Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Entzierro

Iruñeko entzierroa
**Entzierroa** jai askotan eta bereziki San Fermin jaietan goizero ospatzen den ekitaldia da. Bertan arratsaldean zezenketan parte hartuko duten zezenak euren lo-lekutik zezen plazara eramaten dira. Entzierroen funtsa, orokorrean, zezenen aurrean korrika egitean datza. Jarduera honen arriskua handia da eta soilik Iruñean, 15 pertsona hil dira 1924tik.

## Iruñeko entzierroa

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko entzierroa»
Iruñeko entzierroa goizero 8:00etan hasten da zuziri batekin. Santo Domingo aldapa igo ondoren udaletxeko plazatik pasa eta Mercaderes kalea zeharkatzen dute. Honen bukaerara heldu aurretik Estafeta kalea hartzen dute bihurgune bat egiten. Kale hau bukatuta Telefonicako zatia egiten dute ahalik eta zezen plazara sartu arte. Guztira 825 metroko ibilbidea da.

Sanferminetako gertaerarik sonatuena da dudarik gabe. Harexek eman dio fama Iruñeari eta harexegatik urtean aste batez munduko albistegi guztietan azaltzen da. Goizeko zortzietan izaten da, uztailaren 7tik 14era arte (6an ez dago entzierrorik). Uztailaren hamabostean azken gau txoriek entzierroaren parodia txiki bat egiten dute: billabesaren entzierroa (Iruñeko hiribusarekin egiten dena).

Entzierroa lasterraldi bat da: bizpahiru minutuz Iruñeko hainbat gaztek (eta ez hain gaztek) zezenen aurrean laster egiten dute. Batzuetan askoz gehiago iraun dezake ustekaberik izaten bada). Lasterrak 800 bat metroko bidea egiten du eta parte-hartzeko ez da inon izenik eman behar: korrika egiteko gogorik izanez gero, ibilbideko tarteren batean sartu eta ahalik eta hobekien egitea da garrantzitsuena.

Garai batean entzierroaren lasterrak arrazoi bakarra zuen: egunero kanpotik plazaraino zezenak ekarri beharra. Kamioirik ez izan orduan eta bistan dena, kalean barrena ekarri behar. Pixkanaka jendea zezenen aurrean laster egiten zaletu zen, emozioa eta arriskua probatzeagatik. Urteak joan urteak etorri, gero eta lasterkari gehiago biltzen dira eta gaur ikuskizun izugarri jendetsua da.

Orain ez dizugu emanen entzierro bidearen xehetasunik, lasterraren ikuspen orokor bat baizik:

Gauaren bukaera aldean, oholezko hesi doblea jartzen da entzierro bidearen alboetako kaleak ixteko. Kaleak hustu eta garbitu egiten dira, gaueko kondarrez zikinduta egoten baitira, eta polizia jendea kanporatzen hasten da.

Erran bezala bi hesi daude; haien artean debeku da ikuslerik egotea. Mediku jendea baizik ez. Barrenaldeko hesiak, gainera, erabat libre behar du inor behartzen baldin bada hartara salto egin ahal izateko. Azken langa bere tokian delarik, kale osoa pasabide bakarra bihurtu da, batere aterabiderik gabekoa. Parte hartu nahi dutenek bi ate dituzte entzierro bidean sartzeko: bat merkatuan eta bat Udal plazan.

## Ikus, gainera

* 2006ko Sanfermin jaietako entzierroak

## Kanpo estekak

* Sanferminetako argazkiak www.sanfermin.com gunean
# Xamanismo

Errusiako postala, S. I. Borisovek 1908an eginiko argazki batean oinarritua. Emakumezko xaman bat ageri da; segur aski turkiar herrietako khakas etniakoa da.
Antropologian, **xamanismoa** espirituen munduarekin komunikatzeari dagozkion sinesmen eta jardunen multzoa da. Xamanismoaren praktikatzaileari **xaman** deritzo. Tribuetan bizi diren herrietan, azti, magoa, mediuma edo sendatzailea, izpirituen munduarekiko harremanetan ahalmen bereziak dituenaren esanahiak hartzen ditu. Siberiako eta Ural-Altai mendietako erlijio sistemetan bereziki izaten dira xamanak, baina inuiten artean, amerikar leinu batzuetan, Asiako hego-ekialdean eta Ozeanian ere badira.

Xamanismoak animismo du oinarri; xamanak izpiritu gaiztoetatik babesten ditu gizakiak, izpiritu horiek indargabetuz. Trantze hipnotikoak izaten ditu, eta horietan espirituekin harremanetan jartzen omen da. Aginpide eta izen handiko lekua izaten du bere tribuan. Taldean hartuko diren erabaki garrantzitsuetan xamanaren iritzia oso kontuan hartuko da.

Xamanak mundu espiritualarekin lotura hertsiago daukala besteek baino sinisten ohi dute bere kideek.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Agnostizismo

Agnostizismoak baieztapen metafisikoen inguruko ezjakintasuna ametitzen du eta hauen aurrean aukera guztiak kontsideratzen ditu
**Agnostizismoa** zenbait ideia metafisikoren egiazkotasuna, jainkoaren existentzia esaterako, ziurtatzea edo ukatzea ezinezkoa dela baieztatzen duen jarrera filosofikoa eta teologikoa da. Horrela, **agnostiko** batek jainkoaren existentzia ez du ez baieztatzen ez eta ezeztatzen ere eta beraz, erabateko zalantza da, existentzia zein inexistentziari buruz, bere oinarrizko jarrera.

Hitza grekeratik dator *a* = *ez* eta *gnosis* = *jakintza* partikulak elkartzerakoan sortua. Ateismoa eta agnostizismoa gauza ezberdina dira, ateismoak jainkorik ez dela ziurtatzen duen artean agnostizismoak jainkorik den ala ez esaterik ez dela dio eta nolabait tratamendu bera eskaintzen die dogma baten aurrean honen zuzentasuna edo okertasuna egiatzat jotzen duten korronteei. Egiaztapen metafisikoen egiazkortasunaren ezjakintasun horren trataeraren arabera zenbait agnostizismo mota bereiz liteke:

* **Agnostizismo gogorra**: Korronte honen arabera gizakiak ezin izango ditu sekula baieztapen metafisikoak frogatu horretarako gai ez delako edota biderik ez dagoelako.
* **Agnostizismo ahula**:Jarrera pertsonala izan ohi da eta norberak baieztapen metafisiko horien inguruko frogarik ez duela arbuiatzen du.
* **Agnostizismo apatikoa** edota **apateismoa**: Korronte honen arabera zalantzan jartzen diren *egia goren* horien egiazkortasuna garrantzigabekoa da guztiz gizakiengan eragin gabekoak baitira.
* **Agnostizismo interesatua**:Korronte honen arabera *egia gorenen* egiazkortasuna frogatzea garrantzitsua da gizakiarentzat eta eragina du honengan, nolabait apateismoak dioena ukatzen du. Jainko edo jainkoen izate edo izate ezak gizakiaren funtzioan duen eragina izaten da korronte honen arbudio nagusia.
* **Teismo agnostikoa**:Agnostizismo mota bat denentz oso argi ez badago ere honen jarraitzaileek frogarik ez dela ametitu arren jainko edo jainkoak badirela sinesten dute.
* **Ateismo agnostikoa**:Aurrekoaren antzekoa da baina kasu hontan jainkorik existitzen ez deneko frogarik ez dela ametitu arren jainkorik ez dela sinesten dutenen korrontea genduke.

Orokorrean agnostikoek uste dute erlijioak giza izaeraren funtsezko atala ez direla, baina bai giza kultura eta historiarena.

Agnostikoak ez dira nahitaezko erlijio-aurkakoak, baizik eta norberaren jarrera zintzotik sortutako sinesteekin adeitsuak dira. Agnostikoaren ustez fedea berak ez duen norbanako aukera da.

Agnostizismoak XIX. mendetik indar handia hartzen hasi zen pentsamendu zientifikoarekin erlazio handia du dogmak frogarik ezean ametitzera erresistitzen baita eta konklusio guztiak arrazionalki sustenga daitezela eskatzen baitu.

Agnostiko ospetsuenen artean Thomas Henry Huxley, Thomas Alva Edison, Charles Darwin, Bertrand Russell, Albert Einstein eta Stephen Hawking daude.

## Ikus, gainera

* Ateismo

## Kanpo estekak
# Jaialdi

Ibilaldia, ikastolen aldeko **jaialdia**. 2011.
**Jaialdia** aurrez antolaturiko ekitaldi multzo bat da, jai giroan ospatzeko burutu eta kulturako elementuak barne hartzen dituena, hala nola folklorea, kirola, musika, dantza eta zinema. Askotan festa lokal edo nazional bezala ospatzen da. Jatorri erlijioso eta folklorikoaz gain, jaialdiaren jatorria nekazaritzan dago. Jakiak elementu hain garrantzitsua ziren, ezen jaialdi asko fruituak jasotzeko garaiei lotuta baitaude. Ospakizun erlijiosoa eta uzta onak izateagatik eskerrak emateko nahia udazkenean ospatzen diren jaialdi askori lotuta dago; hala nola, Halloween edo Pazkoa.

Mitologian, jaialdi bat jainkoen omenez egindako ospakizun multzoa ere bada.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Jainko Seme

*Jainko Semearen irudikapena*, Emilio Pizarro
**Jainko Semea** edo **Seme Jainkoa** (antzinako grezieraz: Θεός ὁ υἱός), kristau elkargo gehienetan, Hirutasuna osatzen duten hiru pertsonetako bigarrena da.

Beste pertsonekin duen harremana eztabaida teologiko biziak sortu du hasierako kristautasunetik (arianismo, adopzionismo, nestorianismo, pelagianismo, gnostizismo, eta abar), dogmantikaren ikuspegitik Nizeako I. kontzilioak amaitu zuena. Edonola ere, deneak aho batez onartzen dute Jesus Nazaretekoa Jainko Semea dela: «Izan ere, Jainkoak hain maite izan zuen mundua, non bere Seme bakarra eman baitzion, harengan sinesten duenik inor gal ez dadin, baizik betiko bizia izan dezan».

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Ipar Afrika

Ipar Afrika, NBEren arabera
     Ipar Afrika zabalagoa
**Ipar Afrika** Afrikako alderik iparraldekoena da, oro har Mediterraneo eta Sahararen zein Ozeano Atlantiko eta Itsaso Gorriaren artean dagoena. Gaur egun arabiera eta islama dira hurrenez hurren hizkuntza eta erlijio nagusiak. Nazio Batuen Erakundeak egindako estatistiketan honako herrialde hauek osatzen dute Ipar Afrika:

|  |  |
| --- | --- |
| * Aljeria
* Egipto
* Libia
* Maroko
 | * Sudan
* Tunisia
* Mendebaldeko Sahara\*
 |

\* Mendebaldeko Saharako lurraldea gaur egun ia-ia guztiz Marokok okupatua da. Gainerakoa saharauiek kontrolatzen dute.

Horretaz gain, geografikoki Ipar Afrikan daude hauek ere:

* Afrika iparraldeko espainiar subiranotasuneko lurrak, Marokoren lurrez inguratutako barrendegiak.
* Espainiako Erresumako Kanariak eta Portugalgo Madeira uharteak Ozeano Atlantikoan.

## Ikus, gainera

* Arabiar mundua
* Magreb

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Espirituen dantza

Pine Ridgen Ogalala Lakota herriaren Espirituen dantza.
**Espirituen dantza(Ghost Dance)* XIX. mendeko 90eko hamarkadatik Ipar Amerikako indigenen artean zabaldu den erlijio-zeremonia da. Dantza hau herri desberdinen sinesmen sistemetan egokitu zen. Dantza amerindiarren tradizioko zirkulu dantzetan oinarritzen zen; dantza mota horiek historiaurretik egiten ziren hildakoen espirituak itzularazteko. XIX. mendeko bertsioan itzulera horren helburua zuriak aitzinako amerindiarren lurretatik egoztea izango litzateke.

## Kanpo estekak
# Daziar

Daziar|  |
| Mota | etnia |

Daziar gerlarien estatuak Erromako Konstantinoren arkuan.
**Daziarrak** (latinez: *Daci*; antzinako grezieraz: Δάκοι, Δάοι, Δάκαι) Dazian, Karpatoak eta Itsaso Beltzaren mendebaldeko kostalde artean, bizi zen herriaren kideak izan ziren. Eskualdeak egungo Errumania eta Moldaviaz gain, Ukraina, ekialdeko Serbia, iparraldeko Bulgaria, Eslovakia, Hungaria eta hegoaldeko Polonia ere hartzen zituen.

Daziarrek dazieraz egiten zuten, egun ezezaguna dena, baina ziur asko trazierarekin loturak zituena. Edonola ere, bere auzokoak ziren Eszitiarrek eta zeltek eragina ere izan zuten bere kulturan.

Lehendabizikoz erromatar iturrietan agertu ziren eta, autore klasikoek, aho batez, daziarrak geten adar bat bezala hartu zuten. Estrabonek, daziarrak, Panoniako ordokian eta Transilvanian bizi ziren getak zirela zehaztu zuen; getak, berriz, Itsaso Beltzaren kostaldean (Eszitia Txikian) bizi ziren bitartean.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Errumaniako historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Erlijioa Frantzian

Erlijioa Frantzian (2011 - Ifop)
     Katolizismoa (61%)     Protestantismoa (4%)     Islama (7%)     Beste erlijioak (2%)     Judaismoa (1%)     Erlijiogabetasuna (25%)

1789ko Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenak kultuzko askatasuna bermatzen du Frantzian. Errepublikaren oinarrizko printzipioetako bat laikotasun (frantsesez: *laïcité*) da, 1880ko hamarkadako Ferryren legeek eta 1905eko Estatu eta Elizaren arteko banaketari buruzko frantziar legeak bermatzen dutena. Frantziarren erlijio nagusia katolizismoa baden ere, Frantziako Erresumaren garaian eta XIX. mendeko zenbait alditan (Berrezarkuntza, Uztaileko Monarkia eta Frantziako Bigarren Inperioa) ez bezala, egun ez da estatu-erlijioa.

Egungo frantziarren erlijiorik hedatuenak, besteak beste, katolizismoa, islama, judaismoa, protestantismoaren zenbait adarrak, hinduismoa, errusiar ortodoxia, armeniar kristautasuna eta sikhismoa dira, hau da, egungo Frantzia herrialde multikonfesionala da. Milioika frantziar sarritan erlijio zerbitzuetara joan arren, ez da aintzinean bezala. 2010eko Eurobarometroaren arabera, frantziarren %27ak Jainkoengan sinesten du, %33ak izpiritu edo indar batengan sinesten du eta %40ak ez du Jainkoengan edota izpiritu batengan sinesten, munduko herrialderik ateoenetariko bat izanda.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau erlijioari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Lehen hizkuntza

Gizabanako baten **lehen hizkuntza** (**jaiotzetiko hizkuntza** edo **ama hizkuntza** izenez ere ezaguna) gizabanako horrek jaiotzetik ikasi duen hizkuntza da, edo gizabanako horrek hobekien hitz egiten duen hizkuntza. Askotan, kultura nortasun soziolinguistikorako oinarri izaten da.

Gizabanakoak, beraz, lehen hizkuntza bat baino gehiago izan ditzake; oso ohikoa dugu euskal herritar batek Euskal Herriko hiru hizkuntza nagusietatik (euskara, frantsesa eta gaztelania) bi lehen hizkuntzatzat izatea.

**Ama hizkuntza** terminoa gaur egun zehaztasun gabekotzat eta sexistatzat jotzen da, lehen hizkuntza ez baita beti amagandik jasotzen.

## Ikasketa

Oro har, haur batek familiaren bitartez ikasten ditu bere lehen hizkuntzaren oinarriak. Lehen hizkuntzarekin lortzen duen gaitasuna oinarrizkoa du ondorengo ikasketetarako, lehen hizkuntza pentsamenduaren oinarria dela uste baita. Lehen hizkuntza ondo-ondo ez ikasteak bigarren hizkuntzak ikastea zailtzen du, eta horrenbestez berebiziko garrantzia du gizabanakoaren hezkuntzan.

## Elebitasuna

Norbaitek bi hizkuntza edo gehiago lehen hizkuntzatzat dituenean, elebiduna, hirueleduna... edo eleaniztuna dela esaten da. Hizkuntza horien ikasketa ordenak ez du zertan horietan duen jakintza maila adierazi. Adibidez, litekeena da batek euskara ikasi izana lehenengo, baina ondoren Ingalaterrara bizitzera joan eta ingelesez maila hobea izatea.

Elebitasuna oso zabalduta dago munduan. Esate baterako, Euskal Herrian; Hego Euskal Herrian ohikoa da euskara eta gaztelania izatea lehen hizkuntza; eta Ipar Euskal Herrian, euskara eta frantsesa.

## Periodo kritikoaren hipotesia

Lehen hizkuntza ikasteko gaitasuna eta adinaren inguruan periodo kritikoaren hipotesia sinesgarritzat hartu izan da. Hipotesi honek iradokitzen du gizabanakoek haurtzaroko adin jakin baten ondoren hizkuntza bat ikasteko gaitasuna galtzen dutela.

Noam Chomskyren azken teoria onartuenaren arabera, lehen hizkuntza bat 12 urte izan arte ikas daiteke. Adin horretatik aurrera, gizabanako batek hizkuntzaren ikasketan nekez lortuko du hain maila altua, eta adin horretara ezkero ikasitako hizkuntzak bigarren hizkuntzatzat hartu ohi dira, salbuespenak salbuespen.

Noiz edo noiz aurkitu izan diren estimulu goiztiarrik gabeko umeak, prentsan-eta "ume basatiak" deiturikoak, hipotesi honen aldeko argudioak eman izan dituzte. Aipatzekoa da, esate baterako, *L'Enfant sauvage* filmean erakusten zen "ume basatia". François Truffaut zinema zuzendariak zuzendutako drama eta historia film horretako umearentzat, giza hizkuntza bat behar bezala ikastea ezinezkoa zirudien.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Bigarren hizkuntza.
* Bigarren hizkuntza eskuratze.

## Kanpo estekak

* «Lehen hizkuntza (> = 16 urte), adinaren arabera (Euskal Herria)» taula, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetza.
* Bernardo Atxaga: «Nire lehen hizkuntza».
* Andoni Barreña, Iñaki Garcia eta beste: «Euskararen garapena lehen hizkuntza legez eta morfologiaren agerrera mailakatuaren inguruan». *Uztaro: giza eta gizarte-zientzien aldizkaria*, ISSN 1130-5738, 60. zenbakia, 2007, 67-87. orrialdeak.
# Adimen-koziente

**Adimen-kozientea** kalkulatzeko erabiltzen diren test bateko galdera.
**Adimen-kozientea** adimena neurtzeko erabiltzen diren test edo proba estandarren emaitzari deritzo. 1912 urtean erabili ziren lehen aldiz haurren adimen-adin eta adin kronologikoaren arteko zatiketa moduan. Gerora, proba estandar batek pertsona baten adimen-maila azaltzen duen neurketa adierazleari deitu zaio adimen-koziente, 100 balioa erreferentziatzat harturik eta 100etik gorakoak batezbestekoa baino adimentsuagoak eta 100etik beherakoak batezbestekoa baino adimen eskasagoa dutelarik.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau psikologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Fitxa (didaktika)

2019. urtean "etxeko lan" bezala proposatutako fitxa bat. Ikuspegi komunikatiboaren antipodetan: bete itzazu hutsuneak testuingururik gabeko esaldietan, zuzen itzazu okerrak, etab.
**Fitxa**, irakaskuntzaren esparruan, ikasleentzat prestaturiko paper-orri bat izaten da, ariketekin. askotan, ariketa horien erantzunak orrian bertan, fitxan bertan, idatz daitezke.

Fitxak didaktika tradizional jakin batzuetan oso erabiliak izan dira. Normalean argitaletxeek eskainitako material didaktikoen artean egoten ziren eta askotan irakasleei eurek sortzen zituzten, multikopista edo fotokopiekin.

Fitxetako ariketak errepikakorrak izaten ziren askotan, eta ikasleen sorkuntzarako aukera gutxi ematen zuten. Gainera, ikasleen interesetatik urrun egoten ziren eta eskaintzen ziren proposamen didaktikoak ikasleen errealitatean testuinguru gabe geratzen ziren.
# Zientzia aplikatuak

**Zientzia aplikatuek** problema praktikoak ebazteko zientziaren adar baten edo batzuen ezagutza zientifikoa erabiltzen dute. Ingeniaritzaren alorrak, adibidez, zientzia aplikatura hurbiltzen dira. Jakintzaren arlo praktiko horiek ezinbestekoak dira teknologia garatzeko. Industria-eremuetan erabiltzea, oro har, garapena eta erabilera da.

Hau da, zientzia aplikatua ezagutza-gorputz bat da, non ikerketak eta aurkikuntzak praktikara zuzenean bideratuta dauden; hau da, teknologia berrien garapena ematen duten zientziak dira, hau da, nahi den produktua lortzeko ekintza-algoritmoak. Sistema praktikoagoak garatzeko, hala nola teknologia edo asmakuntza, dagoen ezagutza zientifikoa aplikatzen duen diziplina zientifikoa aplikatua da.

Haren kontrako kontzeptua oinarrizko zientziarena da, ezagutza handitzeko egiten den ikerketa zientifikoarena, berehalako helburu praktikorik gabe.

Zientzia aplikatuak oinarrizko zientzietan lortutako ezagutza praktikara bideratzen dira; ezagutza horiek zuzenean gizartearen premietarako balio dute. Ondorioz, zientzia aplikatuen funtzionamendu-aukera zabala eskaintzen du. Zientzia naturalen diziplinak oinarrizko zientzian garatzearen ondorioz, datu eta informazio berrien bilduma bat sortzen da, munduko fenomenoak ikusteko, iragartzeko eta, kasu batzuetan, azaltzeko eta ulertzeko aukera ematen duena. Zehazki, zientzia aplikatuak zientzia formala aplika dezake, hala nola estatistikak, matematika eta medikuntza. Horren ondorioz, diziplina horiek sortu ziren, hala nola estatistika aplikatua, matematika aplikatua, medikuntza aplikatua, etab. Horrekin batera, zientzia aplikatuari lotutako arloak prestatzeko eta garatzeko ikastaroa historikoki zehaztua izan zen, hala nola psikologia aplikatua, etika aplikatua, biomekanika aplikatua, eskolaurreko hezkuntza aplikatua, etab.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau zientziari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Leuzipo

| Leuzipo |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Mileto, ? |
| Herrialdea | Mileto |
| Heriotza | Abdera (Trazia), ? ( urte) |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | antzinako greziera |
| Ikaslea(k) |
ikusi
* *Demokrito*
 |
| Jarduerak |
| Jarduerak | filosofoa eta fisikaria |
| Mugimendua | Atomismoa Materialismoa Filosofo presokratikoak |

**Leuzipo** (antzinako grezieraz: Λεύκιππος, *Leukippos*; K. a. V. mendeko lehen erdian) atomismoa defendatu zuten lehen filosofoetakoa izan zen. Bere ideiak Demokrito bere ikasle eta jarraitzailearen bidez jaso dira. Abdera, Melos, Mileto, Elea edo Klazomenen jaio izan zitekeen.

Bere obrarik ezagunenak "*Megas Diakosmos*" (*Unibertsoko Orden Gorena* edo *Munduko sistema handia*) eta *"Peri Nou"* (*Adiminean*) izan ziren, gaur egun bere idatzirik gordetzen ez bada ere. Hori dela eta ezin da jakin Demokrito bere ikaslea izan zen ala ez, ezta bere artean aurkako iritzirik zegoen edo ez.

**Atomismo mekanizista** izeneko teoriaren fundatzaile kontsideratzen da eta Zenon, Enpedokles eta Anaxagoras bezalako Joniar eskolako filosofoen garaikide izan zen. Bere bizitzaz ezer gutxi dakigu, Diogenes Laerzio dio Epikuro filosofoak egian existitu ote zen dudatan jarri zuela, eztabaida ugari sortuz. Bere pentsaeraz iritsi dena Aristoteles, Sinplizio eta Sexto Enpiriko bezalako autoreen idatzien bidez izan da.

Atomo eta hutsaren existentzia proposatzen zuen mundua ulertzeko, ha dau, izatea eta ez izatearen existentzia, lehena atomoek errepresentatua eta bigarrena hutsa (Simpl., Fís. 28, 4:*"izatea baino gutxiago existitzen dena"*). Hauek existitzeko mugimendua beharko litzateke. Demokritok bezalaxe arima beste atomoak baino borobilagoak diren atomoez osaturik egon beharko litzatekeela uste zuen eta genesia eta ustelkeria bezalako aldaketak, beste filosofo presokratikoek onartzen zituztenak, ukatu egiten zituen.

## Bibliografia

* Aguirre, Javier eta Juaristi, Felipe (2004): "Sarrera" in *Filosofo presokratikoak*, Bilbo, Klasikoak. ISBN 84-88303-05-X
* Aguirre, Javier (2008): "Filosofiaren sorrera: Presokratikoak" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. ISBN 978-84-9783-403-2
* Iturriotz, Ander (2004): "Helendarren Filosofia (I): Presokratikoak" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. ISBN 84-8438-048-3
* Iturriotz, Ander (2007): *Lehen filosofia Heladen*, Donostia, Jakin. ISBN 84-95234-32-2

## Ikus, gainera

* Antzinako greziar filosofia

## Kanpo loturak

* *Filosofo presokratikoak* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
# Hondoko mikrouhin erradiazioa

Irudian, hondoko mikrouhinen erradiazio kosmikoak tenperaturan duen anisotropia ikus daiteke.
Kosmologian, **hondoko mikrouhin erradiazioa** edo **mikrouhin erradiazio kosmikoa** unibertso guztia betetzen duen erradiazio elektromagnetikoa da. 1964. urtean aurkitu zuten, horren bila propio ibili barik, AEBko bi fisikarik, Arno Penziasek eta Robert Wilsonek. Beste batzuk hasita zeukaten bilaketa 1940. hamarkadan, baina hondoko erradiazioaren aurkikuntza ia kasualitatez gertatu zitzaien Penzias eta Wilsoni Bell Laborategientzat antena berri batean lanean ari zirelarik. Hurrengo hamarkadan, 1978. urteko Nobel Saria eman zieten egindako aurkikuntzagatik.

Hondoko mikrouhinen erradiazio kosmikoa aurkitzea Big Bang teoriaren aldeko beste froga indartsu bezala agertu zen. Big Bang teoriaren arabera, unibertsoa sortu zuen leherketa handiaren oihartzuna litzateke, gaur arte iraun duena. 2,725 K-eko tenperaturako gorputz beltzaren ezaugarriak ditu, eta mikrouhinen maiztasuna du, zehazki 160,2 GHz-ekoa; maiztasun horri 1,9 mm-ko uhin-luzera dagokio. Kosmologo askoren ustez, erradiazio horixe da Big Bang teoriaren froga nagusia.

## Kanpo estekak