Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# XII. mendea

**XII. mendeak** 1101etik 1200. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

|  |
| --- |
| **Mendeak:** |
| XI.a - **XII.a** - XIII.a |
| **Hamarkadak:** |
| 1100koa 1110koa 1120koa 1130koa 1140koa1150koa 1160koa 1170koa 1180koa 1190koa |
| **Kategoriak:** |
| Jaiotakoak - Hildakoak |

## Gertaerak

### Amerika

* Thule kultura (1100-1600) ekialderantz hedatu zen Amerika artikoan, eta Groenlandia eta Siberia ekialdeko eskualdea menperatu. Egungo inuitak kultura honen oinordekoak dira.
* Tolteken kulturaren gainbehera.

### Afrika

* Ifé zibilizazioak egungo Nigeria hego-mendebaldean garatu ziren.
* Zandj kostaldean, egungo Tanzanian, Kilwako sultanerriak abantaila hartu zuen beste arabiar eta persiar hirien gainean XIV. mendera arte.
* Sadi dinastiak, jatorriz Arabiakoa, Marokon kokatu zen.

### Asia

* Polonnaruwa hiriak Anuradhapura ordezkatu zuen Zeilango hiriburu.
* Japonian, Genpei Gerrak Heian Aroaren amaiera eta Kamakura Aroaren hasiera markatu zuen.
* Mongolian, mongolen lehen estatuak eratzen hasi ziren.
* Erdialdeko Asian barrena bidaian joan ondoren, Benjamin Tuterakoa izan zen Mendebaldeko kulturan Tibet aipatu zuen lehena.
* David IV.a Georgiakoak herri turkikoak kanporatu eta Georgiako Erresuma ezarri zuen.
* Gurutzadak: bigarrena (1146-1149), hirugarrena (1187-1192) eta laugarrena (1198-1204)

### Europa

* 1119: Tenpluko Ordena sortu zen.
* 1120 eta 1190 artean, arabiar zientzien aurkikuntza garaia izan zen (aritmetika, aljebra, astronomia, medikuntza, kimika): Al Khuwarizmi, Avizena, Al Gazali eta antzinako greziarren itzulpenak, batez ere, Aristotelesenak, Euklidesenak eta Ptolomeorenak.
* Ingalaterrako Gerra Zibila (*Anarkia*).
* 1146: Eugenio III.a aita santuak Bigarren Gurutzada egiteko deia egin zuen.
* 1187: Gregorio VIII.a aita santuak Hirugarren Gurutzada egiteko deia egin zuen.
* 1180: Donostia hiribildua fundatu zen
* 1198: Inozentzio III.a aita santuak Laugarren Gurutzada egiteko deia egin zuen.

## Kultura

* Arkitektura gotikoa sortu zen.
* Angkor Wat tenplu-hiria eraiki zen.

## Pertsona nabarmenak

* Bhaskara II.a matematikaria
* Leonardo Fibonacci matematikaria
* Alfontso I.a Nafarroakoa (1104–1134)
* Gartzia V.a Berrezarlea (1134–1150)
* Antso VI.a Jakintsua (1150–1194)
* Antso VII.a Indartsua (1194–1234)

## Kanpo estekak
# Zipreko Erresuma

| Zipreko Erresuma Βασίλειο της Κύπρου |
| --- |
| 1192 – 1489 |
| Monarkia |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Geografia |
| Hiriburua | Nikosia |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | antzinako frantsesa, greziera |
| Historia |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoak**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bizantziar Inperioa |
|  | Tenpluaren Ordena |

 | **Ondorengoa →**

|  |  |
| --- | --- |
| Veneziako Errepublika |  |

 |

 |

**Zipreko Erresuma** ekialdeko estatu latinoa izan zen, 1192-1489 bitartean. Lusignandarren eskuetan izan zen eta barnean Zipre ez ezik Anatoliako eskualde batzuk ere izan zituen: Antalya (1361-1373) eta Korikos (1361-1448)

## Errege-erreginen zerrenda

* Guy (1192–1194)
* Aimeriko (1194–1205)
* Hugo I.a (1205–1218)
* Henrike I.a (1218–1253) (Le Gros)
* Hugo II.a (1253–1267) (Huguet)
* Hugo III.a (1267–1284)
* Joan I.a (1284–1285)
* Henrike II.a (1285–1324)
	+ Amalriko Tirokoa (1306–1310), erregeordea
* Hugo IV.a (1324–1359)
* Petri I.a (1359–1369)
* Petri II.a (1369–1382) (Perrin)
* Jakue I.a (1382–1398)
* Jano (1398–1432)
* Joan II.a (1432–1458)
* Karlota (1458–1464) eta 1459–1464 Luis Savoiakoa senarrarekin batera
* Jakue II.a (1464–1473) (Jacques le Bâtard)
* Jakue III.a (1473–1474)
* Katalina Cornaro (1474–1489)

