# Hilerri

Ainhoako hilerria.
**Hilerria** gorpuak uzten diren tokia da. Tokiko kulturaren arabera, gorpuak hilkutxa edo sarkofagoetan sar daitezke, edo baita oihaletan bildu bakarrik, lur azpian lurperatuta edo horma hilobietan, mausoleoetan edo beste hilobi batzuetan uzteko.

Orokorrean, hilerriak komunitarioak izaten dira, hau da, bertan, komunitateko kideen hilobiak daude, baina hilobi kolektiboak izatera heldu gabe, hildako bakoitzak bere toki propioa baitu, nahiz eta, familiak hala erabakitzen badu, toki berean hainbat senide ere lurpera daitezkeen.

Hilerri gehienak, giza gorpuentzat izaten dira, nahiz eta antzinatetik animalia batzuentzako nekropoliak ere existitzen ziren arren, Saqqarako Serapeuma bezala, Egipton. Egun, animalientzako hilerriak ere existitzen dira, hildako maskotak lurperatzeko.

## Jatorria

### Antzinako Erroma

Antzinako Erroman, hildakoak beren etxeetan lurperatzen zituzten [«prius in domo sua quisque sepeliebaiur»], epidemiak saihesteko debekatu ziren arte. Hamabi Tauletako legeak are neurri handiagoak hartu zituen Erroma hiriko barrutian gorpuak lurperatzea edo erretzea debekatuz. Debeku hori hainbat aldiz berritu zen, bai errepublikaren garaian, bai enperadoreen garaian. Hadriano eta Dioklezianoren ediktu batzuen arabera, ideia erlijiosoek hirietatik kanpo uzten zituzten hildakoak: «ne funestentur sacra civitatis». Harrezkero, erromatarren hilobiak soroan, hildakoaren lorategi batean edo ahaleginean erositako lursail batean ireki ziren. Partikularren, familiaren, lagunen edo ugazaben borondatea zen, beraz, hilobien lekua finkatzen zuena. Herriko gizabanakoak eta esklaboak, hiltzen zirenean, puticuli edo culirue izeneko makulu-etxe batera botatzen zituzten. Prozesu hori honela deskribatu zuen Horaziok: «Hoc misera: plebi stabal commune sepulchrum».

Baina ugazaba edo ugazaba eskuzabal batek bezero edo esklabo leial eta bertutetsu baten oroimena ohoratu nahi bazuen, lursail bat erosten zion hilobi bat eraikitzeko edo beretzat eta bere familiarentzat erosia zuen hilobira eramaten zuen. Hilobietako inskripzioetan sarritan Libertis libertabusque posterisque eorutn formula aurkitzen da. Baina, kasu guztietan, hilobi haiek jabetza partikularrekoak ziren beti, eta eskubide hori Zizeronek aipatutako Hamabi Tauletako legearen xedapen batek bermatzen zuen: Fori bustive Aeterna auctoritas esto. 2

### Kristautasuna

Antzinako herriek hasiera batean hildakoak hirietatik kanpo lurperatzen zituzten. Halaxe egin zuten lehen kristauek ere, luzaroan jazarrita, beren hildakoak uzteko leku berezirik eduki ezin izan zutenek. Ongi behatzen zuten martiriak non lurperatzen ziren, haien erlikiak besteen hezurrekin ez nahasten saiatuz. Katakonbak ez ziren nahikoa izan martiriei eusteko, eta beste leku batzuk bilatu behar izan ziren kristauak lurperatzeko.

Orduan, boteretsu batzuen dohaintzaz, hilerriak eraiki ziren, hileta-zeremonietarako eta jarduera errukitsuetarako aldareak eta kaperak eraikiz, eta, hala ere, herri barruan ehorztea debekatzen zuten lege zibilak bete ziren. Denborak aurrera egin ahala, salbuespenak izan ziren, elizetan pertsona garrantzitsu batzuk lurperatuz. Tenpluetan ehorzteko gogoa piztu zen, eta elizen ondoko hilobiak jartzea lortu zen. Zenbait lege zibilek, kanonek lagunduta, herrietatik kanpo lurperatzeko beharra errepikatu zuten, baina martirien ondoan atseden hartzeko nahiak eta zenbait hilerriren txikitasunak VI. mendeko Elvirako kontzilioak (330 zirka) debekatu egin zuen kanposantuetan kandelak piztea eta gau hartan emakumeak igarotzea. 561ean Bragako kontzilioak eliza barruan ehorzketa debekatu zuen (18. kanona). Agintariek, bestalde, Hamabi Taulen legea berrezarri zuten. Baina elizen ondoko hilerriek gaur egun arte jarraitu dute. VIII. eta IX. mendeetan, kontzilioek hainbat kanonetan debekatu zuten elizetan ehorzketa egitea.

Horrela, leku sakratu eta bereziak zehaztu ziren fededunen gorpuak ehorzteko, profanatuz gero beste bedeinkazio eta adiskidetze bat jasotzen dutenak.

## Ohitura Zaharrak

### Loreak

Mendebaldeko herrialdeetan eta beste askotan, hilobietako bisitariek loreak moztuta uzten dituzte, bereziki festa garrantzitsuetan eta urtebetetze edo urteurren garrantzitsuetan. Zenbait asteren buruan, hilerriek lore horiek kendu ohi dituzte, espazioa egoera onean mantentzeko. Enpresa batzuek betiko loreen zerbitzuak eskaintzen dituzte, hilobia beti lore freskoekin apainduta egongo dela bermatzeko. Askotan hilobian ere loreak landatzen dira, normalean hilarriaren aurrean. Arrosak oso ohikoak dira horretarako.

Eskualde batzuetan, loreak une jakin batzuetan jartzen dira.

### Harriak

Harri txikiak hilarri baten gainean, Alemaniako hilerri judutar batean.

Hilerri juduetan lurperatutako pertsona maiteen bisitariek harri txiki bat utzi ohi dute hilarriaren goialdean. Hilobiaren ondoan otoitz egiten da eta bisitariak alde egiten duenean uzten da hilerria. Errespetua erakusteko egiten da; oro har, ez da lorerik uzten hilobi judutarretan. Loreak iragankorrak dira; harri baten erabilerari datxekion sinbologia maitatuaren maitasuna, ohorea, oroitzapenak eta arima betierekoak direla erakustea da. Praktika hau Schindlerren zerrenda filmaren azken eszenan ikusten da, baina kasu horretan ez da judutarren hilobi batean.

### Kandelak

Kandelak piztuta jartzea oso ohikoa da herrialde katolikoetan, Polonian adibidez. Batez ere Santu Guztien Egunean egiten da. Hileta-bela tradizionalei znicz esaten zaie polonieraz. Hileta-kandelen antzeko praktika bat ekialdeko herrialde kristau ortodoxoetan ere erabiltzen da, baita Eskandinaviako herrialde kristau luteranoetan ere.

### Gurutzeak

Zurezko gurutzeak, oroigarrizko papavereekin.

Gerrako hilobiek egurrezko gurutze txikiak izaten dituzte, erdian papaveraceae gorri batekin. Askotan, gurutzean idatzitako mezuak izaten dituzte. Bisita formalenek mitxoleta-koroa bat uzten dute. Gerrako hilobi juduak egurrezko Daviden Izar batekin markatzen dira batzuetan.

### Euskal Herriko hilerri ezagunak

* Polloeko hilerria, Donostia.
* Ingelesen Hilerria, Donostia.

* Santa Isabel Hilerria, Gasteiz.
* Britainiarren Hilerria, Loiu.

* Bilboko Udal Hilerria, Bilbo.

## Ikus, gainera

* Hilarri

## Erreferentziak

## Kanpo estekak