Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Metropoli

*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Metropolis»*
Tokio, munduko metropolirik handiena.
**Metropolia**, Antzinako Grezian, koloniak sortzen zituen eta horien administrazioaz arduratzen zen hiria zen.

Gaur egun, metropoli deritze eskualde edo herrialde batean garrantzi ekonomiko, politiko eta kultural handia duten eta eskualdeko edo nazioarteko konexioetarako, merkataritzarako eta komunikazioetarako garrantzitsuak diren hiri handiei.

## Ikus, gainera

* Metropoli eremu

## Kanpo estekak
# Behe-aleman

| Behe-saxoiera / Behe-alemaniera |
| --- |
| Plattdütsch — Niedersächsisch — Plattdüütsch — Plattdütsk |
| Behe-Alemaniera mintzatzen den eremua horiz adierazita. |
| Datu orokorrak |
| Hiztunak | 5 milioi |
| Rankinga | 10 |
| Ofizialtasuna | Alemania eta Herbehereak. Alemaniar diaspora: Estatu Batuak, Kanada, Argentina, Paraguay, Uruguay, Mexiko, Bolivia eta Belize |
| Eskualdea | Nagusiki Alemania Beherean |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza indoeuropar hizkuntzak germaniar hizkuntzak mendebaldeko germaniar hizkuntzak North Sea Germanic (en)  |
| Informazio filologikoa |
| Hizkuntza-tipologia | subjektu aditza objektua eta V2 hizkuntza |
| Genero gramatikalak | genero maskulinoa, genero femeninoa eta genero neutroa |
| Alfabetoa | latindar alfabetoa |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-2 | `nds` |
| ISO 639-3 | `nds` |
| Ethnologue | `nds` |
| Glottolog | `lowg1239` |
| Wikipedia | `nds` |
| Linguasphere | 52-ACB-c |
| IETF | nds |

**Behe-saxoiera** edo **behe-alemaniera** (*Plattdüütsch, Nedderdüütsch*, alemaniera standarrean: *Plattdeutsch, Niederdeutsch*; nederlanderaz: Nedersaksisch) Mendebaldeko germaniar hizkuntzen multzoaren barnean kokatzen den azpi-multzoa da.

## Hiztegia

* Kaixo - *Moin*
* Egun on (goizean goiz) - *Goden morgen / Morgen ouk*
* Egun on (egunean zehar) - *Goden dag / Dag ouk*
* Eskerrik asko - *Danke ouk*
* Nire izena... da. - *Ik heyt(e)...*
* Nire ama hizkuntza euskara da. - *Myn moderspråke is baskisk.*
* Ez dakit alemaniera. - *Ik snak(ke) keen düütsk.*
* Behe-saxoiera gehiago ikasi nahi dut. - *Ik wil meyr sassisk leyren.*

## Ikus, gainera

* Mendebaldeko behe-alemana
* Nederlandar behe-saxoiera

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Instrumental

**Instrumental** izan daiteke:

* Instrumental (musika), musika-tresnez bakarrik egiten duten musika-lana;
* Instrumental (gramatika), gramatika-kasua.
# BIBSYS

| BIBSYS |
| --- |
| Datuak |
| Mota | erakunde autonomoa eta lineako datu-basea |
| Herrialdea | Norvegia |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Trondheim
 |
|  |
| Historia |
| Sorrera | 1972 |
| Desagerpena | 2018ko urtarrilaren 1a |

**BIBSYS** Norvegiako Hezkuntza Ministerioak sortutako eta antolatutako erakunde administratiboa da. Bere helburu nagusia hezkuntzarekin eta ikerketarekin lotutako datuak eta zerbitzuak eskaintzea da. Eskaintzen dituzten informazioak, neurri handi batean, bibliotekonomiarekin eta, orokorrean, liburutegien gestioarekin lotutakoak dira. Beste arlo bat aisialdiarekin lotutako datuak dira.

## Antolaketa

Formalki BIBSYS Trondheimen dagoen Zientzia eta Teknologiako Norvegiako Unibertsitatearen unitatean kokatzen da. Zuzendaritza, bestetik, Norvegiako Hezkuntza Ministerioak izendatzen du. Halaber, DataCitek Norvegian duen ordezkaria da eta horrek hezkuntza instituzioen arteko objektuen identifikatzaile berak erabiltzea ahalbideratzen du.

BIBSYSek Norvegiako hogei inguruko unibertsitateekin, Norvegiako Liburutegi Nazionalarekin eta beste ikerketa instituzioekin kolaboratzen du.

## Historia

BIBSYS erakundea 1972an sortu zen. Hasieran Norvegiako Zientzien eta Letren Errege Elkarteako liburutegiaren eta Norvegiako Teknologia Institutuaren arteko kolaborazio proiektua bezala. Helburua bibliotekonomiaren barruko errutinak automatizatzea zen. Ondoren, bere funtzioak zabaltzen joan ziren, sistema nazionala osoarentzako errekurtsoa izateko, baita ere liburutegien erabiltzaileentzako.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**:Webgune ofiziala.
# Estres

Ohar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*

| Estres |
| --- |
|  |
| Deskribapena |
| Mota | prozesu biologikoa arrisku-faktorea |
| Arrazoia(k) | stressor (en)  |
| Identifikatzaileak |
| MeSH | D013312 |

**Estresa** ingelesetik datorren izena da, "*tentsioa*" esan nahi duena. Buruko ala gorputzeko tentsioa izendatzeko erabiltzen da, kanpoko kinada batek sortua, gorputzean aldaketa fisiologiko nabarmenak eragiten dituena. Estresa sortzen duten kinadak eragile estresagarri deritzonak dira.

Gaur egun patologia bat bihurtu bada ere, estresa bizi-iraupenerako erantzun natural eta beharrezkoa da. Izan ere, hasieran defentsa-mekanismoa zen estresa, kronikoa bihurtzen denean osasun-arazo larriak ekartzen baditu ere. Erantzun natural hori gehiegizkoa denean jasangaitzeko tentsioa agertzen da, gorputzean eragina duena, hainbat gaixotasun agertuz. Nerbio-sistema eta sistema endokrinoa aktibatzen ditu estresak, eta bizkortze horren **ondorioz gaitz ugari etor daitezke**, besteak beste:

* hipertentsioa,
* nekea,
* gaitz kardiobaskularrak (hipertentsioa, arritmia, takikardia...),
* digestio-aparatuaren gaitzak (gastritisa, idorreria, ultzerak...),
* antsietatea, fobiaren bat (estresaren sorburu den zerbaiti lotua) eta depresioa,
* insomnioa...

## Estresaren sintoma organikoak

Estresaren ondorioz zenbait aldaketa fisiologiko agertzen dira:

* nerbio-sistema sinpatikoaren bizkortzea (hodi-uzkurdura, takikardia, takipnea -arnasketaren azkartzea- heste-mugikortasunaren moteltzea, etab.),

* hormona batzuen askapena: adrenalina, noradrenalina eta kortisola,

* glukosaren odol-mailaren igoera,

Aldaketa hauek gorputza prestatzen dute berehalako mehatxu bati aurre egiteko. Mehatxu hori luzaro mantentzen denean, baina, aipatutako aldaketek kaltegarriak bihurtzen dira

Aipagarria da ere estresa eta immunitate-sistemaren arteko lotura. Izan ere, azken urteotan ikerketa askok frogatu dute estresak immunitate-sistema ahultzen duela, infekzioak harrapatzeko joera eta minbiziaren agerpenaren probabilitatea handituz.

## Egokitze Sindrome Orokorra

Hans Selyek deskribatu zituen 1936an (*"General Adaptation Syndrome"*) animaliek estimulu desatsegin edo kaltegarrien aurrean edukitako erreakzioak. Hauek hiru epetan garatzen dira:

1. Alarma edo deiadarra.
2. Erresistentzia.
3. Ahitze edo akidura.

## Ikus, gainera

* Hizkuntza estres
* Immunitate-sistema eta estresa
* Mindfulness

## Kanpo estekak

* Estresa, Gizapedian.
# Horrible Bosses

|  *Horrible Bosses* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Argitaratze-data | 2011 |
| Izenburua | *Horrible Bosses* |
| Jatorrizko hizkuntza | ingelesa |
| Jatorrizko herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Banatze bidea | eskatu ahalako bideo |
| Ezaugarriak |
| Genero artistikoa | film komikoa |
| Iraupena | 98 minutu |
| Kolorea | koloretakoa |
| Telesaila | Horrible Bosses (en)  |
| Grabazio lekua(k) | Los Angeles |
|  |
|  |
|  |
| Zuzendaritza eta gidoia |
| Zuzendaria(k) | Seth Gordon |
| Gidoigilea(k) | John Francis Daley Michael Markowitz Jonathan Goldstein   |
| Antzezlea(k) |
| Jason Bateman Charlie Day Jason Sudeikis Jennifer Aniston Colin Farrell Kevin Spacey Jamie Foxx Donald Sutherland Lindsay Sloane Julie Bowen Ioan Gruffudd Bob Newhart Dave Sheridan John Francis Daley Ron White Wendell Pierce Meghan Markle Seth Gordon George Back Isaiah Mustafa Peter Breitmayer Barry Livingston P. J. Byrne Brian George Jennifer Hasty                          |
| Ekoizpena |
| Ekoizlea | Brett Ratner Jay Stern  |
| Konpainia ekoizlea | New Line Cinema |
| Edizioa | Peter Teschner (en)  |
| Bestelako lanak |
| Musikagilea | Christopher Lennertz |
| Argazki-zuzendaria | David Hennings (en)  |
| Fikzioa |
| Kontakizunaren tokia | Los Angeles |
| Historia |
| Jasotako sariak | MTV Movie Award for Best Villain (en)  |
|

---

 |
| warnerbros.com… |
|

---

   |
| kronologia |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Horrible Bosses* | →*Horrible Bosses 2 (en)*  |

 |

Horrible Bosses (euskaraz *Nagusi Izugarriak*), 2011ko Seth Gordon estatubatuarrak zuzendutako komedia beltz bat da. Jason Bateman, Charlie Day, Jason Sudeikis, Jennifer Aniston, Colin Farrell, Kevin Spacey, Donald Sutherland eta Jamie Foxx aktoreek antzeztu zuten.

*Horrible Bosses 2* (2014) jarraipena izan zuen.

## Argumentua

Nick Hendricks (Jason Bateman), Kurt Buckman (Jason Sudeikis) eta Dale Arbus (Charlie Day) gizasemeentzat beren eguneroko errutina jasangarriagoa izateko modu bakarra haien lanetako Dave Harken (Kevin Spacey), Julia Harris doktorea (Jennifer Aniston) eta Bobby Pellit (Colin Farrell) nagusi nazkagarriak desagertaraztea litzateke. Gau batez edanak zertxobait kemenduak eta Dean "Motherfucker" Jones (Jamie Foxx) preso ohiaren aholkuz, beren ustetan bikaina den haien hiru nagusiak akatzeko plan bat prestatuko dute. Arazo bakarra plana hura prestatu duen garuna bezain bikaina izatean datza.

## Aktoreak

* Jason Bateman: Nick Hendricks
* Charlie Day: Dale Arbus
* Jason Sudeikis: Kurt Buckman
* Kevin Spacey: Dave Harken
* Jennifer Aniston: Julia Harris
* Colin Farrell: Bobby Pellitt
* Jamie Foxx: Dean "Motherfucker" Jones
* Donald Sutherland: Jack Pellit
* Julie Bowen: Rhonda Harken

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai **(Ingelesez)**
# Amazon Kindle

| Amazon Kindle |
| --- |
| e-book reader (en)  eta tableta |
|  Irudi gehiago |
|  |
| Fabrikazioa |
| Fabrikatzailea | Foxconn |
| Garatzailea | Amazon.com |
| Saldutako kopurua | 4.000.000 |
|  |
|  |
|  |
| Sistema eragilea | Linux |

**Amazon Kindle** (ˈkɪndl̩ ahoskatua) liburu elektronikoen irakurgailu eramangarria da, digitalizatutako liburuak erosi, gorde eta irakurtzeko aukera ematen duena, Amazonek sortua. .MOBI .AZW3 edo PDF artxiboak ere irakurtzen ditu. 2011rako, 4 milioi gailu baino gehiago saldu zituzten.

Gailua haririk gabe konektatzen da Amazonen jabetzako sare batera, Whispernet izenekoa, eta telefonia mugikorreko sarearen bidez (Sprint Estatu Batuetan; 3G edo EDGE/GRPS sareak munduko gainerako herrialdeetan) funtzionatzen du, edukiak deskargatzeko edo — bertsio berrienetan — haririk gabeko Wi-Fi konexio tradizional baten bidez.

Irakurleari esker, 3G konektagarritasuneko bertsioan, doan sar daiteke Wikipediara erabiltzailearen bizilekutik, sarbide horrek inolako operadorerekin datu-trafikoko kargurik sortu gabe.

Gaur egun, Kindle modeloak 11. belaunaldian daude (*Paperwhite*), 10. belaunaldian (oinarrizkoa eta *Oasis*). Oinarrizko modeloan, argi integratua gehitu da, barne-memoria hobetu da, aplikazio berriren bat sartu da eta bere prezioari eutsi zaio, erakargarriagoa izan dadin.

Liburu elektronikoen irakurgailu hau hainbat egunkari eta aldizkariren bertsio digitalak irakurtzeko erabil daiteke.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Transparent (telesaila)

| *Transparent (telesaila)* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Sortzailea(k) | Joey Soloway |
| Izenburua | *Transparent* |
| Jatorrizko hizkuntza | ingelesa |
| Jatorrizko herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Sasoi kopurua | 4 |
| Atalak | 40 |
| Ezaugarriak |
| Genero artistikoa | komedia dramatikoa eta LGBT-related television series (en)  |
| Iraupena | 27 minutu |
| Grabazio lekua(k) | Los Angeles |
|  |
|  |
|  |
| Zuzendaritza eta gidoia |
| Zuzendaria(k) | Joey Soloway Nisha Ganatra (en)  Marielle Heller [[Kategoria:Nisha Ganatra (en)  zuzendutako telesailak]]  |
| Antzezlea(k) |
| Jeffrey Tambor (Maura Pfefferman (en) ) Gaby Hoffmann Jay Duplass Amy Landecker Judith Light Melora Hardin Alexandra Billings Kiersey Clemons Rob Huebel Zackary Arthur Abby Ryder Fortson Lawrence Pressman Amin Joseph Carrie Brownstein Kathryn Hahn Bradley Whitford Alison Sudol Bobbi Salvör Menuez (en)                   [[Kategoria:Bobbi Salvör Menuez (en)  antzeztutako telesailak]] |
| Ekoizpena |
| Konpainia ekoizlea | Amazon MGM Studios |
| Ekoizle eragilea | Andrea Sperling (en)  |
| Emanaldia |
| Jatorrizko igorlea |  Amazon Video |
| Hasiera-data | 2014ko otsailaren 6a |
| Amaiera-data | 2019ko irailaren 27a |
| Fikzioa |
| Kontakizunaren tokia | Los Angeles |
|
ikusi
* Maura Pfefferman (en)
 |
| Argumentu nagusia | familia disfuntzionala, transgeneroa, LGBTa, transgender parenting (en)  eta Trans parents (en)  |
| Historia |
| Jasotako sariak | British Academy Television Award for Best International Programme (en)  |
|

---

 |
| amazon.com… |
|

---

    |

Transparent estatubatuar telesaila da, Jill Solowayk sortua.

Bi orduko film batek emango dio amaiera transexualitatea eta harreman sentimentalak jorratzen erreferente bilakatu den telesailari. Baina polemikak ere zipriztindu du amaiera. Jeffrey Tambor aktore protagonista lantaldetik kaleratu zuten 2018an, grabazio seteko sexu-jazarpen akusazio batzuk zirela medio.

## Aktoreak

* Jeffrey Tambor: Maura Pfefferman
* Amy Landecker: Sarah Pfefferman
* Jay Duplass: Josh Pfefferman
* Gaby Hoffmann: Ali Pfefferman
* Judith Light: Shelly Pfefferman
* Kathryn Hahn: Rabbi Raquel Fein

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau zinemari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Online publizitate

**Online publizitatea** Internetez zabaldutako mezuek osaturiko publizitatea da, hala nola bilatzaileek ematen dituzten zerrendak eta euren ordena, *banner* direlakoak eta marketing-emailak. Publizitate tradizionalaren aldean, online marketing-mezuek zabaltzeko erraztasuna eta kostu txikiagoek mota guztietako iragarleen aukerak zabaldu dituzte. Aldi berean, mezu horien hedapen potentziala mundu osora zabaldu du, internet sarearen erabilera globalari esker. Beste alde batetik, online publizitateak publizitate tradzionalaren krisia ere ekarri du, publizitate euskarrietan izandako sakabanatze itzela eta interneteko kostu txikiagoak direla eta.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Informazio pertsonal

**Informazio pertsonala, pertsonalki identifikagarria** edo **identifikazio informazio pertsonala** (ingelesez *Personally Identifiable Information*, PII laburtua) informazioaren segurtasunean erabiltzen den kontzeptu bat da. Pertsona jakin bat identifikatzeko, harremanetan jartzeko edo aurkitzeko erabil daitekeen informazioaz ari da, edo beste informazio-iturri batzuekin batera erabil daitekeenaz.

Informazio pertsonalaren barruan **datu pertsonalak** daude.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau zuzenbideari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Edmodo

**Edmodo** doako plataforma sozial eta hezigarria zen, ikasleen eta irakasleen arteko komunikazioa bermatzen zuena, inguru itxi eta pribatuan, mikroblogintza eran.

2008. urtean sortu zen Jeff O'Hara eta Nic Borgeren eskutik. Oraintsu Revolution Learning (Learn Capital) erakundeak bereganatu zuen. Erabiltzaile kopuruak gora egin zuen nabarmenki, lehen bi urteetako 500.000 erabiltzaile izatetik, 3.000.000 erabiltzaile baino gehiago zeuzkan.

2022ko irailan plataforma itxi egin zen.

## Erreferentziak

"The educational social network". School Library Journal

"Keep it clean". The Journal.

"Edmodo: a free, secure social networking site for school" .eSchool News.

## Ikus, baita ere

* Blog
* Gizarte-sare

## Kanpo estekak

Edmodoren Internet ikasgelan taldera esteka
# Ez-trinitarianismo

**Ez-trinitarianismoa** hirutasuna baztertzen duen kristautasunaren adarra da. Erreforma protestantearen garaian sorturiko talde erlijioso batzuk ere jorratu zuten **antitrinitarianismo** izenpean.

## Talde kristau ez-trinitarioak

### Kristautasun goiztiarra

* Arianismoa.
* Esoterikoa.
* Gnostizismoa

### Unitarismo eta Unibertsalismoa

* Unitarismo.
* Unibertsalismo Unitarista.
* Konferentzia Unitario Amerikarra.

### Herrialdeekiko talde espezifikoak

* Filipinak
	+ Kristoren eliza (*Iglesia ni Cristo*).
	+ Jainkoaren Elizako Nazioarteko Partaideak (*Mga Kaanib sa Iglesia ng Dios Internasyónal*).
* Errusia
	+ Doukhoborrak.
	+ Molokanak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Arro hidrografiko

Arro hidrografiko baten eskema. Isurialdeen banalerroa marratxo etenekin markatu da.
**Arro hidrografikoa**, **arro hidrologikoa** edo **drainatze arroa** lur eremu bat da: hara, euritik, elurretik edo izotzetik datorren ura maldan behera ibai, aintzira, urtegi edo beste ur multzo berera isurtzen da. Ur multzo hori ibaia, aintzira (lurrazalekoa nahiz endorreikoa), urtegia, padura, itsasoa edo ozeanoa da. Arro hidrografikoan lurrazaleko urak baino ez dira kontuan hartzen; arro hidrologikoan, berriz, lurpeko urak ere biltzen dira. Elkarren ondoko bi arro edo gehiago bereizten dituen lerroa isurialdeen banalerroa da.

## Ikus, gainera

* Isurialde hidrografikoa

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau geografiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Justin and the Knights of Valour

| *Justin and the Knights of Valour* |
| --- |
| Rebecca Fergusonen filma eta marrazki biziduneko filma |
| Egilea(k) | Rebecca Ferguson |
| Argitaratze-data | 2013 |
| Izenburua | *Justin y la espada del valor* |
| Jatorrizko hizkuntza | ingelesa gaztelania |
| Jatorrizko herrialdea | Espainia |
| Banatze bidea | eskatu ahalako bideo |
| Ezaugarriak |
| Genero artistikoa | fantasiazko filma, haurrentzako filma, abenturazko filma eta marrazki biziduneko filma |
| Iraupena | **Adierazpen errorea: Hitz ezezaguna "eta"** |
| Kolorea | koloretakoa |
|  |
|  |
|  |
| Zuzendaritza eta gidoia |
| Zuzendaria(k) | Manuel Sicilia (en) [[Kategoria:Manuel Sicilia (en)  zuzendutako filmak]] |
| Gidoigilea(k) | Matthew Jacobs Manuel Sicilia (en)  [[Kategoria:Manuel Sicilia (en)  idatzitako filmak]] |
|  |
| Ekoizpena |
| Ekoizlea | Antonio Banderas |
| Bestelako lanak |
| Musikagilea | Ilan Eshkeri |
|

---

 |
| justinandtheknightsofvalour.com |
|         |

Justin and the Knights of Valour (euskaraz: «Justin eta Balorearen Zaldunak») 2013ko Manuel Sicilia zinema zuzendariek zuzendutako komedia eta akziozko konputagailuzko animazio filma bat da. Freddie Highmore, Saoirse Ronan, James Cosmo, Charles Dance, Tamsin Egerton, Antonio Banderas, Rupert Everett, Barry Humphries, Alfred Molina, Mark Strong, David Walliams eta Julie Walters aktoreek bikoiztu zuten. 2013an marrazki bizidunetako film onenaren Goya Sarirako izendatua izan zen.

## Ingelesezko bikoiztaileak

* Freddie Highmore: Justin
* Saoirse Ronan: Talia
* James Cosmo: Blucher
* Charles Dance: Legantir
* Tamsin Egerton: Lara
* Antonio Banderas: Clorex
* Rupert Everett: Sota
* Barry Humphries: Braulio
* Alfred Molina: Reginald
* Mark Strong: Heraclio
* David Walliams: Melquiades / Karolius
* Julie Walters: Grandma Lilly
* Olivia Williams: Queen of Gabylonia
* Richard O'Brien: Innkeeper of the Broken Eagle Inn
* Lloyd Hutchinson: Champ
* Stephen Hughes: Copas
* Matt Wilkinson: Slamski
* Michael Culkin: Sebastien

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** «Justin and the Knights of Valour»  IMDb datu basean.
# 2004ko Udako Olinpiar Jokoak

| 2004ko Udako Olinpiar Jokoak |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Mota | Summer Olympic Games edition (en)  |
| Denbora-tarte | 2004ko abuztuaren 13a - 2004ko abuztuaren 29a |
| Data | 2004 |
| Edizio zenbakia | 28 |
| ← 2000

2008 → |
| Kokaleku | Atenasko Olinpiar Estadioa Atenas |
| Herrialdea | Grezia |
| Antolatzailea | Athens 2004 Organising Committee for the Olympic Games (en)  |
|  |
|  |
| Partehartzaile kopuru | 201 10.625 |
| Parte-hartzaileak |  Cédric Van Branteghem
 |
| Maskota | Athena and Phevos (en)  |
| Kirola | kirol olinpiko |
| Beste batzuk |
|  |
| **Kirol proba olinpiko** | 301  |
|  |
| Osatzen dute |
| * badminton at the 2004 Summer Olympics../... 36+
 |
|  |
|

---

 |
| Webgune | olympics.com… |

**2004ko Udako Olinpiar Jokoak** gertakari honen XXVIII. edizioa izan ziren. Greziako Atenas hirian ospatu ziren, 2004ko abuztuaren 13tik 29ra arte. Bigarren aldia izan zen jokoak Grezian (eta Atenasen bertan) ospatzen zirela eta 10.625 kirolarik 28 kirol ezberdinetan parte hartu zuten.

## Dominak

| Postua | Estatua | Urrea | Zilarra | Brontzea | Guztira |
| 1 |  AEB | 36 | 39 | 27 | 102 |
| 2 |  Txina | 32 | 17 | 14 | 63 |
| 3 |  Errusia | 27 | 27 | 38 | 92 |
| 4 |  Australia | 17 | 16 | 16 | 49 |
| 5 |  Japonia | 16 | 9 | 12 | 37 |
| 6 |  Grezia | 13 | 16 | 20 | 49 |
| 7 |  Frantzia | 11 | 9 | 13 | 33 |
| 8 |  Italia | 10 | 11 | 11 | 32 |
| 9 |  Hego Korea | 9 | 12 | 9 | 30 |
| 10 |  Erresuma Batua | 9 | 9 | 12 | 30 |

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**Nazioarteko Biltzar Olinpikoaren webgunea: Atenasko Jokoak

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa **2000ko Sydneyko Udako Olinpiar Jokoak** | **Aro Modernoko Udako XXVIII. Olinpiar Jokoak** 2004 | Ondorengoa **2008ko Beijingo Udako Olinpiar Jokoak** |
# Karbono-14 bidezko datazioa

**Karbono-14 bidezko datazioa** isotopo horren erradiazio naturalaren neurketaz baliatzen den datatzeko modu bat da, oso ohikoa duela 60.000 arteko karbonozko materialentzat (aztarnategi arkeologikoetan topatzen direnak).

Landareek atmosferako karbono dioxidoa (CO2) fotosintesiaren bidez materia organikoa bihurtzen duenean, karbono-14aren kantitate txiki bat ere hartzen du, isotopo honek atmosferan duen maila bertsuan (badago alde txiki bat, baina laborategiko analisiei esker konpontzen ahal da). Animalia belarjaleek karbono-14a barneratzen dute landareak jatean, eta animalia haragijaleek animalia belarjaleak jatean. Landarea edo animalia hiltzean, karbono-14ren kantitatea gutxitzen hasten da erritmo finkoan, isotopo horren desintegrazio erradioaktiboa dela eta. Lagin batean geratzen den karbono-14ren kantitatea eta atmosferatik hartuta egon beharko lukeena alderatzean ezagutu daiteke laginaren adina.

Erradiokarbonoaren bidezko datazio teknika hau Willard Libbyk garatu zuen 1949an Chicagoko unibertsitatean. Hori zela eta 1960an kimikako Nobel Saria jaso zuen.

## Kalibrazioa

Kalibrazio kurba datazio kurbarentzat.
Karbono-14ren bidez lortzen diren datak ezin dira zuzenean, landu gabe, egutegiko datatzat hartu, karbono-14ren maila atmosferan ez baita erabat konstante izan historian zehar. Maila honen gainean izpi kosmikoen indarrak du eragina, eta, azken hauen gainean, bere aldetik, Lurrako magnetosferak du eragina. Gainera, lurrean badaude karbonoren erreserba batzuk (ozeanoetan edo harri sedimentarioetan esaterako) elkarren artean karbonoa igortzen dutenak. Lurreko klimetako aldaketek alda ditzakete mugimendu horiek, eta, beraz, atmosferan dagoena ere.

Prozesu naturalengatik gertatu ziren aldaketa hauez gain, gizakien jarduerak ere eragina izan du karbonoaren mailaren gainean. Industria Iraultza hasi zenetik, karbono-14ren proportzioa jaitsi da CO2 erruz isuri baita atmosferara, erregai fosilen errekuntza dela medio. Nolanahi ere, atmosferako karbono-14ren maila ia bikoiztu zen 1950eko eta 1960ko hamarkadetan, denbora laburrez, bonba atomikoekin egiten ziren probengatik.

Horiek horrela, metodo honek mugak ditu Industria Iraultza baino gazteagoak diren materialak neurtzerakoan.

Horrenbestez, karbono-14 hutsaren bidez lortzen diren datak kalibratu beharra dago egutegiko datak lortzeko. Hau da, erradiokarbonoaren bidezko datak beste modu batean lortutakoekin (dendrokronologia etab.) konparatu behar dira, lehenengo data horiek doitzeko (kalibratzeko). Doitze horiei esker grafiko zehatzagoak egin dira (duela 26.000 urte arte), eta hainbat datazio aldatu behar izan dira (batez beste 163 urteko kalibrazioa izan dute).

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Roa Zubia, Guillermo (2010-11-01) Kalitate handiko karbono 14a *Elhuyar*
* Álvarez Busca, Lucía (2008-01-06) Karbono 14a iraganaren erlojua. *Elhuyar*