Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oroimin

Hego Euskal Herrian XIX. mendearen amaieran eman zen aldaketa politiko-sozialak iragan tradizionalarekiko oroimin ikaragarria sortu zuen euskaldun gehienengan, abertzaletasuna sorraraziz.
**Oroimina** edo **nostalgia** sentimendu mota bat da; maite den zerbaitek, harengandik urrun egotean, eragiten duena. Gehienetan iraganeko garai ederrak gogoratzean sortzen da.

## Hitza

Euskal jatorriko hitza *oroimena* eta *mina* hitzen elkarketaz sortutako hitz elkartu bat da, mailegua grezieratik datorren bitartean (νόστος (*nóstos*), etxerako itzulera, eta ἄλγος (*álgos*), mina, hitzen elkarketa da), zeina XVII. mendean medikuntza ikasle batek berreskuratu zuen, suitzar mertzenarioek jaioterritik urrun egoteagatik pairatzen zuten larritasuna hitzez adierazteko. Sentimendu honi izena jartzeak eta gainera, medikuntzak jarri izanak, Aro Moderno goiztiarrean harrabotsa izan zuen Erromantizismoan.

## Ezaugarriak

Oroimina denboraren joanarekin, atzera itzul ezin izatearekin eta atzean utzitako pertsona, aukera eta ekintzekin lotuta egon ohi da, horiek denek sortzen duten goibeltasun sentimendu bat dela esan daiteke, tristura mota bat, hortaz. Sarritan agertu ohi da "haurtzaro liluragarria" edo "garai zahar ederrak" eduki zituzten pertsonengan.

Zientziak gai honi buruzko hainbat ikerketa egin ditu, gehienak pertsona bakoitzaren bizitzan oinarrituta eta oroimina era desberdinetan artifizialki eraginda. Usaimena eta ukimena oroiminaren eragile indartsuak dira, zentzumen hauek jasotako estimulua amigdalatik igarotzen delako lehenik, hau da, sentiberatasuna eragiten duen garuneko gunetik. Oroimina ez du edozein ekintzak eragiten; ekintza horrek gehienetan iraganeko garai eder bateko gertakizun garrantzitsu batekin lotuta egon behar du, adibidez, iraganean pertsona egondako toki batekin. Musikak eta eguraldiak ere oroimin sakona eragin dezakete.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Herrimin

## Kanpo estekak
# Mikmak

| Mikmakak |
| --- |
|
Mikmak nazioaren bandera. |
| Biztanleak guztira |
| 168.480 (2016ko errolda) |
| Biztanleria nabarmena duten eskualdeak |
|  Kanada,  Ameriketako Estatu Batuak |
| Hizkuntza |
| Ingelesa, mikmakera, frantsesa |
| Erlijioa |
| Katolizismo |
| Zerikusia duten beste giza taldeak |
| Algonkinak |

**Mikmak**ak (mikmakeraz: *míkmaq, míkmaw* edo *mìgmao*) Ipar Amerikako amerindiar komunitate edo nazio bat dira. Gaur egun, estatuen mugei dagokienez, Brunswick Berrian, Ternua eta Labradorren, Eskozia Berrian, Eduardo Printzearen Uhartean eta Quebecen bizi dira Kanadan; eta Mainen, Ameriketako Estatu Batuetan. Beren lurraldeari **Mi'kma'ki** deitzen diote.

Badirudi mikmakek beren buruari hasiera batean inu'k edo i'nu'k deitzen ziotela. Izen horrek «gizakia» edo «jendea» esan nahi duela dirudi. *Mikmak* izenak, berriz, haien hizkuntzan «nire lagunak» esan nahi bide du.

Uste da, gainerako amerindiar herri guziak bezalaxe, Asiatik etorri zirela, eta hamar mila urte inguru daramatzatela lur horietan. Orain dela gutxi arte, herri nomada izan da: negua barnealdeko haranetan ematen zuten; eta, udan, berriz, kostaldera jotzen zuten, ehizara edo arrantzara. Egun, batez ere kostaldean arrantzan jarduten dira, eta *kanoen herria* deitu izan zaie.

Mikmak herria 40.000 pertsona inguruk osatzen dute, eta horietatik gutxi gorabehera 11.000 algonkin hizkuntzen hiztun dira, zehazki mikmakerarenak. Antzina hieroglifo idazkera erabiltzen bazuten ere, urteen joan-etorrian latindar alfabetoa bereganatu zuten.

Egun, erreserbetan egituratuta daude, eta erreserba horiek nazio izaera dute. Hori dela eta, erreserba horietatik kanpo bizi direnek ez dute mi'kmaq identitate ofizialik.

Herri haren eta euskal herritar arrantzaleen arteko harremanen ondorio izan zen algonkin-euskara pidgina, XVI. eta XVII. mendeetan erabilia.

## Lurraldea

Lurralde historikoak.
Nazioaren zazpi lurraldeak hauek ziren: Kespukwitk, Sikepnékatik, Eskíkewaq, Unamákik, Piktuk aqq Epekwitk, Sikniktewaq eta Kespékewaq. Hala ere, frantziar eta britainiar inperioen aurkako gerren ondorioz, XVI. mendetik aurrera lurraldeak etengabe galduz joan ziren.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Miawpukek
* Mikmaken hieroglifoak

## Kanpo estekak

* **(Mikmakeraz)(Ingelesez)** Sean Haberlin, Eunice Metallic, Diane Mitchell eta beste: *Mi'gmaq Online* hiztegia. 2010-10-25ean eskuratua.
* **(Gaztelaniaz)** Los secretos de un vínculo pacífico, *Noticias de Gipuzkoa* (2012-05-28)
* **(Mikmakeraz)(Ingelesez)** Stephen Keptin Augustine mikmak buruzagiaren zenbait bideo, bere herriari eta hark historikoki euskaldunekin izan duen erlazioari buruz, *Jauzarrea.com*
# Siouar hizkuntzak

| Siouar hizkuntzak |
| --- |
|  |
| Datu orokorrak |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza hizkuntza autoktono Ameriketako jatorrizko hizkuntzak Hoka-Sioux (en)  |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-2 | `sio` |
| Glottolog | `siou1252` |
| Linguasphere | 64-A |
| Linguist List | siop |
| IETF | sio |

**Siouar** hizkuntzak edo **Siouar–Catawba** hizkuntzak Ipar Amerikako hizkuntza-familia bat dira, eta batez ere Ipar Amerikako Ordoki Handietan hedatua egon zen, Sioux herrien eta ahaide ziren beste etnia batzuen artean,

## Izena

Bi multzotan bereizten dituzte hizkuntzok hizkuntzalariek: *siouar* *mendebaldekoa* edo siouar berezkoa, talderik handiena, eta *siouar ekialdekoa* edo Catawba hizkuntzen multzoa bestea. Beste batzuek 'siouar' izena mendebaldeko adarrera mugatzen dute eta *siouar-catawba* izena erabiltzen dute familia osoarentzat.

## Beste hizkuntza batzuekiko harremana

Yuchi hizkuntza isolatua sioux–catawba hizkuntzekin nahiko lotuta egon liteke, batzuen iritziz.

*Macro-sioux* talde bat ere proposatu izan da caddo hizkuntzekiko eta irokiar hizkuntzekiko loturak ontzat emanik, baina XXI. mendean uste da lotura horiek *sprachbund* baten parte izateagatik izan litezkeela. Herri siouar eta caddoar batzuk iraganean Mississippiar kulturan elkarlotuta egon zirela uste da, adibidez.

