politiko gisa desagerraraztea ahalbidetu zion, eta bigarrenak Ganberen esku-hartzerik gabe legeak egiteko baimena eman zion gobernuari. Lege hori onesteak Konstituzioa aldatzea zekarren eta, hortakotz, Reichstageko kideen bi herenek onartu behar zuten. Gehiengo hori parlamentari komunista guzien nahitaezko absentziarekin eta zentroko katolikoen aldeko botoarekin soilik erdiesten ahal izan zuen .

Arrazakeria nazien ideologiaren ardatz nagusia izan zen. Naziek Germaniako herrien hedapen-eremua arraza-garbitasunaren, eugenesiaren, gizarte-ongizateko programa zabalen eta gizabanakoaren balioaren mespretxu sistematikoaren bidez, zeina sakrifikatua izan baitzitekeen Estatu naziaren onerako eta «goi-mailako arraza ariarraren» alde zabaltzen ahalegindu ziren . Arraza ariarraren ustezko garbitasuna eta indarra manten zezaten, naziek juduak, erromaniak, ezinduak, homosexualak, Jehovaren lekukoak, afrikarrak eta disidente politiko guziak akabatu zituzten, batez ere ezkerrekoak Europa osoan zehar, Bigarren Mundu Gerraren lehen erdian okupatuak izan zirenak. Guzira 11 milioi pertsona inguru hilko ziren politika horien ondorioz, juduen kasuan (bospasei milioi biktima) Holokausto deritzona. Egungo egunean, ideologia naziaren arraza-teoriak baztertu egiten dira modu unibertsalean, oinarri zientifikorik ez dutelako» .

1945eko Bigarren Mundu Gerrako alemaniar porrotaren ondoan, legez kanpokotzat eta erakunde kriminaltzat jo zuten, eta bere buruaz bertze egin ez zuten liderrak atxilotu, errudun jo eta epaitu zituzten Nurenbergeko epaiketetan, 1945eko azarotik 1946ko lastailera bitartean.

## Historia

### **Jatorria**

Alderdi Naziaren batzarra Bürgerbräukellerko garagardotegian, Munichen, 1923an.
1919ko itzotzilean, Anton Drexler trenbideko mekanikariak Alemaniako Langileen Alderdia (*Deutsche Arbeiterpartei*) sortu zuen Munichen (Gottfried Feder, Dietrich Eckart, Alfred Rosenberg, Hermann Esser eta Karl Harrerekin batera), Bavarian eta Alemanian Lehen Mundu Gerrako teutonaren porrotaren ondorioz zeuden mugimendu etnizistetako bat bezala. Municheko talde politikoak ikertzeko, Alemaniako Armadako Inteligentzia Zerbitzuak Adolf Hitler kabo gaztea igorri zuen alderdi horren jarduerak kontrola zitzan.

Hitlerrek 1919ko irailaren 16an bilera batean parte hartu zuen, eta hizlari gisa zituen dohainak zirela eta mugimenduarekin bat egitera gonbidatu zuten, baina anitzez geroago «Alderdiko 7. kidea» zela adierazi zuen, sortzaileetako bat izan zela sinestarazteko. Berez, batzorde zentraleko 7. kidea eta propagandaren arduraduna izan zen. Bere kudeaketan, alderdiko kideak zenbatzen hasi ziren, eta kontua 500 zenbakian hasi zen kopuru handiaren ideiaren emateko, hortaz, 555 zenbakia Hitlerri esleitu zitzaion. Datos para la historia del NSDAP liburuaren arabera, garaiko nazien argitalpen bat, alderdiak 64 kide zituen 1919an.

NSDAPeko intsignia
1920ko otsailaren 24an, Hitlerrek eskaturik, alderdiaren lehen mitin jendetsua egin zen Munichen. Hitlerrek berak Programa Nazionalsozialistaren 25 puntuak irakurri zituen, berak eta Anton Drexlerrek idatzirikoak, eta antikomunismoa, pangermanismoa eta antisemitismoa nahasiz, proletarioa kausa nazionalistarako parte har zezan zuten helburu. Puntu horiek nazionalsozialismoaren programa dogmatikoa izan ziren eta ez ziren inoiz aldatu. Batzar horretan bertan, mugimenduaren izena aldatzea erabaki zen, eta «Langile Alderdi Nazionalsozialista Alemana» izena hartu zuen. Alemaniako siglak NSDAP dira. 1921ean, Hitler bere buruzagi nagusia zen, eta haren oratoriari esleitzen zaio alderdiaren hazkunde bizkorra, 1923an 50.000 afiliatu zituena. George Sylvester Viereck kazetari alemaniarrak The Fatherland egunkarirako elkarrizketatu zuen:

Halaxe erran zuen: *"... Marxismoa ez bezala, sozialismoa abertzalea da. Alderdi Liberala izenda genezakeen, baina geure buruari nazionalsozialista deitzea erabaki genuen. Ez gara internazionalistak; gure sozialismoa nazionala da. Estatuak arraza-elkartasunean oinarriturik klase ekoizleen bidezko erreklamazioak bete ditzala exijitzen dugu. Gure ustez, estatua eta arraza gauza bera dira."*

1923ko azaroaren 8an eta 9an Municheko Putsch porrokatuaren protagonista izan ondoan, NSDAP debekatu egin zuten eta, Hitler espetxean zegoela, mugimendu naziaren nolabaiteko zatiketa gertatu zen. Debekua kendu eta gero, alderdia 1925eko otsailaren 25ean birfundatu zen izen berarekin, eta Hitlerrek alderdiaren buruzagitza erdietsi zuen. Hitler jarduera politikoan eta bere iduriaren kultuan zentratu zen artean, honek bertze batzuen baitan utzi zuen alderdiaren administrazioa; Philip Bouhler, Franz Xaver Schwarz eta Max Amann izan ziren batez ere alderdiaren berreraikuntzaren egileak. Franz Xaver Schwarz, arduratsua eta zehatza, alderdiko diruzain nazional bihurtu zen eta NSDAPen egitura administratibo eta finantzarioa berreraiki zuen. Schwarz izan zen, halaber, Hitlerren liburuaren argitalpena finantzatzeko dirua jarri zuena, *Mein Kampf*, eta alderdiaren egoitza nagusi berria, "*Etxe Nabarra (Braunes Haus)*" izenekoa, 1930ean eskuratzea negoziatu zuena. Hitlerrek autobiografikoki deskribatzen ditu bere ideologia politiko antisemitak eta antikomunistak, Alemaniako etorkizuneko planekin batera. Bere alderdiaren jatorria eta propaganda taktikak ere azaldu zituen, hala nola bere banderetan kolore gorriaz jabetzea langile klasea erakartzeko eta ezkerreko alderdietatik urrutiratzeko.

Bere estatu-kolpe saiakerak Bavarian porrot egin ondoan, naziek hogeiko hamarkadako gainerako hauteskundeetan parte hartu zuten. 1930eko hamarkadaren hasierako hauteskundeetan, hasi berria zen Depresio Handiak eraginiko Alemaniako problema ekonomikoek bulkaturik, beren bozkak nabarmen handitu ziren, Reichstageko bigarren alderdi nagusia bihurtuz, eta horrek hurrengo urteetan beren posizioa hobetu zuen.

1932ko garileko Legebiltzarrerako hauteskundeetan, SAk (Sturmabteilung, Asaltoko Atalak, alderdiaren armada pribatua) 1932an debekuaren mehatxua egin arren, naziek 13,57 milioi bozka erdietsi zituzten guzira, eta Parlamentuko bloke bozkatuena bihurtu ziren. Hala ere, garaipen hau ez zen aski izan Hitler Kantzelaritzan sartzeko.

### **Boterea hartzea**

Reicheko Lan Zerbitzuko gizonen desfilea Adolf Hitlerren aurrean, 1937an.
Parlamentuan Zentro Katolikoarekin eta Nazionalistekin aliantza bat egin eta gero, eta naziek bi hauteskunde irabazi zituztenez, Hitler kantziler izendatu zuen Hindenburg lehendakariak 1933ko izotzilaren 30ean. Berehalaxe parlamenturako hauteskunde berriak egin ziren, eta naziek eta beren aliatu nazionalistek 1933ko Lege Gaitzailea onar zezaten erabili zuten gehiengoa erdietsi zuten, botere absolutua Hitlerren esku egon zedin.

Gainerako alderdi guzien debekuaren edo baliogabetzearen ondoan (1933ko garilaren 5a) eta berriak sortzeko debekuaren ondoan (1933ko garilaren 14a), nazionalsozialistak gainerako alderdi politiko bakarra bihurtu ziren. Hau Gleichschaltung-en zati bat zen (literalki 'sinkronizazioa', termino hau zentzu politikoan erabiltzen zen erregimen naziak gizabanakoaren gaineko kontrol totalitarioko sistema ezartzeko prozesua deskribatzeko).

SAk erregimenaren beso armatu gisa izendatu zituzten, eta SSak SAren erakunde laguntzaile gisa, Estatuko Polizia Sekretua sortzeaz landara (alemanez: *Geheime Staatspolizei*, Gestapo siglekin).

Alderdi Naziaren ereserkia *Horst-Wessel-Lied* (Horst Wessel-en kantua) zen, mugimenduaren hasierako martiri bati eskainia, Horst Wessel, aurkari politikoekin ohiko karrika liskarretan hildakoa. Alderdiko kide bakoitzak, sartzean, idatziz jasotzen zuen sei hilabete zirauen jakinarazpena, sei hilabete gehiagorako berritu zitekeena. Urtean kartoi bat jasotzen zuen, pertsona militante aktiboa zela adierazten zuena, eta hilabeteko hamabi zigiluak itsasteko espazio bat zuen, alderdia bere kideek finantzatzen baitzuten. Bi urte zituela, militantearen datuak eta argazkiak, ekarpen politiko eta finantzarioak eta alderdiko kide gisa zituen betebeharrak eta eskubideak jasotzen zituen.

### **Bukaera**

Aliatuek Europan eginiko gerra ahaleginaren ondorioz, Reich naziaren lurralde osoa Bigarren Mundu Gerrako garaileen mende gelditu zen. 1945eko martxoko «1. proklaman», , Dwight D. Eisenhower jeneralak, Indar Aliatuen komandante buruak, Alemania okupatuan hartuko ziren hainbat neurri iragarri zituen, bertzeak bertze, NSDAP, Gestapo, SS, Herri Auzitegia eta Hirugarren Reichean sorturiko bertze edozein jurisdikzio-organo berezi desegitea. Aldarrikapenak, halaber, aliatuek alderdiko buruzagi zibil eta militar guziak epaitzeko asmoa zutela ohartarazten zuen, edozein delitu edo ankerkeria egitearen erantzuletzat harturik .

Gerra akabatu eta hilabete gutira, Alemaniako lau potentzia okupatzaileek 1945eko urriaren 20ko akordioa sinatu zuten, zeinaren 11.1 sekzioak ofizialki legez kanpokotzat jo zuen Alderdi Nazia.

Nurenbergeko epaiketetan, auzitegiak erakunde kriminaltzat jo zituen Alderdi Nazia eta bere lider gorputza, Alemaniako lurralde osoan debekatutzat joz eta ideia nazionalsozialisten eta haien sinboloen hedapena zehatuz. Erantzukizun hori honako hauetan oinarritu zen nagusiki:

* 1938ko azaroaren 9an eta 10ean, kristal hautsien gaueko indarkeria-gertakarietan parte hartu zuten militanteek. Juduen jabetzako milaka denda suntsitu, arpilatu eta erre egin zituzten Alemaniako lurralde osoan, eta teletipoak gelditu ziren, sabotaje horiek antolatzeko eta gauzatzeko militantziari emaniko orientabideak egiaztatzen zituztenak.

* Alderdiak Wannseeko Konferentzian formalki parte hartu izana. Bertan, herri judua akabatzeko "azken irtenbidea" deiturikoa gauzatzea erabaki zen, eta horren berri izan zuten alderdiko zenbait buruzagik, neurri handiagoan edo txikiagoan.

* Alderdiak, bere organismoen bidez, konkistaturiko lurraldeetako langileen derrigorrezko errekrutamenduaren ardura izan zuen.

* Kideek populazio zibilaren aurka sistematikoki eginiko zaintza, gero Gestapora pasatuko zirela adieraziz, komunitate bakoitzeko kideen jokabide eta ikuspegi politikoaren gainean.

* Gizarte Segurantzari laguntzeko modu sistematikoan parte hartzea 1934ko ekainaren 30eko «ganibet luzeen gaua» izenaz ezaguna dugun sarraskian, non SAko liderren gorputzaren zati handi bat epaiketarik gabe atxilotu eta exekutatu baitziren.

Azkenik, NSDAPeko afiliatu guziak kriminaltzat jo ziren, 1939ko garilaren 1a baino lehen karguren bati uko egin zioten pertsona guziak izan ezik. Debeku horrek egungo egunean ere segitzen du.

## Programa politikoa

**Programa Nazionalsozialista** alderdiaren politiken formulazioa izan zen. 25 puntu zituen eta, beraz, "25 puntuko plana" edo "25 puntuko programa" ere erraten zitzaion. Alderdiaren programa ofiziala izan zen, aldaketa txikiekin, 1920an Adolf Hitlerrek hala aldarrikatu zuenetik, alderdia oraino Alemaniako Langile Alderdia zelarik, desegin zen artio.

## Alderdiaren Kongresuak

Nazi alderdiko kideak 1930ean
Nazi Alderdiko Guardia Zaharrari dagokion zutohiala
Hitlerrek, urtero ahal izanez gero, alderdiko nazio mailako militante guzien biltzarra egitea erabaki zuen. Ekitaldi horietan SA, SS, Hitleriar Gazteria, Alemaniar Neskatxen Liga edo BDM, NSKK eta Alderdiko Liderren Kidegoa zeuden.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Data** | **Izen ofiziala** | **Tokia** |
| 1923ko urtarrilaren 27a |  | Munich |
| 1926ko uztailaren 4a |  | Weimar |
| 1927ko abuztuaren 20a |  | Nurenberg |
| 1929ko abuztuaren 2a |  | Nurenberg |
| 1933ko abuztuaren 30a eta irailaren 3a | *Der Kongress des Sieges* (Garaipenaren kongresua). | Nurenberg |
| 1934ko irailaren 3-10a | *Triumph des Willens* (Borondatearen Erdiespena). | Nurenberg |
| 1935ko irailaren 10-16a | *Reichsparteitag der Freiheit* (Askatasunaren Alderdiko eguna). | Nurenberg |
| 1936ko irailaren 8-14a | *Reichsparteitag der Ehre* (Ohorearen Alderdiko eguna). | Nurenberg |
| 1937ko irailaren 6-13a | *Reichsparteitag der Arbeit* (Lanaren Alderdiko eguna). | Nurenberg |
| 1938ko irailaren 5-12a | *Reichsparteitag Grossdeutschland* (Alemania Handiko alderdiaren eguna). | Nurenberg |
| 1939ko irailaren 2-11a | *Reichsparteitag des Friedens* (Bakearen alderdiko eguna). | Nurenberg |

Kongresuak hasieratik filmatu ziren, baina 1933tik aurrera, soinua sartzearekin batera eta Leni Riefenstahlen zuzendaritzapean, zinemazko benetako dokumentalen kategoria hartu zuten. Bereziki, 1933 eta 1935 bitartean eginiko kongresuek islatzen dituzten hirurak: Der Sieg des Glaubens, Triumph des Willens eta Tag der Freiheit: Unsere Wehrmacht. Hitler bera zen, ez bere Propaganda ministroa, kongresuen antolaketa gainbegiratzen zuena, alderdi eszenografiko nagusiak erabakitzen zituena, parte hartu behar zuten hizlariak eta, batez ere, ahalik eta hobekien filmatzeko eskatzen zuena.

## Antolakundea

1938ko Kongresuan Alderdiko zenbait goi-mandatari ikus daitezke. Martin Bromann, Wilhelm Frick, Robert Ley eta Julius Chaub, bertzeak bertze.
Alderdiko Goi-mailako mandatariak 1938ko kongresuan; ikus daitezke Martin Bormann, Wilhelm Frick, Robert Ley y Julius Schaub, bertzeak bertze.

Alderdiko mandatari nagusia Führer zen, Adolf Hitler, eta ez zen haren erabakirik eztabaidatzen.

Führerraren azpian *Reichsleitertarren* edo Reicheko buruen multzoa zegoen, Führerrak izendatuak eta ministro titularrek, karterarik gabekoek eta jurisdikzio nazionala esleiturik zuten alderdiko buruzagi batzuek osaturik. Guziek osatzen zuten *Reichsleitung* delakoa. Lehen zuzendaritza-maila horrek honako sail hauek zituen bere ardurapean: antolaketa, langileak, finantzak, propaganda eta jurisdikzioa. Boterea hartu zutenetik, 1933an, buruzagi horiek guziek alderdiaren antolaketa burokratikoa errepikatu zuten estatuko gobernu-egituran. Reichsleitung-ek kanpo politika, prentsa zentsura, alderdiaren artxiboak, politika koloniala, Reichstag talde parlamentarioaren zuzendaritza eta Alderdiaren Hezkuntza Politiko eta Ideologikoaren kontrolerako Führer-aren Ordezkarien Departamentuaren gaineko atalak ere bazituen.

Beheko hurrengo maila *Gau* edo barrutia zen, *Gauleitertarrek* zuzendua. *Gaue*ren kopurua Alemanian eta lurralde okupatuetan 1943an 43 zen.

*Gau* bakoitza *Kreise* (zirkuluak) izeneko administrazio-unitate txikitan banaturik zegoen, eta horietako bakoitza *Kreisleiter* batek zuzentzen zuen. *Kreise*ren 1943ko zenbakia 920koa zen.

*Kreis* bakoitza, aldi berean, hainbat *Ortsgruppen* edo tokiko taldetan banatua zegoen, *Ortsgruppenleiter* (tokiko taldeko liderra) taldeak zuzenduak. Ortsgruppe NSDAPeko oinarrizko unitatea zen, eta gutienean 15 militantek osatu behar zuten. 30.601 Ortsgruppen *Zellenen* (zelulak) zatikatu ziren, *Zellenleiter* (zelula-liderra) batek zuzendurik, eta 121.406 Zellen 539.774 *Blocken* (blokeak) banatu ziren, *Blockleiter* edo bloke-lider batek zuzendurik. Blockleiterra 40 edo 60 etxeren arduraduna zen eta bere ardurapeko pertsona guzien gaineko artxibo bat (*Haushaltskarten*) altxatzen zuen, non herritar bakoitzak alderdiarekiko eta Estatuarekiko dituen jarrerak ebaluatzen zituen.

Atzerriko ekintzarako, alderdiak departamentu berezia zuen: NSDAP/AO, 1931n abian jarririkoa.

### Kanpo-finantzaketa

Harriman Bankua Wall Streetek konpainia naziekin eta Fritz Thyssenek Estatu Batuetan zituen anitz interesekin zuen konexio nagusia izan zen, 1938ra artio Alderdi Naziaren finantzari goiztiar nagusietako bat izan zena. Transakzio guziak txoil onartu zituen Estatu Batuetako Altxorraren departamenduak, eta estatubatuarrek Estatu Batuetan interes alemanak (naziak) erabiltzeko eskatu zuen. 1941ean gerra deklaratu ondoan, Roosevelt lehendakariak Merkataritza Legea sinatu zuen etsaiarekin (Trading With the Enemy Act). 1942ko urriaren 20an, AEBetako Gobernuak herrialdeko aktibo nazi guziak konfiskatzea manatu zuen. Prescott Bush, George H. W. Bush lehendakariaren aita eta George W. Bush lehendakariaren aitona hurrenez hurren, eta haren aitaginarreba Samuel Walker, lege horren arabera kondenatu zituzten.

## Barne-osaera

### Alderdiko bulegoak

* *Rassenpolitisches Amt der NSDAP* (RPA): Alderdi Naziaren Arraza Politiken Bulegoa

* *Amt der NSDAP* (APA): Alderdi Naziaren Kanpo Arazoetarako Bulegoa

* *Kolonialpolitisches Amt der NSDAP* (KPA): Alderdi Naziaren Politika Kolonialeko Bulegoa

* *Wehrpolitisches Amt der NSDAP* (WPA): Alderdi Naziaren Politika Militarreko Bulegoa

* *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei der Auslands-Organization* (NSDAP/AO): NSDAPren kanpo-antolaketa

* *Amt Rosenberg* (ARo): Rosenberg bulegoa

### Alderdiko kantzelaritzak

* *NSDAPeko kantzilertza*

* *Führerreko kantzelaritza*

### Talde paramilitarrak

* *Schutzstaffel* (SS): Babes-eskuadrak (bai Allgemeine SS bai Waffen-SS)

* *Sturmabteilung* (SA): Asalto atala

* *Nationalsozialistisches Fliegerkorps* (NSFK): Abiadore Nazionalista Sozialisten Kidegoa

* *Nationalsozialistisches Kraftfahrkorps* (NSKK): Motorista Nazionalista Sozialisten Kidegoa

Gazteria Hitleriarra talde paramilitar bat zen, lider helduen gorputz batean banatzen zen eta hamalau eta hamazortzi urte bitarteko haurrei irekirik. Alemaniako Neskatxen Liga talde baliokidea zen neskendako.

## Erakunde adiskideak

* *Deutsche Arbeitsfront* (DAS): Lan Fronte Alemaniarra

* *Nationalsozialistische Lehrerbund* (NSLB): Maisuen Liga Nazionalsozialista

* *Nationalsozialistische Volkswohlfahrt* (NSV): Gizarte Ongizate Nazionalsozialista

* *Nationalsozialistische Kriegsopferversorgung* (NSKOV): Gerra Biktimentzako Laguntza Nazionalsozialista

* *Reichsarbeitsdienst* (RAD): Reicheko Lan Zerbitzua

* *Deutsche Glaubensbewegung*: Alemaniako Fedearen Mugimendua

* *Reichskolonialbund* (RKB): Reicheko Liga Koloniala

* *Deutsches Rotes Kreuz* (DRK): Alemaniako Gurutze Gorria

* Kyffhäuserbund: Kyffhäuser Liga
* *Technische Nothilfe* (TENO): Larrialdi teknikorako laguntza
* *Reichsbund der Kinderreichen* (RDK): Reicheko Familia Ugarien Batasuna
* *Reichsluftschutzbund* (RLB): Aire Erasoen aurkako Babeserako Liga Nazionala
* *Bund Deutscher Osten* (BDO): Alemaniako Ekialdeko Federazioa
* *Amerikadeutscher Bund* (AB): Liga Germaniar-amerikarra
* *Legea Mantentzeko Liga Nazionalsozialista* (NSRB, 1936-1945, lehen Alemaniako Abokatuen Liga Nazionalsozialista gisa ezaguna)
* *Emakume Nazionalozialisten Liga* (NS-Frauenschaft)
* *Alemaniako Irakasle Liga Nazionalsozialista* (NSDD)
* *Alemaniako Ikasle Liga Nazionalsozialista* (NSDStB)
* *Alemaniako Unibertsitarioen Liga Nazionalsozialista* (NSDDB)
* *Alemaniako Mediku Elkarte Nazionalsozialista* (NSDÄB)
* *Ofizial Alemaniarren Reicharen Liga* (funtzionario publikoen sindikatua, Funtzionario Publikoen Alemaniako Federazioaren aurrekoa)

## Bazkidetza

### Bazkidetza orokorra

Alderdiaren kide nagusiak erdi-mailako klase eta behe-mailakoak, hiritarrak eta landatarrak ziren. % 7 goi-klaseak ziren, % 7 nekazariak, % 35 industriako langileak eta % 51 klase ertainekoak. 1933. urtearen hasieran, Hitler kantzilertzarako erregistratu aurretik, adierazitako alderdiak «langile» gutiegi ordezkatzen zituen, erran nahi baita, kideen % 29,7, baina Alemaniako gizartearen % 46,3. Aldiz, lepo zuriko enplegatuak (kideen % 18,6 eta alemanen % 12), langile independenteak (kideen % 19,8 eta alemanen % 9,6) eta funtzionarioak (kideen % 15,2 eta alemaniarren % 4,8) biztanleria orokorrean duten partaidetza baino proportzio handiagoetan baturik daude. Kide horiek alderdiaren tokiko sukurtsaletan afiliaturik zeuden, eta 1928an 1.378 ziren herrialde osoan. 1932an, kopurua 11.845era igo zen, aldi horretan alderdiak izan zuen hazkundea islatzen duena.

1933an boterera ailegatu zelarik, Alderdi Naziak 2 milioi kide baino gehiago zituen. 1939an, kide guzien kopurua 5,3 milioira igan zen, gizonen % 81ekin eta emakumeen % 19rekin. Anitzez gehiago erakartzen segitzen du, eta 1945ean 8 milioiko gailurra erdietsi zuen, gizonen % 63rekin eta emakumeen % 37rekin (80 milioiko Alemaniako biztanleriaren % 10 inguru).

### Bazkidetza militarra

Kide naziek Waffen-SSekin bat egiteko asmo militarrak zituzten, baina anitz jendek Wehrmacht-en izena eman zuen, eta are gehiago Bigarren Mundu Gerraz geroztik, soldaduskarako errekrutatu zituzten. Lehen erregulazioek *Wehrmachteko* kide guziak ez politikoak izatea eskatzen zuten, eta 1930eko hamarkadan bat egiten zuen edozein kide nazik Alderdi Naziari uko egin behar zion.

Dena dela, erregulazio horri fite uko egin zitzaion, eta ebidentzia zabala dago Alderdi Naziko kide osoek *Wehrmacht*-en zerbitzatu zutela, batik bat Bigarren Mundu Gerraren ondoan. *Wehrmachten* erreserbek ere goi-mailako nazi ugari ikusi zituzten, hala nola Reinhard Heydrich eta Fritz Todt, Luftwafferekin bat egiten, eta Karl Hanke, armadan zerbitzaturik.

Richard J. Evans historialari britainiarrak idatzi zuen armadako menpeko ofizialak nazionalsozialista bereziki sutsuak izateko prest zeudela, eta horietako heren batek 1941ean Alderdi Naziarekin bat egin zuela. Lidergo Nazionalsozialistaren Orientazio Ofizialak mendeko buruzagien lana indartzen ari ziren, Errusia sobietarraren aurkako "sarraski gerrarako" tropen doktrinatzeko asmoz sortu zirenak. Maila handieneko ofizialen artean, % 29,2 NSDAPeko kideak ziren 1941ean.

### Ikasle bazkidetza

1926an, Alemaniako Ikasle Liga Nazionalsozialista (NSDStB) gisa ezaguna den ikasleak inplikatzeko banaketa berezia eratu zuen alderdiak. Unibertsitateko irakasleentzako talde bat ere, Alemaniako Unibertsitarioen Liga Nazionalsozialista (NSDDB), 1944ko uztailera artio iraun zen.

### Emakume bazkidetza

Emakume Liga Nazionalozialisten alderdiko emakumeen erakundea zen, eta 1938an 2 milioi kide inguru zituen.

### Alemaniaz kanpoko bazkidetza

Alemaniatik kanpo bizi ziren alderdiko kideak Auslands Erakundean bildu ziren (NSDAP/AO, "atzerriko erakundea"). Erakundea «aleman inperialak» deiturikoetara mugatzen zen; eta «aleman etnikoak» (Volksdeutsche), alemaniar hiritartasuna ez zutenak, ezin ziren elkartu.

16/1945 Errege Dekretuaren arabera, Txekoslovakiako herritarren kasuan, Alderdi Naziko kide izatea bost eta hogei urte arteko espetxealdiarekin zigortzen zen.

## Propaganda

### Alderdiaren egunkariak

* *Völkischer Beobachter*: Herriaren Begiralea

* *Der Angriff*: Erasoa

* *Der Stürmer*: Erasotzailea

* *Der Panzerbär*: Hartz Blindatua

* *Das Reich*: Inperioa

* *Berliner Illustrirte Zeitung*: Berlingo Egunkari Ilustratua

### Aldizkariak

* *Das Schwarze Korps*: Gorputz Beltza

* *Illustrierter Beobachter*: Behatzaile Ilustratua

Bestelakoak

* *Neues Volk*: Herri Berria

## Alderdiaren sinboloak

### Sinbolo nagusiak

* *Bandera nazionalsozialista*: Alderdi nazionalsozialistak eskuinera begira zegoen *esbastika* bat erabili zuen bere sinbolotzat eta gorri eta beltz koloreek *Blut und Boden* (Odola eta lurra) irudikatzen zutela erran zen. Banderaren bertze definizio batek koloreak nazionalsozialismoaren ideologiaren ordezkari gisa deskribatzen ditu, arraza aria/txuria ordezkatzen duen *esbastika* eta mugimenduaren agenda nazionalista; txuriak *nazionalismoa* irudikatzen du, eta gorriak mugimenduaren adar sozialista. Izan ere, beltza, txuria eta gorria *Alemaniako Iparraldeko Konfederazioaren* antzinako banderaren koloreak ziren (*Otto von Bismarckek* asmatua, kolore prusiar zuri-beltzean eta Alemania iparraldeko estatuek erabiliriko gorrian oinarritua). 1871n, Reich alemaniarra sortu zenean, *Iparraldeko Alemaniar Konfederazioaren* bandera Reichsflagge alemaniar bihurtu zen («Reicheko bandera»). Hurrengo istorioaren bidez beltza, zuria eta gorria nazionalisten kolore bihurtu ziren (adibidez, Lehen Mundu Gerra eta Weimarko Errepublika). *Parteiflaggeren* diseinuak, esbastikaren zirkulua erdian zuela, partidaren bandera gisa balio izan zuen 1920tik aurrera. 1933 (*Alderdi Nazia* boterera ailegatzean) eta 1935 bitartean, bandera nazionala (Nationalflagge) eta merkatariaren bandera (Handelsflagge) gisa erabili zen, baina hiru koloreko horizontal beltz-zuri-gorriarekin. 1935ean, hiru koloreko horizontal beltz-zuri-gorria baztertu egin zen (berriz ere), eta esbastika deszentraturik zuen bandera eta zirkulua bandera nazional gisa eratu zen. Honek 1945era artio iraun zuen. 1935az geroztik zirkulua zentraturik zuen bandera erabiltzen segitu zen, baina *Parteiflagge* (Alderdiko bandera) gisa baizik ez.

* Arrano Inperiala: Alderdi nazionalsozialistak Alemaniako arrano inperial tradizionala erabili zuen, haritz hostozko koroa baten barnean zegoen *esbastika* baten gainean zutik. Burdinazko Alemania erraten zaio. Arranoak ezkerreko soinera begiratzen duelarik, *Alderdi Nazia* sinbolizatzen du eta *Parteiadler* du izena. Aitzitik, arranoak eskuineko soinera begiratzean, herrialdea sinbolizatzen du (*Reich*) eta, hortaz, *Reichsadler* du izena. Alderdi Nazia Alemanian boterera ailegatu eta gero, Alemaniako arranoaren bertsio tradizionala ordezkatu zuten, herrialde osoan eta erakunde guzietan aldaturiko alderdiaren sinboloaz.

## Lelo eta abestiak

Leloak: "*Sieg Heil!*" (Garaipenari diosala), "*Heil Hitler!*" (naziek elkar agurtzeko zerabilten esamoldea)

Ereserkia: *Horst-Wessel-Lied*

## Hauteskundeen emaitzak

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Hauteskundeak** | **Bozka kopurua** | **Bozka ehunekoa** | **Aulki kopurua** | **+/-** | **Gobernua** | **Oharra** |
| 1924ko Maiatza | 1.918.329 (6.) | 6,55 | 32/472 | - | Parlamentu blokeoa | Legez kanpo utziriko alderdia |
| 1924ko Abendua | 907.242 (8.) | 3,00 | 14/492 | -18 | Oposizioa | Legez kanpo utziriko alderdia |
| 1928 | 810.127 (9.) | 2,63 | 12/491 | -2 | Oposizioa |  |
| 1930 | 6.379.672 (2.) | 18,25 | 107/577 | +95 | Parlamentu blokeoa | 1929ko krakareb ondoan |
| 1932ko Uztaila | 13.745.680 (1.) | 37,27 | 230/608 | +123 | Parlamentu blokeoa | Lehendakaritzarako

hauteskundeen ondoan |
| 1932ko Azaroa | 11.737.021 (1.) | 33,06 | 196/584 | -34 | Parlamentu blokeoa |  |
| 1933ko Martxoa | 17.277.180 (1.) | 43,91 | 288/647 | +92 | Koalizioa (NSDAK-DNVP) | Hitler Kantziler izendatu ondoan |
| 1933ko Azaroa | 39.655.224 (1.) | 92,11 | 639/661 | +351 | Koalizioa (NSDAK-DNVP) | Bertze 22ak naziek

hautaturiko "gonbidatuak" |
| 1936 | 44.462.458 (1.) | 98,80 | 719/741 | +68 | Gobernua | Bertze 22ak naziek

hautaturiko "gonbidatuak" |
| 1938 | 44.451.092 (1.) | 99,01 | 791/813 | +50 | Gobernua | Bertze 22ak naziek

hautaturiko "gonbidatuak" |

### Austria

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Hauteskundeak** | **Bozka kopurua** | **Bozka ehunekoa** | **Aulki kopurua** | **+/-** | **Gobernua** |
| 1927 | 779 (10.) | 0,02 | 0/165 | - | Parlamentari ohia |
| 1930 | 20.951 (7.) | 3,03 | 0/165 | - | Parlamentari ohia |

## Nazien hauteskunde propaganda

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Klase ertainak, entzun! Bozkatu Adolf Hitlerren zerrendaren alde! Badira urte batzuk eskulangileen eta merkatarien klase ertainei esker eusten zaiola sistemari. Lehen klase ertainak eta nekazariak ziren Estatuaren zutaberik garrantzitsuenak. Baina marxismoren eta finantza kapitalismoaren gorakadarekin, klase horiek gero eta estuago bizi izan dira. Nahiz eta gerra garaian klase guztien artean beraiek egin sakrifiziorik handienak, inflazioak ondasunik gabe utzi zituen. (...). Nazionalsozialismoak baino ez du bide egokiari heltzeko indarra, gure herria askatzeko eta, arazoak arazo, beti aurrera egiteko indarra. Klase ertainek den-dena irabazi edo den-dena gal dezakete. | » |
| Völkischer Beobachter, 1932ko uztailaren 31 |

## Kapitalista batek, ikasle batek eta langile batek azaltzen dute zergatik jarri ziren alderdi naziaren alde

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Gu Krupp sendia, ez gara idealistak, errealistak baizik. Hitlerrek osasuntsu garatzeko aukera emango zigula uste genuen. Ondo funtzionatuko zuen sistema bat nahi genuen, bai eta lasai lan egiteko baliabideak emango zizkigun ere. | » |
| Krupp enpresariaren adierazpenak Nurenbergeko epaiketetan, 1946 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Ez nire aitak, ez beste inork ez ninduen behartu Hitlerren Gazteen kide egitera. (...) Ni neuk erabaki nuen kide izatea, ideal nazionalista baten alde borrokatzeko gazte-elkarte bateko kide izateko gogoa bainuen. Hitlerren Gazteek kanpamentuak eta ibilaldiak antolatzen zituzten, bai eta taldeko bilerak egiten ere. Inguru guztietako mutikoak zeuden, batez ere burges txikiak eta langileak. Horrez gain, ez zen inolako klase-bereizketarik egiten, eta hori oso gustuko nuen. | » |
| Alderdi naziko antzinako kide bati egindako elkarrizketa. 1960. |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 1932ko udaberrian, naziek trenbideetako langileen artean taldeak ezartzeko lehen ahaleginak egin zituzten. Jada nahikoa nazi zeuden, langileen, teknikarien eta bulegarien artean. 1931. urtetik, "alkandora arreak" (Sturmabteilungeko edo SAko) taldeko langileek pribilegioak izateaz arduratzen ziren zerbitzuburuak. (...) 1932ko udaberriaren bukaeran, langile sozialista guztiek paper bat sinatu behar izan zuten. Paper horren bidez, tituluak kentzen zizkieten. (...) Azkenean, agindua iritsi zen: "izena eman behar duzu (sindikatu nazian) edo kargutik kenduko zaituztete. | » |
| W. Allen, "Un pequeño pueblo nazi (1930-1935)", 1967 |

## Erreferentziak

## Bibliografia

1. *Daten für Geschichte der NSDAP* (NSDAPen historiarako informazioa), SA Hans Volz irakasle eta ofizialak egina, Munich, NSDAPen edizioak, 1937.
2. *Organizationsbuch der NSDAP*, NSDAPen edizioak, Munich 1943 (Alderdi Naziaren Antolaketa Liburua, alderdi berak Munichen urtero argitaratua. Alderdian sartzen ziren militante berberek kontsumitzeko era horretako hainbat liburu argitaratu ziren).
3. Axis History, sitio web mantenido por Marcus Wendel y varios historiadores reconocidos.
4. *Hitler*, Alan Bullock katedradunak egina.

*5. Hitler, némesis 1889–1936*, Ian Kershaw irakasleak egina

## Ikus, gainera

* Nazionalsozialismoa
* Hirugarren Reicha
* Holokaustoa

## Kanpo estekak

*