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Zipreko historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Apostolu

| Apostolu |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jarduerak |

**Apostoluak** Jesus Nazaretekoak Elizaren gidaritzan jarritako hamabi jarraitzaileak dira, kristautasunaren arabera. Izena bera antzinako grezieratik dator (ἀπόστολος (*apostolos*), euskaraz *bidalia* esan nahi du).

Jesusek 12 hauek aukeratu zituen apostolu izateko:

* Petri
* Andres (aurrekoaren anaia)
* Jakue (Zebedeoren semea)
* Joan (aurrekoaren anaia)
* Filipe
* Bartolome
* Mateo
* Tomas
* Jakue Alfeorena
* Simon Zelotea
* Juda Tadeo
* Juda Iskariote.

12 gizon aukeratuta, Israel zaharreko 12 leinuak ordezkatu nahi izan zituela uste da. 12 zenbaki sinbolikoa da Biblian, beste askorekin batera (hiru, zazpi, berrogei...).

Juda Iskariote ez beste guztiak Galileakoak ziren, Jesus bezala. Apostolu hauek Jesusen ageriko bizitzan parte hartu zuten, eta beraiekin izan zen Azken Afarian. Iskariotek Jesus saldu zuen Ostegun Santuan, eta heriotzara zigortua izan zela jakitean, damuturik, bere buruaz beste egin zuen. Jesusen piztueraren ondoren apostoluek Matias aukeratu zuten saltzailearen ordezko.

Bibliaren ikuspegi fundamentalistak hiru baldintza jartzen ditu apostolu izateko:

* Jesusek berak aukeratua izatea.
* Jesus pertsonalki ezagutzea.
* Jesusen piztueraren lekuko izatea.

Definizio honek baditu bere zailtasunak. Izan ere, Juda Iskariotek ez zuen Jesus berpiztua ezagutu, nahiz eta Itun Berrian apostolu izena ematen zaion. Bestalde, Matiasek eta Paulok (azken hau "jentilen apostolua" izendatzen da Elizan) ez dakigu Jesusen ageriko bizitza jarraitu zuten edo ez. Itun Berrian beste zenbait kristau ere izendatzen dira apostolu: Bernabe, Timoteo, Silas, Tito, Androniko, Junias... Elizak apostolu izena eman die santu batzuei, besteak beste, Xabierko Frantziskori *Indietako Apostolu* izena ezarri zion.

## Ikus, gainera

* Apostoluen Eginak

## Kanpo estekak
# Esdrasen liburua

| *Esdrasen liburua* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Egilea(k) | the Chronicler (en)  |
| Izenburua | *I Esdrae eta Esra* |
| Ezaugarriak |
| Hizkuntza | Late Biblical Hebrew (en)  eta Biblical Aramaic (en)  |
| Deskribapena |
| Honen parte da | Itun Zaharra Ezra-Nehemiah (en)  Historical books (en)  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| kronologia |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←*II Kronikak* | *Esdrasen liburua* | →*Nehemiasen liburua* |

 |

**Esdrasen liburua** (hebreeraz: עֶזְרָא‎) Itun Zaharreko liburua da. Erbestean egon ondoren, israeldarren itzuleraren historia azaltzen da bertan.

K.a. 400 inguruan lehendabizikoz agertu zen. Hurrengo mendeetan, berridatzi eta editatu zuten Kristoren garai inguruan onartua izan zen arte.

Hasieran, Esdrasen liburua eta Nehemiasen liburua obra bakar bat ziren, eta gerora banatuak izan ziren. Bi liburuek, gaiari eta estiloari dagokionez, talde bat osatzen dute Kronikak liburuekin.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau erlijioari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Libia-Egipto gerra

| Libia-Egipto gerra |
| --- |
| Gerra Hotza |
|  |
| Data | 1977ko uztailak 21-24 |
| Lekua | Egipto-Libia muga |
| Lurralde-aldaketak | Su-etena. Egiptoren garaipena |
| Gudulariak |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Libia |  Egipto |

 |
|

 |
| Buruzagiak |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Muammar al Kadafi |  Anwar el-Sadat |

 |
| Indarra |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 3 brigada |
3 dibisio eta aire-indarra |

 |
| Galerak |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 400 hildako eta zauritu 60 tanke 40 APC 20 Mirage 5 MiG-23MS bat |
100 hildako eta zauritu 4 MiG-21 2 Su-202 |

 |

**Libia-Egipto gerra** Libia eta Egiptoren arteko gatazka armatu labur bat izan zen, bi herrialdeen arteko mugan, 1977ko uztailean. Yom Kippurreko gerraren ostean Anwar el-Sadatek hartutako bidea dela eta, eta arabiar-israeldar gatazka ikusteko zeuden modu ezberdinengatik Muammar al Kadafi eta Egiptoko presidentearen arteko tentsio une baten ondorioa izan zen. Egiptok Moskurekin zituen harremanak eten zituen, eta Libian egondako estatu-kolpe saiakera egin zutenek bertan hartu zituzten errefuxiatu. Tahrir Plazan, Cairon, bonba batek 14 zauritu sortu zituen 1976ko abuztuaren 8an, eta hau Libiako inteligentzia zerbitzuei egotzi zieten. Gainera Hosni Mubarak Egiptoko lehendakariordeak Libiarekin zituzten arazoak esplotatu nahi zituela adierazi zuen.

1977ko uztailaren 21ean gatazka hasi zen mugan, lurretik zein airetik erasoak eginez. uztailaren 24an Arjeliako lehendakaria zen Houari Boumedièneren laguntzarekin su-etena sinatu zen. Palestinaren Askapenerako Erakundearen buruzagi zen Yaser Arafat ere mediazioa egiten jardun zuen.

Gatazka honen ondorioz Arabiar Ligako herrialdeen artean haustura sortu zen. Hainbat gobernu kontserbadorek nahiago zuten Sadat eta sobietar eragin esparruan zeudenek nahiago Libia.

## Kanpo estekak
# Zapataren gertakaria

| Zapataren gertakaria |
| --- |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Mota | proposizio |
| Data | 1960ko urriaren 12a |
| Kokaleku | Nazio Batuen Batzar Nagusia |
|  |
|  |
|  |

**Zapataren gertakaria**, 1960ko urriaren 12an, Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 902. biltzarrean eta Gerra Hotza puri-purian zela, jazotako ustezko gertakaria izan zen. Zenbait iturrien arabera, Nikita Khrustxov, Sobietar Batasuneko lehendakariak bere zapata erantzi eta bere ordezkari mahaia kolpatu omen zuen.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Sobietar Batasuneko politikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# 604

| 604. urtea |
| --- |
| Kronologia |
| Mendeak | VI.a • **VII.a** • VIII.a |
| Hamarkadak | 580(e)koa • 590(e)koa • **600(e)koa** • 610(e)koa • 620(e)koa |
| Urteak | 601  • 602  • 603 • **604** • 605 • 606 • 607 |
| Beste egutegi batzuetan |
| Gregoriotar egutegia | 604 *DCIV* |
| *Ab urbe condita* | 1357 |
| Armeniar egutegia | 53 ԹՎ ԾԳ |
| Bahá'í egutegia | -1240 – -1239 |
| Bengaliar egutegia | 11 |
| Berber egutegia | 1554 |
| Egutegi budista | 1148 |
| Myanmarko egutegia | -34 |
| Bizantziar egutegia | 6112 – 6113 |
| Koptoen egutegia | 320 – 321 |
| Etiopiar egutegia | 596 – 597 |
| Hebrear egutegia | 4364 – 4365 |
| **Egutegi hinduak**

---

 |
| *Bikram Samwat* | 660 – 661 |
| *Shaka Samvat* | 526 – 527 |
| *Kali Yuga* | 3705 – 3706 |
|

---

 |
| Iraniar egutegia | 18 BP – 17 BP |
| Islamiar egutegia | 19 BH – 18 BH |
| Korear egutegia | 2937 |
| Thailandiar eguzki egutegia | 1147 |
| Holozeniar egutegia | 10604 |

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

## Gertaerak

## Jaiotzak

## Heriotzak

* Martxoaren 12a – Gregorio I.a, aita santua.
* San Fausto Nekazaria.

---

## Kanpo estekak
# Askapenaren teologia

**Askapenaren Teologia** izaera erlijioso, politiko eta soziala duen mugimendua da. Vatikanoko II. kontzilioaren garaian (1962-1965) abiatu zen eta Latinoamerikan landu dute bereziki, nagusiki jesuitek bultzaturik.

Funtsean, gizaki txiro eta baztertuen eta justizia sozialaren aldeko mugimendua da, eta boterekeria, materialismo eta matxismo moduko kontzeptuetatik askapena aldarrikatzen duena.

Hasieratik Eliza katolikoaren goiko hierarkiak aurkakotasuna erakutsi dio pentsaera korronte honi.

## Kronologia

* 1971an Gustavo Gutierrezek *"Teología de la Liberación: Historia, Política y Salvación"* aurkeztu zuen, mugimenduari hasiera emanez Indianako "University of Notre Dame"-n.
* 1976an Leonardo Boffek *"Teologia do Cativeiro e da Libertação"* lana kaleratu zuen.
* 1977an Sebastian Kappenek *"Jesus and Freedom"* liburua argitaratu zuen.
* 1980ko martxoaren 24an Oscar Romero erail zuten El Salvadorren mezatan zegoen bitartean.
* 1984an eta 1989an Vatikanok mugimendua gaitzetsi zuen.
* 1989ko azaroaren 16an sei jesuita, mugimenduzaleak, erail zituzten San Salvadorren, tartean Ignacio Ellacuria eta Ignacio Martin-Baro.
* 1999an Samuel Ruiz Chiapasko bere apezpikutzatik kendu zuten.

## Bultzatzaile ezagunak

* Helder Camara (1909-1990): Apezpiku brasildarra (Recife).
* Leonidas Proaño (1910-1988): Ekuadortar apezpikua.
* Oscar Romero (1917-1980): San Salvadorreko apezpikua.
* Sebastian Kappen (1924-1993): Teologo indiarra.
* Samuel Ruiz (1924-2011): Mexikoko apezpikua (San Cristobal de las Casas).
* Ernesto Cardenal (1925-2020): Teologo eta poeta nikaraguarra.
* Pere Casaldaliga (1928-2020): Katalunian jaiotako apezpiku brasildarra (São Felix da Araguaia).
* Gustavo Gutierrez (1928-): Teologo peruarra.
* Hans Küng (1928-): Teologo suitzarra.
* Ignacio Ellakuria (1930-1989): Jesuita bizkaitarra, El Salvadoren eraildakoa.
* Jon Cortina (1934-2005): Jesuita bizkaitarra, El Salvadorreko nazionalitatea hartutakoa.
* Xabier Gorostiaga (1935-2003)ː Jesuita bizkaitarra
* Jon Sobrino (1938-): Jesuita bizkaitarra.
* Leonardo Boff (1938-): Teologo brasildarra.
* Ignacio Martin-Baro (1942-1989): Jesuita espainiarra, El Salvadoren eraildakoa.

## Ikus, gainera

* Teologia

## Kanpo estekak

* "Memoria y profecía" Askapenaren Teologiaren webgunea **(Gaztelaniaz) Limako "Bartolomé de las Casas" Institutuaren webgunea **(Gaztelaniaz)(Ingelesez)**
# Suitzar Guardia

| Suitzar Guardia |
| --- |
|  |
| Mota | Unitate militar, indar armatuak, suitzar guardia eta errege guardia |
| Sorrera | 131UTCMon, 22 Jan 1506 :00:00 +00001amAstelehenaAstelehena001k |
| Sortzailea | Julio II.a |
| Herrialdea | Vatikano Hiria |
| Mendeko unitateak | halberdier (en)  |
| Gerrak eta guduak |
| Sack of Rome, 1527 (en) , War of Urbino (en)  eta Lepantoko gudua |
| Kultura militarra |
| Zaindaria | Nicholas of Flüe (en) , Martin Tourskoa eta San Sebastian |
| Goiburua | Acriter et Fideliter |
| Webgunea | Webgune ofiziala |

**Suitzar Guardia** (latinez: *Custodes Helvetici*; italieraz: *Guardia Svizzera*; alemanez: *Päpstliche Schweizergarde*) Aita Santua eta Egoitza Santuaren segurtasunaz arduratzen den indar armatua da. Vatikano Hiriaren sarbideak ere zaintzeaz arduratzen da.

1505ean Julio II.ak sortu zuen, aita santuak bere babes pertsonalerako berezko indar armatua izan zezan. Gaur egun ere, Suitzar Guardiako buru nagusia aita santua da.

Izenak ongi adierazten duen bezala, kideak suitzar herrialdetasuna izateaz gain katolikoak izan beharra dute, 19-30 urtetakoak, ezkongabeak, Suitzan soldaduska eginak eta gutxienez 1,74 cm-ko garaierakoak. Portaera on eta eredugarria izatera derrigortuak daude, bai eta iragan garbia izatea ere, alegia akats larri edo deliturik gabekoa.

Gaur egun 110 kideek osatzen dute, horrek mundu osoko estatu gudaroste profesional txikiena bilakatzen du.

* Suitzar Guardiaren bandera.
* Suitzar goardia bat San Petri basilikaren sarbide bat zaintzen.
* Suitzar guardia ohiak Lausanan.
* Bandera zinpetzea.

## Kanpo estekak

* Suitzar Guardiaren webgune ofiziala (eleanitza)
# Montanismo

**Montanismoa** K. o. II. mendearen erdi aldera sortu eta IV. mendean desagertu zen kristau mugimendua izan zen, Montano, Priska eta Maximillaren irakaspenetan oinarritzen zena.

Montanismoaren sortzaileek ziotenez, Espiritu Santua agertu zitzaien, kristau doktrina garbi bakarra beraiena zela esateko. Aszesiaren goren maila lortzea zen montanismoaren jarraitzaileen helburua.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Ikus, gainera

* Sektarismo
* Aszetismo

## Kanpo estekak
# Alexander Tansman

| Alexander Tansman |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Łódź, 1897ko ekainaren 12a |
| Herrialdea |  Polonia  Frantzia  (1938 - |
| Heriotza | Parisko 16. barrutia, 1986ko azaroaren 15a (89 urte) |
| Hobiratze lekua | Cimetière Sud de Saint-Mandé (en)   |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Varsoviako Unibertsitatea Chopin University of Music (en)  |
| Hizkuntzak | frantsesa poloniera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | orkestra zuzendaria, konpositorea, piano-jotzailea eta soinu banda konpositorea |
| Jasotako sariak |
ikusi[erakutsi]
* Arte eta letren komendadorea
 |
| Kidetza | Royal Academy of Science, Letters and Fine Arts of Belgium Union of Polish Composers (en)  |
| Mugimendua | musika klasikoa |
| Genero artistikoa | opera sinfonia |
| Musika instrumentua | pianoa |
| Diskoetxea | Naxos Chandos Records (en)  |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | judaismoa |
|

---

 |
| tansman.lodz.pl |
|

---

        |

**Alexander Tansman** (Łódź, Polonia, 1897ko ekainaren 12a - Paris, 1986ko azaroaren 15a) frantses musikagilea izan zen, orkestra-zuzendaria eta piano-jotzailea, jatorriz poloniarra. Garrantzi handiko lana egin zuen musika politonalaren teknikaren sorreran. Ikasketak Varsoviako Unibertsitatean egin zituen. Poloniako konposizioko lehenengo eta bigarren sariak eman zizkioten. Parisa joan zen bizitzera, eta bertako musika-giroan sartu zen berehala. 1937an frantses hiritartasuna hartu zuen. Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuetan bizi izan zen, eta 1946an Frantziara itzuli zen. Piano-jotzaile eta orkestra-zuzendari gisa hainbat bira egin zituen Austria, Japonia eta Estatu Batuetan zehar. Lehenengo lanetan intimitate-sakontasuna nabarmena bada ere, Parisa joan zenetik, era sinfonikoa hautatu zuen, eta neoklasizismoaren eragin nabarmena izan zuen. Europako musika-giroarekin harremana izan zuen garaian, Stravinskiren estetika modan zegoen. Azken musikagile horri jarraituz, zenbait lan egin zituen, hala nola, *Sinfonia do minorren*. Ravelen eragina ere antzematen da Tansmanen lanetan. Bere lanetan dantzarik ez dago, baina erritmo hirutarra behin eta berriro agertzen da; hala gertatzen da, esate baterako, *Hogei pieza erraz poloniar herri-melodiaz*. Herri-erritmoak ere erabili zituen *Sonatina txirularako*, *Bost inpromptusak* eta *Bigarren laukotea* lanetan. Lan ugari egin zituen Tansmanek, besteak bete, zazpi sinfonia, zazpi opera (*Gau kurdua*, 1925-1927) eta balletak (*Hiri handia*, 1932).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.