## Erreferetziak

## Kanpo estekak
# Seminola

| Seminolak |
| --- |
|  |
| Biztanleak guztira |
| 18.600 inguru |
| Biztanleria nabarmena duten eskualdeak |
| Ameriketako Estatu Batuak (Oklahoma, Florida) |
| Hizkuntza |
| ingeles, mikasukiera, creekera |
| Erlijioa |
| Protestantismo, katolizismo, erlijio tradizionala |
| Zerikusia duten beste giza taldeak |
| Mikasuki, Txoktaw, Muskogear (Creek) |

**Seminola** (ingelesez: *seminole*) Ipar Amerikako amerindiar herria da. XVIII. mendearen bukaeran creek, okoni, mikasuki eta eufola herriek Floridako iparraldean hartu zuten bizilekua, eta 1775etik aurrera *seminola* deitu zitzaien muskogee hizkuntzan mintzo ziren amerindiar hauei. Seminolek babesa ematen zieten esklabo beltz eta amerindiarrei eta gerretako iheslariei. Ehiza eta arrantza zuten bizibide.

Hiru gerra izan ziren seminolen eta Estatu Batuetako gobernuaren artean. Lehenengoa 1817an hasi zen; Floridara ihes egindako esklabo beltzak harrapatzearen aitzakiatan Jackson jeneralak Florida inbaditu zuen; 1819an Espainiak eta Estatu Batuek hitzarmen bat sinatu zuten eta Florida Espainiaren mende geratu zen. Bigarren gerrak 1836tik 1846ra iraun zuen. Estatu Batuetako gobernuak seminolak Missouriko erreserbetara eraman nahi zituen; seminolek ez zuten onartu erbesteratze hori eta borrokan ari izan ziren harik eta soldaduek Osceola buruzagia azpikeriaz atxilotu zuten arte. Orduan seminolak Oklahomara eraman zituzten, creek nazioa bizi zen erreserbara.

Seminolei eta txeroki, txickasaw, creek eta txoctaw herriei bost tribu zibilizatuak esan zitzaien. Leinu bakoitzak gobernu autonomo bat izan zuen hamabost urtez, Estatu Batuetako gobernuaren ereduari jarraitzen ziona, baina 1907an Oklahoma estatu bihurtu zenean indiarren gobernu horiek desagertu egin ziren. Estatu Batuetako gobernua Floridan geratu ziren seminolak mendean hartzen saiatu zen eta hirugarren gerra hasi zen, 1855etik 1858ra iraun zuena. Azkenean Estatu Batuek beren lurraldea erosi zieten seminolei eta mendebalera eraman zituzten. 1970. urtean mila seminola inguru geratzen ziren Floridan.

2000. urteko datuen arabera, 27.431 seminola eta 189 mikasuki inguru bizi ziren Estatu Batuetako Oklahoma, Florida, Texas, eta Bahama uharteetan, eta Mexikoko Coahuila estatuan banatuak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Chinook etnia

Chinook etnia| Mota | herri |

**Chinook** egun ia desagertu den herri amerindiarra da, Columbia ibaialdean eta Ozeano Bareko kostaldean (Oregon eta Washington estatuak, AEB) bizi zena. Chinook herria lurralde haietan europarrekin harremanetan jarri zen lehen herria izan zen. Frantsesetiko eta ingelesezko hitzez osaturiko *pidgin* bat erabili zuten, merkataritzarako hizkuntza gisa, Oregondik Alaskarainoko kostaldean.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Afro-amerikar

Afro-amerikar| Mota | etnia |
| Biztanleria (osoa) | 288.588.078 |
| Hizkuntza | ipar amerikar ingeles, brasildar portuges, Spanish language in the Americas (en)  eta Amerikako frantsesa |
| Erlijioa | katolizismo, Protestantismo, Afro-American religion (en) , kristautasun, Kemetismo eta Kemetic Orthodoxy (en)  |
| Honen parte | amerikar |

**Afro-amerikarra** Saharaz hegoaldeko Afrikako arbasoak dituen edo jatorriz Afrika Beltzekoa den Amerikan jaiotako gizakia da. Ez da nahasi behar afro-estatubatuar terminoarekin; afro-estatubatuarrak (ingelesez: *Afro-American, African American* edo *Black American* Ameriketako Estatu Batuetan bizi diren afro-amerikarrak dira; afro-amerikarrak, berriz, Ameriketako edozein estatu burujabetakoak izan daitezke (Haiti, Saint Kitts eta Nevis, Barbados...).

Afro-amerikar biztanle gehienak Saharaz hegoaldeko Afrikatik (gehienak Gineako golkotik) Amerikara bahitutako, esklabo hartutako eta lekualdatutako pertsonen ondorengoak dira. Batez ere meategi eta esklabo-plantaziotan lan egiteko ekartzen zituzten, XVI. eta XIX. mendeen artean (ikus «Atlantikoko esklabo merkataritza»).

Gaur egun, kontinenteko biztanleriaren % 7 inguru osatzen dute. Hona hemen Amerikako estatu burujabeen zerrenda, afro-amerikar portzentaje handiena duenetik txikienera: Haiti (% 95), Saint Kitts eta Nevis (% 92,5), Barbados (% 92,4), Jamaika (% 92,1), Bahamak (% 90,6), Dominikar Errepublika (% 90.2, mulatoak barne), Grenada (% 89,4), Antigua eta Barbuda (% 87,3), Dominika (% 86,6), Santa Luzia (% 85,3), Saint Vincent eta Grenadinak (% 66), Kuba (% 62, mulatoak barne), Trinidad eta Tobago (% 57,2, mestizoak barne), Bermuda (% 53,8), Panama (% 35, mulatoak eta zanboak barne), Brasil (% 45,3, mulatoak eta arreak barne), 12 Puerto Rico (% 41, mulatoak barne), Kolonbia (% 24, mulatoak barne), Estatu Batuak (% 13,6, mulatoak barne), Peru (% 9,7, mulatoak eta zanboak barne), Nikaragua (% 9), Uruguai (% 8.1), Costa Rica (% 7.8, mulatoak barne), Honduras (% 5), Ekuador (% 4.8), Kanada (% 3.2), Argentina (% 4,5), Venezuela (% 3,5), Mexiko (% 2,5, zanboak barne), Bolivia (% 1), eta Guatemala (% 0,5, garifunak barne). Bestalde, Txilen, Paraguain eta El Salvadorren oso urriak dira afro-amerikarrak, eta estatu horietako bakoitzean populazio osoaren % 0,2 baino gutxiago direla kalkulatu da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Grina (emozioa)

**Grina** pertsona edo objektu batekiko emozio bizia da, irrika edo suhartasunezkoa; orobat amodioarekin lotzen da maiz.

Pasioa proposamen, kausa, aurkikuntza, jarduera edo maitatu batenganako interes lagunkoi edo bizi bat izan daiteke, edo berezia den kitzikadura egoera bat, zirrara edo emozio ez-neurtua. Desira sexualean eta maitasun erromantikoan erabiltzen da ere.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau psikologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Instrumental (gramatika)

*Artikulu hau gramatika-kasuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Instrumental».*
**Instrumentala** gramatika-kasu bat da, ekintza bat egiteko erabiltzen den bidea edo tresna adierazten duena. Euskaraz -*z* atzizkiaren bidez gauzatzen da. Ingelesez kasu instrumentala galdu egin da, antzinako ingelesa hizkuntza flexiboa izatetik gaur egungoa hizkuntza analitikoa izatera igaro baita.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Estatu federatu

Munduan estatu federalak dituzten herrialdeak (*berdez*).
**Estatu federatu** edo **entitate federalak** (estatua, probintzia, eskualde, kantoi, lurralde, gobernazio, oblast, emirerri edo herrialdea izan daitezkeelarik) federazioa osatzen duten unitate administratiboak (komunitate territorial eta konstituzionalak) dira.

## Estatu federatudunak munduan

|  | Federazioak | **Estatu federatuak** | Beste entitateak |
| --- | --- | --- | --- |
| *Errepublika federalak* | Alemania 🇩🇪
(16 estatu) | Baden-Württemberg
Bavaria
Berlin
Brandenburgo
Bremen
Hanburgo
Hessen
Saxonia Beherea
Mecklenburg-Aurrepomerania
Ipar Renania-Westfalia
Renania-Palatinatua
Sarre
Saxonia
Saxonia-Anhalt
Schleswig-Holstein
Turingia |  |
| Ameriketako Estatu Batuak 🇺🇸
(50 estatu) | Alabama
Alaska
Arizona
Arkansas
Kalifornia
Colorado
Connecticut
Delaware
Florida
Georgia
Hawaii
Idaho
Illinois
Indiana
Iowa
Kansas
Kentucky
Louisiana
Maine
Maryland
Massachusetts
Michigan
Minnesota
Mississippi
Missouri
Montana
Nebraska
Nevada
New Hampshire
New Jersey
Mexiko Berria
New York
Ipar Carolina
Ipar Dakota
Ohio
Oklahoma
Oregon
Pennsylvania
Rhode Island
Hego Carolina
Hego Dakota
Tennessee
Texas
Utah
Vermont
Virginia
Washington
Mendebaldeko Virginia
Wisconsin
Wyoming | **Distritu federala:**Washington D.C. |
| **Lurraldeak gehituak:**Palmyra Atoloia |
| **Lurralde ez-gehituak:**
Samoa Estatubatuarra
Guam
Ipar Marianak
Puerto Rico
Birjina Uharte Estatubatuarrak:
* Baker uhartea
* Howland uhartea
* Jarvis uhartea
* Johnston Atoloia
* Kingman uharria
* Midway Atoloia
* Navassa uhartea
* Wake uhartea
* Bajo Nuevo uhartea
* Serranilla uhartea
 |
| Argentina 🇦🇷
(23 probintzia) | Buenos Aires
Catamarca
Chaco
Chubut
Córdoba
Corrientes
Entre Ríos
Formosa
Jujuy
La Pampa
La Rioja
Mendoza
Misiones
Neuquén
Río Negro
Salta
San Juan
San Luis
Santa Cruz
Santa Fe
Santiago del Estero
Tierra del Fuego
Tucumán | **Hiri autonomoak:**Buenos Aires |
| Austria 🇦🇹(9 estatu) | Viena
Austria Beherea
Austria Garaia
Estiria
Tirol
Karintia
Salzburgo
Vorarlberg
Burgenland |  |
| Bosnia-Herzegovina 🇧🇦
(2 entitate; 10 kantoi) | **Bosniako Serbiar Errepublika** | **Distritu auto-gobernatua:**Brčkoko Barrutia |
| **Bosnia-Herzegovinako Federazioa:**
Una-Sana
Posavina
Tuzla
Zenica-Doboj
Bosnian Podrinje
Erdialdeko Bosnia
Herzegovina-Neretva
Mendebaldeko Herzegovina
Sarajevo
10. kantonamendua |
| Mikronesiako Estatu Federatuak 🇫🇲
(4 estatu) | Chuuk
Kosrae
Pohnpei
Yap |  |
| Etiopia 🇪🇹 |  |  |
| India 🇮🇳 |  |  |
| Irak |  |  |
| Mexiko |  |  |
| Myanmar |  |  |
| Nigeria |  |  |
| Errusia |  |  |
| Somalia |  |  |
| Suitza |  |  |
| Sudan |  |  |
| Hego Sudan |  |  |
| Venezuela |  |  |
| *Monarkia federalak* | Australia |  |  |
| Arabiar Emirerri Batuak |  |  |
| Belgika |  |  |
| Kanada |  |  |
| Malaysia |  |  |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak