# Galzori larriko espezie

IUCNren Zerrenda Gorrian animalien egoera neurtzen da. Arriskuan dauden animaliak hiru mailatan sailkatzen dira.
 2008ko UICN Zerrenda Gorriaren 3.1 bertsioko "Arrisku kritikoan" kategoria; **CR** kategoria.
 "Krisi larrian, arrisku larrian" kategoria 1994ko UICNren zerrenda gorriaren 2.3 bertsioan. **CR** kategoria.
Ur-ipurtatsa (*Mustela lutreola*), galzori larrian dagoen espezie bat.
**Galzori larriko espezie**, galtzeko edo desagertzeko arrisku larrian dagoen espeziea da, iraungitzeko arrisku larrian dauden espezieen artean sailkatutako espezie bat da. Populazio basatien kontserbazio egoerari dagokionez, galzorikoa (sigla: **EN**, ingelesezko *endangered* hitzetik) da egoera larrietan bigarrena, Nazio Batuen Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundeak (IUCN) egiten duen Zerrenda Gorriaren arabera; **larriena**, berriz, **galzori oso larrikoa** (**CR**) da.

2012an, IUCNren Zerrenda Gorrian 3079 animalia eta 2655 landare espezie ageri ziren galzorian (**EN**), mundu osoan. 1998ko zifrak, berriz, 1102 eta 1197 izan ziren, hurrenez hurren.

Herrialde askotan, kontserbazioaren mende bizi diren espezieak babesteko legeak dituzte: adibidez, ehiza debekatzen dute, lurzoruaren garapena murrizten dute edo natura erreserbak sortzen dituzte.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | IUCNk kudeatutako Espezie Mehatxatuen Zerrenda Gorriko espezieen %28 galtzeko arriskuan daude. Erakunde horrek ohartarazi du larri daudela zenbait atun espezie, eta marrazo, arrain zabal, basalabore eta zuhaitz, bai eta Komodoko dragoia ere. | » |
| —Jakes Goikoetxea. *Berria.eus*. 2021-09-17. |

Espezie bat desagertzeko arrisku kritikotzat hartzen da (nazioartean **CR gisa laburtua**), Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunak (UICN) ebaluatu ondoren, kategoria horretan sailkatzen denean eta zerrenda gorrian sartzen denean, egoera basatian desagertzeko arrisku oso handia duelako.

Kategoria honetan sartzen dira azken 10 urteetan edo 3 belaunalditan biztanleriaren %80 eta %90 arteko beherakada handia izan duten espezieak, fluktuazioak, banaketa geografikoaren maila gutxitzea edo zatikatzea, edo 250 ale heldu baino gutxiagoko populazioa.

Ondorioz, kategoriak **desagertzeko arrisku oso handia** adierazten du, eta kontserbazio neurri garrantzitsuak eskatzen ditu espeziea epe labur edo ertainean desagertu ez dadin. UICNko kategori**en** sisteman, *arriskuan* (EN) eta egoera basatian (**EW**) *desagertua* izan aurretik dagoen arrisku-maila da.

IUCNren Zerrenda Gorriaren 2008ko bertsioan, *arrisku* larriko kategorian 1665 animalia-taxoi eta 1575 landare-espezie sartzen dira. Kategoria horretan parte hartzen duten beste talde taxonomiko batzuk *Basidiomycota* (taxoi bat), *Lecanoromycete* (taxoi bat) eta *Phaeophyceae* (4 taxoi) dira.

## Antzeko sailkapenak

Sistema batzuek antzeko kategoriak dituzte, adibidez:

* Basa Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Nazioarteko Merkataritzari buruzko Hitzarmenaren (CITES) sailkapenen arabera, galzorian dauden espezieak I. Eranskinak babesten ditu kritikoak. Salbuespenezko kasuetan soilik salduko dira. Europar Batasunean I. eranskina A eranskin gisa bataiatu da, eta babes neurriak ezarri dira, **A eranskin** gisa EBtik kanpoko espezieak sartzen baitira. CITESen II. eranskintzat hartuko dira.

* NatureServe erakunde kontserbazionistak emandako **G1 kategoria**k mundu mailan desagertzeko arriskuan dauden espezie guztiak biltzen ditu.
* Australiako 1999ko Ingurumena Babesteko eta Biodibertsitatea Zaintzeko Aktako "arrisku larrian" kategorian sartzen dira ebaluatu ondoren antzeko irizpideekin bat datozen herrialde horretako espezieak.
* Zeelanda Berriko Mehatxuak Sailkatzeko Sistemaren "Nazio-maila kritikoan" (OE) irizpideak IUCNren Zerrenda Gorriaren kategoria baliokidearen antzeko espezieak dituzten irizpideak ere jasotzen ditu.

## Anfibioen adibideak

* *Ambystoma mexicanum* (Axolot)
* *Andrias davidianus* (Txinako arrabio erraldoia)
* *Atelopus carbonerensis* (Ikaztegiko igela horia)
* *Atelopus cruciger* (Rancho Grandeko igel arlekina)
* *Atelopus mucubajiensis* (Mucubajiko apito arlekina)
* *Atelopus oxyrhynchus* (Meridako apito arlekina)
* *Atelopus* zeteki (Panamako igel gorritua)
* Calotriton *arnoldi* (Montsenyko tritoia)
* *Eleutherodactylus eneidae* (Eneidako kokia)
* *Pleurodema somuncurense* (Somuncurako igela)
* *Phyllomedusa ayeaye* (Zuhaitzetako igel Erretikulatua)

* Txinako arrabio erraldoia
* Axolota
* Panamako igel urrekara

## Hegaztien adibideak

* *Phoebastria irrorata* (Galapagoetako albatroa).
* *Pterodroma phaeopygia* (Galapagoetako Petrela).
* *Kaxatua sulphurea* (Azufre Kakatua).
* *Waldeni altzairuak* (Waldengo Calao Grande).
* Amazona lilacina (*Amazona Lilacina*).
* Ara ambiguus (Guacamaya Verde).
* Ara *glaucogularis* (Guacamayo Barbazul).
* *Anodorhynchus glaucus* (Guacamayo Glauco).
* *Carpococcyx viridis* (Sumatrako Lurreko Kukoa).
* *Pseudibis erraldoia* (Ibis erraldoia).
* Kalifornius gymnogyps (CKondor kaliforniarra).
* *Gyps bengalensis* (Bengalako sai bizkar-zuria)
* *Bengalensis houbaropsia* (Bengalako hegazti bat)
* *Mergus octosetaceus* (Brasileko ahatea)
* *Dolei palmeria* (Akohekohe)
* Podiceps *gallardoi* (Maka Tobiarra)
* *Sarcogyps calvus* (Buru gorriko putrea)
* *Strigops izanen optilus* (Kakapo)
* *Rhinoplax biguna* (Yelmo kaltzaoa)

* Kaliforniano kondorra
* Sai buru-gorria
* Guakamaio Glaukoa
* Kakapo
* Akohekohe

## Ugaztunen adibideak

* *Acinonyx jubatus venaticus* (Gepardo asiarra).
* *Aproteles bulmerae* (Bulmerren frutaren saguzarra)
* *Bunolagus monticularis* (Hego Afrikako untxia)
* *Camelus ferus* (gamelu baktriar basatia)
* *Canis rufus* (otso gorria)
* *Diceros bicornis* (errinozero beltza)
* *Rhinoceros sondaicus (Javako errinozeroa)*
* *Gorilla beringei* (ekialdeko gorila)
* *Gorilla gorilla* (mendebaldeko gorila)
* *Macaca nigra* (makako beltz gandorduna)
* *Lasiorhinus krefftii* (iparraldeko wombata)
* *Nanger dama* (Gazela dama)
* *Panthera pardus nimr* (Arabiako lehoinabarra)
* *Panthera pardus orientalis* (Ekialdeko Amurko lehoinabarra)
* *Panthera tigris sumatrae* (Sumatrako tigrea)
* *Phocoena sinus* (itsas bigantxa)
* *Pongo pygmaeus* (Borneoko orangutana)
* *Pteropus molossinus* (Karolinako azeri hegalaria)
* *Saiga tatarica* (saiga antilopea)
* *Addax nasomaculatus* (addax antilopea)
* *Cebus xanthosternos* (bular horiko tximino kaputxinoa)
* *Sus cebifrons* (Visayasko basurdea)
* *Manis pentadactyla* (Txinako pangolina)

* Otso gorria
* Ekialdeko orila
* Borneoko orangutana
* Makako beltz gandorduna
* Saiga
* Errinozero beltza

## Arrainen adibideak

* *Acipenser sturio* (Esturio arrunta).
* Anguilla anguilla (Europako aingira).
* *Dipturus batis* (Norvegiako marra).
* *Glyphis gangeticus* (Gangesko marrazoa).
* Latimeria *chalumnae* (Komoreetako Celacanto).
* *Oncorhynchus apache* (amuarrain apatxea).
* *Pangasianodon gigas* (Mekongeko katu arrain erraldoia).
* Pangasius *sanitwongsei* (Thailandiako marrazoa).
* *Salmo carpio* (Garda lakuko carpionea).
* *Thunnus maccoyii* (Hegoaldeko atuna).
* *Totoaba macdonaldi* (Totoaba).
* *Valentzia hispanikoa* (Samarugo).

* Esturio arrunta
* Comoreseko zelakantoa
* Hegoaldeko hegaluze gorria

## Narrastien adibideak

* *Txinatar aligatore* (Txinako krokodilo txikia).
* *Apalone ater* (lau itsuen dortoka).
* *Anolis gorgonae* (gorgona musker urdina).
* *Brachylophus vitiensis* (Fijiko Iguana gandorduna).
* *Crocodylus medius* (Orinokoko krokodiloa).
* *Kuora trifasata* (kaxa marratuko dortoka).
* *Cyclura ricordi* (Ricordeko Iguana).
* *Eretmochelys imbricata* (Carey dortoka).
* *Gallotia auaritae* (La Palmako musker erraldoia).
* *Heloderma horridum charlesbogerti* (Motagua ibarreko musker kiribildua).
* *Lepidochelys kempii* (Ridleyko dortoka).
* *Rafetus swinhoei* (Shangaiko oskol biguneko dortoka).

* Txinako krokodiloa.
* Txinako krokodilo txikia.
* Egiptoko dortoka.
* Karey dortoka.

## Ikus gainera

* Zerrenda:Galzori larriko animaliak.
* Galzorian dagoen espeziea.
* Espezie mehatxatua.
* Espezie arraroa.
* Iraungitzea.
* Kontserbazio-egoera.
* Galzorian dauden landareen zerrenda.
* Zerrenda gorria.
* UICN.
* IUCNren Zerrenda Gorria.
* Animalia basatien merkataritza.
* Basa Bizitzaren Nazioarteko Eguna.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak