Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Meteoro (astronomia)

**Meteoroa**.
Meteoroide bat, meteoro gisa ikusgai bihurtua, eta lurrazala jotzean meteorito bilakatua.
**Meteoroa** —hizkera arruntean **izar iheskorra**, **izarloka** edo **izar uxoa** izenez ezaguna— meteoroide, mikrometeroide, kometa edo asteroide batek Lurraren atmosfera zeharkatzen sortzen duen distira da. Distira handi-handiko meteoroei bolido deritze. Meteoroa sorrarazi duen gorputza atmosferan guztiz suntsitu ez delako lurrazalera iristen bada, meteorito bilakatzen da.

Gau oskarbi batean, zerura arretaz behatzen bada, arrunta da han eta hemen meteoroak ikustea. Multzoka gertatzen dira zenbaitetan, meteoro zaparradak eratuz, Lurrak kometa batek utzitako partikula-arrastoa zeharkatzen duenean, eta orduan zeruan puntu bertsuan izaten dute jatorri. Esaterako, abuztuaren 12aren inguruan Perseidak izeneko meteoroak heltzen dira, eta abenduaren 13aren inguruan Geminidak.

## Mitologian

Duration: 1 minute and 23 seconds.1:23
## Kanpo estekak
# Wikiesanak

Wikiesanaken logotipoa
**Wikiesanak** Wikimedia Fundazioaren aipu ezagunen bilduma da. Bertan pertsona entzutetsuen esanak, liburu ospetsuetako aipamenak eta herrialde ezberdinetako esaera zaharrak edo atsotitzak aurki daitezke. Wikipedia bezala, internet bidezko elkarlanean eta wiki softwarean oinarritzen den webgunea da. GFDL lizentziapean argitaratzen da. Hastapenetan ingelesez soilik bazen ere, 2004 urteaz geroztik 79 hizkuntza ezberdinetan dago. Ingelesezko bertsioa artikulu gehien duena izan da ordutik, 2010 urteko hasieran ia ehun mila orri eta (eztabaida, lankide eta laguntza orriak kenduta) hamazazpi mila bat aipuak biltzeko artikulu duela. 2010. urtearen hasieran euskarazko bertsioak mila orrialde baino gehiago zituen, eta horietako ehun baino gehiago, aipu-orrialdeak.

## Kanpo estekak

* Euskarazko Wikiesanak
* **(Alemanez)(Ingelesez)(Japonieraz)** Wikiquoteren historioa eta estadistikak
# Didaktika

**Didaktika** ikasketa-prozesuan erabiltzen diren praktiken multzoa da. Irudian, haur batzuek geometria ikasteko darabilten jostailu didaktikoak agertzen dira.
**Didaktika** hezkuntzaren teknikak eta praktikak aztertu eta garatu egiten dituen pedagogiaren arlo aplikatua da, pedagogiak emandako teoria eta helburuei jarraiki. **Didaktiko** izenondoak ikaskuntzarako egokia den prozedura edo materialari egiten dio erreferentzia. Pedagogiak hezkuntza sistema osotu moduan aztertzen duen arlo teorikoa izanik, didaktikak zehaztu egiten ditu ikasketa- eta irakaskuntza-prozesurako egokienak diren metodoak eta baliabideak.

Didaktikak bi ikuspegietatik azter daiteke: ikuspegi estatiko eta deskribatzaile batetik, aztertu soilik egiten ditu ikasketa-irakaskuntza praktika zehatzak; ikuspegi dinamiko, aktibo eta eragile batetik, berriz, didaktikak garatu egiten ditu praktika horiek, ikasketa-prozesurako proposamenak eginez eta erabakiak hartuz, pedagogia-sistemak ezarritakoari jarraiki.

Bere baitan hainbat arlo biltzen ditu didaktikak, ikaslea nor den eta irakatsi beharrekoa zer den. Horrela, didaktika orokorrak ikasketa- irakaskuntza-prozesu orotan jarraitu beharreko metodoak biltzen ditu. Didaktika diferentzialak ikasleen ezaugarriei eta egoerei buruz aztertzen du hezkuntzaren praktika. Didaktika bereziak ikasi beharreko gaiari buruz ikertzen ditu praktika zehatzak (matematikaren didaktika, esaterako). Azkenik, didaktika teknologikoak ikasketan erabilitako baliabide teknologikoak aztertzen ditu.

## Didaktikaren historia

Irakasle eta ikaslearen arteko elkarrizketa, hezkuntza praktika klasiko bat.
Pedagogiatik teknika didaktikoetara
Sokrates filosofoak didaktika asmatu zuen lehena izan zela esan daiteke. Galdera eta erantzunen bitartez burutzen zuen metodo dialektikoaz ikasleak berak heldu beharreko ondorioetara heltzen zen. Sokratesentzat solasaldi hauen helburua guztiz didaktikoa bazen ere, historian zehar filosofian maiz erabilitako metodoa izan da. Platonek ere metodo bera erabili zuen *Errepublika* lanean.
Erdi Aroan zehar, monasterioek, gremioek eta unibertsitateek euren metodo didaktikoak garatu zituzten. Comeniusi zor zaio, ordea, didaktikaren lehenengo lan sistematikoa 1657 urtean plazaratu zuen *Opera didactica omnia* ("Ikasketa-prozesu orori buruzko idazlana") lanarekin.

## Ikus, gainera

* Curriculum.
* Eskola.
* Etxeko lan (eskola).
* Gaitasun (hezkuntza).
* Hezkuntza.
* Hezkuntza sistema.
* Ikaskuntza dialogiko.
* Ikuspegi komunikatibo.
* Konstruktibismo.
* Pedagogoen zerrenda.
* Problemetan oinarritutako ikaskuntza.
* Programazio didaktiko.
* Proiektuetan oinarritutako ikaskuntza.

## Kanpo estekak

Aitor Ortiz de Pinedo (2025). "Literaturako liburu-iruzkina nola egin?". Zenodo.
# Irandar hizkuntzak

| Irandar hizkuntzak |
| --- |
| Datu orokorrak |
| Lurralde eremua | Erdialdeko Asia, hego-mendebaldeko Asia eta mendebaldeko hegoaldeko Asia |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza indoeuropar hizkuntzak Indo-irandar hizkuntzak |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-2 | `ira` |
| ASCL | 41 |
| Linguist List | iran |
| IETF | ira |

**Irandar hizkuntza**k hizkuntza azpitalde bat dira, indoeuropar hizkuntzen indo-irandar taldekoak. Mendebaleko Asian mintzatzen dira.

## Talde nagusiak

* **Ekialdekoa:** avestera, K.a. 1000. urtearen ingurukoa
	+ **Ipar-ekialdekoa:** antzina Erdialdeko Asiako estepetako zaldunek mintzaturiko hizkuntzak
		- Osetiera
		- Yaghnobiera (Tajikistanen)
	+ **Hego-ekialdekoa**
		- Pamireko hizkuntzak: sarikolia, shughnia, wakhia...
		- Paxtunera
* **Mendebalekoa:** antzina medoen eta partoen hizkuntza
	+ **Ipar-mendebalekoa**
		- Kaspiar itsasaldeko hizkuntzak: talishia, gilandera, mazandarandera...
		- Kurduera
		- Zaza-gorani hizkuntzak: zazakia, gorania
		- Balutxi
	+ **Hego-mendebaldekoa:** pehleviera K.a. 520tik aurrera, persiera eta antzekoak: dariera eta tajikera
		- Lurera.

## Bibliografia

* **(Frantsesez)** Oranskij, Iosif M., *Les langues iraniennes*, traduit par Joyce Blau, Institut d'études iraniennes de l'Université de la Sorbonne Nouvelle, documents et ouvrages de référence 1, Paris: Librairie C. Klincksieck, 1977. ISBN 2-252-01991-3

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Irandar hizkuntzak, Ethnologue webgunean.
* **(Gaztelaniaz)** Irandar hizkuntzak, Proel webgunean.
# Arbel

|  |  |
| --- | --- |
| **Arbela** | Mineral infotaula irakurtzeko era |
|  |
| arroka metamorfikoa |
| **Mineral garrantzitsuak** | kuartzoa moskovita illita *biotita* *klorita* *hematitea* *pirita* |
| **Dentsitatea** | 2,7 g/cm3 |
| Maximoa | 2,8 g/cm3 |
| Minimoa | 2,61 g/cm3 |

Arbelazko teilatua.
**Arbela** metamorfismo gradu baxuko harri metamorfiko bat da. Pikor tamaina txikia du eta jatorrian tupa edo errautsez osatutako materialen metamorfismoaz sortu da. Arroka foliatua, baina foliazio horrek ez du zertan hasierako sedimentazio estratifikazioarekin bat egin behar. Kolore askotarikoa da: grisa da ohikoena (gris argitik ia beltzeraino), baina badira moreak, berdeak edo urdin argiak ere.

## Mineralogia

Mineral nagusiak kuartzo, moskovita eta illita dira eta, normalki, biotita, klorita, hematite eta pirita agertzen dira. Batzuetan apatito, grafito, kaolin, magnetita, turmalina, feldespatoak eta zirkoia azaltzen dira.

## Erabilpenak

Arbela oso erabilia da eraikuntzan, batez ere teilatua egiteko; izan ere, urarentzako iragazgaitza izateaz gain, azal lauak elurra irristatzea ahalbidetzen du. Horregatik, oso ohikoa izaten da mendialdeko eraikinetako teilatuetan ikustea.

XVIII. mendeaz geroztik, arbela ikasgelako arbela egiteko ere erabiltzen da, kleraz erraz idazten baita bertan.

## Ekoizpena

Espainia da munduko ekoizle handiena. 2000. urteko datuek mundu osoko arbelaren % 90 Espainiako harrobietatik ateratzen dela adierazten dute. XIX. eta XX. mendeetan, Galesek, Alemaniak eta Frantziak ekoizpen handia izan zuten, baina geroztik agortuz joan dira, eta Espainiako arbelak hartu zuen ia merkatu osoa.

Espainiaren mendebaldean ateratzen da arbela, bereziki León, Ourense, Zamora eta Badajoz probintzietako harrobietan. Bierzo eskualdeko Cupa Pizarras enpresa munduko liderra izan da 2014. eta 2015. urteetan.

## Iruditegia

* Arbel zatiak.
* Arbela mendian.
* Maule-Lextarreko teilatu beltzak.
* Segoviako probintziako arbelezko etxeak.
* Arbela xaflatan.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# K.a. 280

K.a. III. mendearen taula (K.a. IV. mende | **K.a. III. mende** | K.a. II. mende)

K.a. 300ko hamarkada | K.a. 290ko hamarkada | **K.a. 280ko hamarkada** | K.a. 270ko hamarkada | K.a. 260ko hamarkada

K.a. 285 | K.a. 284 | K.a. 283 | K.a. 282 | K.a. 281 | **K.a. 280** | K.a. 279 | K.a. 278 | K.a. 277 | K.a. 276 | K.a. 275

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

### Heriotzak

---

## Kanpo estekak