Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Materialen zientzia

**Materialen zientziak** materialen barneko egitura eta material horien ezaugarriak edota propietateak aztertzen dituen zientziaren adarra da.
Horren bidez, gaur egungo gizarteak beharrezkoak dituen erremintak, makinak, eraikuntzak edota bestelako produktuak egiteko beharrezkoak diren material egokienak hautatu ahal izango ditugu. Adibidez eroale elektrikoak egiteko eroankortasun elektriko ona duten materialak zeintzuk diren jakin beharko dugu eta horien artean aukeratu.

## Materialen sailkapena

Egunero etxean edo kalean erabiltzen ditugun 10 material (ekai) arruntak aztertzen dira liburuan (2022)
Materialen zientziak material guztiak hiru familia handitan sailkatzen ditu: metalak, zeramikak eta polimeroak.

* Metalak: Beroaren eta elektrizitatearen eroale onak diren elementu kimikoei metalak deitzen zaie. Ingurugiro tenperaturatan solido eran agertzen dira (merkurioaren eta galioaren salbuespenekin) eta dentsitate handikoak izaten dira. Elementu puruez gain, aleazioak ere metalak kontsideratzen dira (altzairua, brontzea, ...).
* Zeramikak: Zeramika hitza *keramos* greziar hitzatik dator eta bere jatorrizko esanahia 'erre' litzateke. Gaur egun metalak ez diren eta errekuntzaren bidez lortzen diren materialak adierazten dira izen honekin, hala nola, beira, porlana, baldosa, ... Beraien ezaugarri nagusienak dira: gogorrak dira (ez dira deformatzen), hauskorrak dira eta tenperatura altuetan ere beraien propietateak mantentzen dituzte.
* Polimeroak: Polimeroak (kaleko hizkuntzan plastikoak bezala ezagunagoak), molekula batzuek elkarlotuz osatutako materialak dira. Normalean molekula organikoz osatuak daude eta XX. mendean izandako izugarrizko garapena dela eta beraien sailkapena egitea zaila gertatzen da, ehunka material polimeriko sortu baitira oso propietate desberdinak dituztenak. Dena den sailkatzeko modu sinple bat beraien jatorritik sailkatzea da. Era horretan polimero naturalak (proteinak, zelulosa, ...), polimero erdisintetikoak (naturaletatik eratorritakoak, nitrozelulosa, kautxu bulkanizatua...) eta polimero sintetikoak (nylona, poliestirenoa, PVCa, ...) desberdinduko ditugu.

Mark Miodownik ikertzaile eta dibulgatzailearentzat, dituzten ezaugarriengatik, egunero etxean edo kalean erabiltzen ditugun artean 10 ekai arrunt berezienak hauek dira: Altzairua, papera, hormigoia, txokolatea, plastikoa, apar sintetikoa, beira, grafitoa, portzelana, inplantea.

* Altzairua
* Papera
* Hormigoia
* Txokolatea
* Plastikoa
* Aparra (zolakoa)
* Beira
* Grafitoa (arkatzean)
* Portzelana

## Bibliografia

* *Ekaiak badu garrantzia. Gizakiok eginiko mundua moldatu duten material zoragarrien istorio bitxiak*. M. Miodownik. Itzultzailea: J. R. Etxebarria. UEU - CIC Nanogune 2022 (250 or.).

## Ikus gainera

* Materialen Zientzia eta Teknologia kongresuak
* CIC Nanogune

## Kanpo estekak
# Erizaintza

**Erizaintzan**, gaixoak zaintzeaz gainera, osasunaren aldeko prebentzio lanetan ere jarduten da. Irudian, **erizaina** txerto bat jartzen.
**Erizaintza**, modu autonomo eta medikuekin lankidetzan, medikuntzaren arlo eta jardueretan lan osagarriak burutu eta gaixo eta ezinduen zaintza helburutzat dituen diziplina eta lanbidea da. Erizaintzan jarduten duten profesionalei **erizain** deritze. Gaixoak zaindu eta kontrolatzeaz gainera, erizainek osasunaren sustapenerako lanak ere egiten dituzte, prebentzio edo osasunaren administrazio lanetan.

## Historia

Sakontzeko, irakurri: «Erizaintzaren historia»
Zeelanda Berria izan zen lehenengo herrialdea erizainen jarduera nazio mailan arautzen, 1901eko irailaren 12an *"Nurses Registration Act"* izeneko legearen bidez.

## Espezialitateak

Gaur egun erizain espezialistak erabat araututa ez dagoen arren, arlo batzuetan banatzen da euren jarduera:

* Emaginak: Erditze naturalean laguntzen dutenak, batzuetan ginekologoekin elkarlanean baina askotan era autonomoan.
* Pediatriaren arloa.
* Psikiatriaren arloa.
* Medikuntza intentsiboaren arloa: ZIU (Zainketa Intentsiboetako Unitatea) eta ABU (Anestesia ondoko Bizkorketako Unitatea) zerbitzuetan.

## Kanpo estekak

* **(Gaztelaniaz)** Arabako Erizainen Elkargo Ofiziala
* **(Gaztelaniaz)** Bizkaiko Erizainen Elkargoa
* **(Gaztelaniaz)** Gipuzkoako Erizainen Elkargoa
* **(Gaztelaniaz)** Nafarroako Erizainen Elkargo Ofiziala
# Gizarte-zientziak

**Gizarte-zientziak** natura zientziak deitutakoek aztertzen ez dituzten gizartea, gizakiak eta gizadiaren aspektuak aztertzen dituzten zientziak edo diziplina zientifikoak dira. Giza zientziak edo humanitateekiko metodo zientifikoaren erabileragatik bereizi ohi dira.

Gizarte zientziak izen horrekin XVII. mendean onartu baziren ere, bere sustraiak eta aurrekariak gizarte pentsamenduaren sorreran daude.

Gizarte-zientzia nagusitzat ondoko hauek hartzen dira: soziologia, zientzia politikoa, antropologia, sikologia, zuzenbidea, ekonomia, historia eta filosofia.

## Gizarte zientzien banaketa

Gizarte zientzien barruan, ondoko diziplinen multzoak sartzen dira:

* Gizarte eta kultur antropologia
* Etnologia
* Etnografia
* Arkeologia
* Gizarte psikologia
* Soziologia
* Politika zientzia
* Ekonomia
* Urbanismoa
* Giza ekologia
* Zuzenbide zibila
* Nazioarteko harremanak
* Lan zuzenbidea

Aipatutakoei honako hauek batzen zaizkie:

* Komunikazio zientziak
* Informazio zientziak
* Giza geografia
* Geografia politikoa
* Demografia
* Estatistika
* Logika

Beste diziplina batzuk, humanitate edo giza zientziekin gehiago lotutakoak, hauek dira:

* Zuzenbidea
* Filosofia
* Zientziaren, kulturaren... filosofia
* Gizarte historia
* Pedagogia
* Erlijioa
* Hizkuntzalaritza
* Semiotika
* Semiologia

## Ikus, gainera

* Humanitateak
* Osasun zientziak
* Natura-zientziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau zientziari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |