# Usagari

| Usagari |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Ranunculales |
| Familia | Ranunculaceae |
| Leinua | Nigelleae |
| Generoa | Nigella
 |
| Espeziea  | **Nigella sativa** Linnaeus, 1753 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | black cumin (en)  eta black cumin seed oil (en)  |

**Usagaria** (*Nigella sativa*) *Ranunculales* ordenako landare loredun belarkara da, jatorriz Asia hego-mendebaldekoa.

## Ezaugarriak

Landarea 20-30cm garai izatera iristen da, hosto luzekoak. Loreak finak dira, gehienetan urdin argi edo zuriak, 5-10 petalorekin.

Fruitua kapsula handi eta harro bat da, 3-7 folikuluz osatua, bakoitzak hainbat haziz hornitua. Hazi hauek espezia gisa erabiltzen dira.

Landareak intxaur muskatuaren antzeko usain aromatikoa igortzen du.

## Habitata eta banaketa

Jatorriz Asia mendebaldekoa (Irak, Turkia), eta batzuetan Mediterraneotik Asia erdialderaino eta Pakistaneraino bertakotua. Jatorrizko mota Egipto eta Kretatik deskribatua dago. Oso landua. (Aipamena behar da) Espainian, ez da haren presentzia aipatzen.

## Historia

Landarea
Zohary eta Hopf-en arabera*, N.sativa*-ren lehen laborantzari buruzko ebidentzia arkeologikoak “urria izaten jarraitzen du”, ustez *N. sativa-*ren haziak antzinako Egiptoko hainbat lekutan aurkitu direla dioten arren, horien artean Tutankamonen hilobia. Egiptoko kulturan duen paper zehatza ezezaguna den arren, jakina da faraoi batekin lurperatutako elementuak kontu handiz aukeratu zituztela beste bizitzan lagun ziezaioten.

*N. sativa-*ri buruzko lehen aipamen idatzia Isaiasen liburuan agertzen dela uste da, non *Nigella* eta gari uzta kontrastatzen den (Isaias 28:25, 27). Eastonen Bibliako hiztegiak hebreerazko ketsah hitza esaten du, *N. sativari* buruzkoa, zalantzarik gabe (itzulpen guztiak ados ez badaude ere). Zohary eta Hopfen-en arabera Mundu Zaharreko beste gozagarri tradizional bat izan zen garai klasikoan; eta bere hazi beltzak asko erabiltzen dira janaria ontzeko.

Haziak Turkiako matraz hitita batean daude, Kristoren aurreko bigarren milurtekoan.

Lorea
*Nigella*-ren erabilera sendagarria zaharra da, Karlomagnok emandako Kapitulare de villis vel curtis imperii aginduan agertzen den bezala. Agindu horrek belarrak eta ongailuak landatzeko eskatzen die bere etxaldeei, baita “git” ere, gaur egun *Nigella sattiva* bezala identifikatzen dena.

## Medikuntza tradizionala

Nestlék jakinarazten du patente-eskaera bat aurkeztu duela, *N. sativa* elikagaiekiko alergiarentzako tratamendu gisa erabiltzea estaltzen duena. Hala ere, enpresak ukatu egin du landarea patentatzeko asmoa, eta patentea “timokinonak - mihilu-lorearen hazitik atera daitekeen konposatu batek- gorputzean hartzaile opioideekin elkar-eragiten duen eta elikagaiekiko erreakzio alergikoak murrizten laguntzen duen modu espezifikoan” soilik aplikatuko litzatekeela adierazi du. (

### Kimika

Hazi solteak
*Nigella sativa* olioak azoeo limoleiko konjugatua, timokinona, nigelona (ditimokinona), melantina, nigillina, damaskzenina eta taninoak ditu. Melatina dosi handietan toxikoa denez, nigellina paralizatzailea denez, espezia neurrian erabili behar da.

### Propietateak

* Erromatarrek haziak erabiltzen ziruzten piperbeltza ordezkatzeko.
* Alemanian, ogiak eta opilak ontzeko erabiltzen da.
* Azido urikoaren ezabapena handitzen du.
* Antzina ikterizia tratatzeko erabiltzen zen.
* Izerdi-arazlea
* Saltzeko prestatutako olio-esentzialaApur bat toxikoa da, goragalea eta oka eragin ditzake, beraz, haurdunaldian saihestu egin behar da.

## Taxonomia

*Nigella sativa* Carlos Linneok deskribatu zuen eta Species Plantarum . vol. 1, 534 or. ( 1753.

### Zitologia

Kromosoma kopurua 2n=12 da.

### Etimologia

*Nigella*: izen generikoa, bere hazien kolore beltza (latinez nîgêr, gra, grum) adierazten duena.

*Sativa*: landare horren izaera landuari dagokion epitetoa (latinez, sâtīva, õrum, <<landua>>).

### Sinonimia

* *Nigella truncata* Viv., 1831
* *Nigella cretica* Mill.
* *Nigella indica* Roxb. ex Fleming *p.p.max*

## Herri-izenak

* **Gaztelaniaz:** abésoda, agenuz, ajenuz, arañuel, axenuz, falso comino, comino negro neguilla, neguilla citrina, neguilla hortense, niguela, niguilla, pasionara, pinicos, toda especia.

## Ikus, gainera

* Beltxata

## Galeria

*
*

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* *Nigella*: especies y sinónimos in Plant Name Database
* *Nigella sativa* en USDA, U.S. National Plant Germplasm System, GRIN Taxonomy for Plants
* *Nigella sativa* en Gernot Katzer Spice Pages
* Pharmacological and toxicological properties of *Nigella sativa* - abstract
* Antimicrobial activity of *Nigella sativa* oil against Staphylococcus aureus and Pseudomonas aeruginosa obtained from clinical specimens.