# Ramaswamy Venkataraman

| Ramaswamy Venkataraman |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  8. Indiako presidente |
| --- |

 1987ko uztailaren 25a - 1992ko uztailaren 25a ← Zail Singh - Shankar Sharma →

|  Indiako presidenteordea |
| --- |

 1984ko abuztuaren 31 - 1987ko uztailaren 24a ← Mohammad Hidayatullah - Shankar Sharma →

|  Indiako Barne Arazoetako ministro |
| --- |

 1982ko ekainaren 22a - 1982ko irailaren 2a ← Zail Singh - Prakash Chandra Sethi (en)  →

|  Indiako Defentsako ministro |
| --- |

 1982ko urtarrilaren 15a - 1984ko abuztuaren 2a ← Indira Gandhi - Shankarrao Chavan (en)  →

|  Indiako Finantzetako ministro |
| --- |

 1980ko urtarrilaren 14a - 1982ko urtarrilaren 15a ← Hemwati Nandan Bahuguna (en)  - Pranab Mukherjee →

|  Member of the Lok Sabha |
| --- |

|  Member of the 7th Lok Sabha (en)  |
| --- |

 |
| Bizitza |
| Jaiotza | Thanjavur barrutia, 1910eko abenduaren 4a |
| Herrialdea |  Britainiar Raj  1947ko abuztuaren 14a)  Indiako Agindupeko Lurra  (1947ko abuztuaren 15a -  1950eko urtarrilaren 26a)  India  (1950eko urtarrilaren 26a - |
| Heriotza | New Delhi, 2009ko urtarrilaren 27a (98 urte) |
| Heriotza modua | : organo anitzeko disfuntzio-sindromea |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Janaki Venkataraman (en)  |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Loyola College (en)  University of Madras |
| Jarduerak |
| Jarduerak | abokatua, politikaria, autobiografialaria eta epailea |
| Jasotako sariak |
ikusi
* Light of Truth Award  (2001)
 |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | hinduismoa |
| Alderdi politikoa |  Indiako Kongresu Nazionala |
|

---

 |
|   |
|  |

**Ramaswamy Venkataraman** (pronunciation, 1910eko abenduaren 4a –  2009ko urtarrilaren 27a), R. Venkataraman izenez ere ezaguna, Indiako abokatu, independentziaren aldeko aktibista eta politikaria izan zen, sindikatuko ministro, Indiako presidenteorde eta Indiako presidente izan zena. Venkataraman Rajamadam herrian jaio zen, Tanjore barrutian (Madrasko presidentetza). Zuzenbidea ikasi zuen eta Madrasko Auzitegi Nagusian eta Indiako Auzitegi Gorenean jardun zuen. Gaztaroan, Indiako independentziaren aldeko aktibista izan zen, eta Quit India Mugimenduan parte hartu zuen. Konstituzio Asanbladako eta behin-behineko kabineteko kide izendatu zuten. Lau aldiz hautatu zuten Lok Sabha-rako eta Batasuneko Finantza Ministro eta Defentsa Ministro izan zen. 1984an, Indiako presidenteorde hautatu zuten eta 1987an, Indiako presidente bihurtu zen eta 1987tik 1992ra izan zen karguan. Estatu ministro gisa ere aritu zen K. Kamaraj eta M. Bhaktavatsalam-en agindupean.

## Biografia

Venkataraman Tamil Brahmin familia batean jaio zen Rajamadam herrian, Pattukottai ondoan, Tanjore barrutian, Madrasko presidentetzan, Britainiar India . Eskola-heziketa Pattukottaiko Govt Boys Higher Secondary School-en egin zuen eta gradua Tiruchirappalliko College Nazionalean .

Madras hirian (gaur egun Chennai) hezi zen, eta Venkataramanek ekonomian masterra lortu zuen Madrasko Loyola Collegen. Geroago, Zuzenbidean graduatu zen Madrasko Zuzenbide Fakultatean. Venkataraman Madrasko Auzitegi Nagusian matrikulatu zen 1935ean eta Auzitegi Gorenean 1951n.

Zuzenbidea praktikatzen ari zela, Venkataraman India Britainia Handiaren menpekotasun kolonialetik askatzeko mugimenduan sartu zen. Indiako Kongresu Nazionaleko erresistentzia ospetsuan, 1942ko Quit India Mugimenduan, parte hartu zuen aktiboki, eta horrek bi urtez atxilotu zuten Indiaren Defentsa Arauen pean. Venkataramanen legearekiko interesa garai hartan jarraitu zuen. 1946an, boterea britainiarretatik indiarren eskuetara transferitzear zegoenean, Indiako Gobernuak Malaya eta Singapurrera bidalitako abokatuen taldean sartu zuen, bi leku horien japoniarren okupazioan kolaborazio delituengatik akusatutako indiar herritarrak defendatzeko. 1947tik 1950era, Venkataraman Madrasko Probintziako Abokatuen Federazioko idazkari gisa aritu zen.

## Ibilbide politikoa

Zuzenbide eta merkataritza jarduerak Venkataraman politikarekin gero eta lotura handiagoa izatea ekarri zuen. Indiako konstituzioa idatzi zuen biltzar konstituziogileko kide izan zen. 1950ean, Indiako Behin-behineko Parlamenturako (1950–1952) eta Lehen Parlamenturako (1952–1957) hautatu zuten. Legegintzako jardueran zehar, Venkataramanek Nazioarteko Lan Erakundeko Metal Lanbideen Batzordearen 1952ko saioan parte hartu zuen langileen ordezkari gisa. Zeelanda Berriko Commonwealth Parlamentuko Konferentziarako Indiako Parlamentuko Ordezkaritzako kide izan zen. Venkataraman Kongresuko Parlamentuko Alderdiko idazkaria ere izan zen 1953–1954 urteetan.

Venkatraman berriro hautatu zuten Parlamentura Thanjavur-etik 1957ko hauteskunde orokorretan, 37.000 botoko gehiengo hobetuarekin. Hala ere, eserlekua utzi eta Madrasko gobernuan sartu zen, K. Kamaraj ministro nagusiaren gonbidapenez. Venkataraman Industria ministro kargua hartu zuen 1957ko apirilaren 26an eta hainbat ministerio esleitu zitzaizkion, besteak beste, Lan eta Lankidetza, Merkataritza Zergak eta Garraio Nazionalizatua, Ehunak, Meategiak eta Mineralak eta Enpresen ministerioak, eta Madrasko Legegintza Kontseilurako hautatu zuten 1958ko martxoan egindako bi urtean behingo hauteskundeetan.

1962ko batzar hauteskundeetan, Kamaraj-en gidaritzapean Kongresuko Alderdia itzuli zen boterera. Venkataraman ministerio berdinen arduradun ministro gisa mantendu zen Kamaraj ministerioan, 1963ko urriaren 2ra arte iraun zuena, eta Kamaraj-en ondorengo M. Bhaktavatsalam ministro nagusiaren agintaldian. Venkataraman bera Bhaktavatsalam ministerioko ministro kargua 1963ko urriaren 23an bakarrik zin egin zuen, New Yorken baitzegoen Nazio Batuen Administrazio Auzitegiaren saioan parte hartzeko. Venkataraman berriro hautatu zuten Kontseilurako 1964ko martxoko bi urtean behingo hauteskundeetan eta Kontseiluko ganberako buru izan zen 1967ko batzar hauteskundeen ondoren arte.

Industria ministro gisa, Venkataraman administratzaile trebea izan zen, Madrasen industria-garapenaren aro bati hasiera eman ziona. Industrialdeen ideia defendatu zuen, eta lehenengoa Guindy -n ezarri zen, eta inbertsioak lortu zituen sektore publikoko proiektu garrantzitsuetan, hala nola Integral Coach Factory, Neyveli Lignite Corporation eta Heavy Vehicles Factory . Venkataramanek TVS Group konbentzitu zuen Padi-n fabrika bat ezartzeko, eta beste hainbat enpresa pribatuk, besteak beste, Ashok Leyland, Hindustan Motors eta Enfield-ek, beren automobil-lantegiak ezarri zituzten Madrasen garai hartan. Tamil Naduko industrializazioa Venkataraman estatuko industria ministro gisa izan zen hamarkadan hasitako urratsei egotzi izan zaie, eta Tamil Naduko "industrializazioaren aita" bezala deskribatu izan da.

1967an, Venkataramanek Thanjavurreko hauteskunde parlamentarioetara aurkeztu zen, baina Dravida Munnetra Kazhagam alderdiko DS Gopalarren aurka galdu zuen. 1967ko batzar hauteskundeetan, Kongresua Dravida Munnetra Kazhagam alderdiak garaitu zuen. CN .Annadurai, DMKren buruzagia Kontseiluan, Lehen Ministro bihurtu zen eta Venkataraman oposiziaren buruzagia Kontseiluan, 1967ko abuztuan Kontseilutik dimisioa eman zuen arte.

Venkataraman Plangintza Batzordeko kide izendatu zuen Indira Gandhi lehen ministroak 1967ko uztailean, eta industria, lan, energia, garraio, komunikazio eta trenbideen arduraduna izan zen. 1970ean, Venkataramanek zuzendutako Portu Nagusien Batzordeak bere txostena aurkeztu zion Gobernuari. Hau izan zen Indiako portu nagusien funtzio eta garapen integratuaren inguruan egindako lehen ikerketa. 1971n dimisioa eman zuen Plangintza Batzordetik.

1977an, Venkataraman Madrasko (Hegoaldea) hauteskunde barrutiko Lok Sabha-rako hautatu zuten eta oposizioko parlamentuko kide eta Kontu Publikoen Batzordeko presidente izan zen.

Venkataraman, hainbat alditan, Batasuneko Kabineteko Gai Politikoen Batzordeko eta Gai Ekonomikoen Batzordeko kide izan zen; Nazioarteko Diru Funtseko, Berreraikuntza eta Garapenerako Nazioarteko Bankuko eta Asiako Garapen Bankuko gobernadore. Venkataraman Nazio Batuen Batzar Nagusiko ordezkaria izan zen 1953, 1955, 1956, 1958, 1959, 1960 eta 1961ean. Indiako ordezkaritzaren burua izan zen Genevako Nazioarteko Lan Konferentziaren 42. saiorako (1958) eta India ordezkatu zuen Vienako Parlamentu arteko Konferentzian (1978). Nazio Batuen Administrazio Auzitegiko kide izan zen 1955etik 1979ra eta bere presidentea 1968tik 1979ra.

## Batasuneko ministroa

### Finantza ministroa

Venkataraman berriro hautatu zuten Lok Sabha-rako Madras Hegoaldeko hauteskunde barrutitik 1980ko hauteskunde orokorretan, 120.000 boto baino gehiagoko gehiengo hobetuarekin. Indira Gandhi ministerioko Finantza ministro kargua hartu zuen 1980ko urtarrilaren 14an. 1980ko urtarriletik apirilera Industria ministro ere izan zen. Finantza ministro gisa, Venkataramanek 1980ko behin-behineko eta azken aurrekontuak eta 1981eko aurrekontua aurkeztu zituen Venkataramanen 1981eko aurrekontua klase ertainaren eta industriaren aldekoa zela ikusi zen, ekonomiaren hazkundea eta aurrezkia hobetzean zentratuz , inportatutako ondasun guztien aduana-zerga igoz diru-sarrerak handitzeko. Urte berean, Nekazaritza eta Landa Garapenerako Banku Nazionala sortzeko lege-proiektu bat aurkeztu zuen, eta Parlamentuak onartu zuen.

Indira Gandhi lehen ministroaren izena daraman funtsak Kongresuko Alderdiaren eta Maharashtrako ministro nagusiaren, A. R. Antulayren, aurka ustelkeria salaketak aurkeztu zirenean, Venkataramanek Parlamentuko eztabaidetan gobernua defendatzeko ardura eman zion. Oposizioko kideek Venkatramanen aurkako pribilegio mozioak aurkezten saiatu ziren arren, parlamentua engainatu zuelakoan, parlamentuko bi ganberetako presidenteek ukatu egin zituzten. Bere esku-hartzeetan, Venkataramanek lehen ministroa Antulayren jardueretatik bereizten saiatu zen, eta oposizioaren ikerketa eskaera baztertu zuen, funtsak ez zuela ikerketa bat justifikatzeko desegokitasunik egin argudiatuz.

Venkataraman Finantza ministro zen garaian, Indiak Nazioarteko Diru Funtsarekin 5.680 milioi dolar inguruko 5.000 bilioi igorpen-eskubide bereziren mailegua negoziatu zuen. 1981eko azaroan zigortua, NDFk inoiz egindako mailegurik handiena izan zen hura. Maileguak Indiako gobernuari kredituaren hedapena mugatzea eta merkataritza-maileguak murriztea eta NDFri gobernuaren zerga- eta moneta-politikei buruz galdetzea eskatzen zion bitartean, Indiari ez zion errupia debaluatzea eskatzen, iraganean egin zen bezala.

### Defentsa ministroa

Venkataraman Finantza Ministeriotik Defentsa Ministeriora aldatu zuten 1982ko urtarrilaren 15ean, ordura arte Indira Gandhi lehen ministroak zuen kargua.

Venkataraman ministerioan zegoela, Indiako Gobernuak akordioak sinatu zituen Sea King helikopteroak eta Sea Eagle misilak Erresuma Batutik eta Mirage ehiza-hegazkinak eta 209 motako itsaspekoak beste mendebaldeko nazio batzuetatik erosteko, horrela Sobietar Batasunak Indiako indar armatuetan arma-sistemetan zuen ia monopolioa desegin nahian. Horren harira, Sobietarrek, garapen bidean dauden herrialdeetako arma-merkatu handienean galtzeko gogoz, Indiaren MiG-29 ehiza-hegazkina eskuratzeko eskaera onartu zuten, eta MiG-27 eta MiG-29 hegazkinak Indian lizentziaz ekoizteari ekin zioten Venkataramanek Moskura 1983ko ekainean egindako bisitan. Eskaintza Dmitry Ustinov Sobietar Defentsa ministroak Indiara 1984ko martxoan egindako bisitan amaitu zen.

Hala ere, Defentsa ministro gisa egin zuen ekarpenik garrantzitsuena 1983an Misil Gidatu Integratuen Garapen Programa abiaraztea izan zen, eta horri esker Indiako Defentsa Ikerketa eta Garapen Erakundeak Prithvi, Akash, Agni, Thrishul eta Nag misil sistemen garapen lokala lortu zuen. Venkataramanen agintaldian, Indiak proba nuklear bat egiteko saiakera egin zuen 1983an, eta Indiako Armadak Siachen glaziarra hartu zuen 1984an.

Venkataramanek kargua utzi zuen 1984ko abuztuaren 2an eta S. B. Chavanek ordezkatu zuen Defentsa ministro gisa.

## Indiako presidenteordea (1984–1987)

Indira Gandhi lehen ministroak Venkataraman aukeratu zuen Kongresuko Alderdiaren hautagai izateko presidenteordetzarako hauteskundeetarako, M. Hidayatullahren ondorengoa aukeratzeko. Indiako Alderdi Errepublikanoko Bapu Chandrasen Kamble izan zen bere aurkari bakarra. 1984ko abuztuaren 22an egindako hauteskundeetan, Venkataramanek emandako 715 boto baliodunetatik 508 irabazi zituen, zuzenean irabazteko. Venkataraman presidenteorde kargua hartu zuen 1984ko abuztuaren 31n.

Indira Gandhi hil ondoren, Venkataraman presidenteordeak Zail Singh presidentearen erabakiarekin bat egin zuen Rajiv Gandhi lehen ministro izendatzeko. Venkataraman izan zen Indira Gandhiren heriotza Doordarshanen eta Rajiv Gandhiren agindupean gobernu berriaren zina iragarri zuena.

Rajiv Gandhi eta Zail Singh presidentearen arteko harremanak okerrera egin ahala, lehen ministroak presidenteari bisitak egiteari utzi zion. Gobernuak Venkataraman izendatzen hasi zen Singh-en ordez bisita diplomatikoetan. Hala ere, Gandhik Parlamentuari esan zion presidentearekin aldizka biltzen zela eta politika-gai guztien berri eman ziola. Lehen ministroaren adierazpenaren aurkako gutun bat, Singh presidenteak idatzia ustez, komunikabideetara filtratu zen, eta horrek iskanbila politikoa eragin zuen. Venkataramanek lotsa handia aurreztu zion Rajiv Gandhiren gobernuari gutun horri eta Konstituzioaren 78. artikuluaren arabera presidenteak informatuta egoteko zuen eskubideari buruzko ganberan eztabaida bat egiteari uko egin zionean. Oposizioko alderdien protesta haserreak eta grebak izan arren, Venkataramanek ez zuen amore eman, presidentearen eta lehen ministroaren arteko komunikazioen konfidentzialtasuna nazioaren intereserako mantendu behar zela adieraziz.

Singh presidentearen agintaldia amaitzear zela, espekulazio zabaldu zen Gandhi lehen ministro kargutik kendu eta behin-behineko gobernu bat izendatzeko asmoa zuela. Singhek Venkataramani galdetu zion ea lehen ministro izateko interesa izango ote zuen halako kasu batean, baina Venkataramanek eskaintza ukatu zuen.

1987ko presidentetzarako hauteskundeen aurretik, Kongresuko alderdiaren presidentetzarako hasierako aukeraketak B. Shankaranand, Pupul Jayakar eta P. V. Narasimha Rao izan ziren. Hala ere, Venkataramanek jakinarazi zuen dimisioa emango zuela alderdiaren presidentetzarako hautagai gisa aurkezten ez bazuten. 1987ko ekainaren 14an, Kongresuko Parlamentuko Batzordeak Venkataraman onartu zuen alderdiaren presidentetzarako hauteskundeetarako hautagai gisa.
Ezkerreko alderdiek V. R. Krishna Iyer epailea aurkeztu zuten hautagai gisa eta hautagai independente gisa aurkeztu zitekeela espekulatu arren, Singh presidenteak erretiroa hartzea erabaki zuen.

## Indiako presidentea (1987–1992)

Chandra Shekhar Indiako lehen ministro kargu-zina egiten. Shekhar izan zen Rashtrapati Bhavaneko patioan kargu-zina egin zioten lehen lehen ministroa.
Venkataraman presidenteak Parlamentuan hitzaldia eman du Indiako independentziaren berrogeigarren urteurrenean.
Shankar Dayal Sharma presidentea R. Venkataramanekin, 1995eko maiatzean
1987ko uztailean egindako hauteskundeetan, Venkataraman izan zen garaile, Krishna Iyerrek 281.550 botoren aurka 740.148 boto eskuratuz. Mithilesh Kumar hirugarren postuan geratu zen, 2.223 botorekin. Venkatramanek 755 Parlamentuko kideetatik 606ren babesa eta 25 estatuko legegintza-batzarretatik 14tan gehiengoa lortu zuen, eta Iyerrek, berriz, 8 legegintza-batzarretan gehiengoa lortu zuen, Kongresukoak ez diren alderdiek gehiengoa eta Parlamentuko 139 kideren babesa lortuz. Goodmans Alderdiko buruzagi Kumarrek zazpi boto irabazi zituen azkenean. Venkataraman 1987ko uztailaren 16an hautatu zuten eta 1987ko uztailaren 25ean zin egin zuen kargua. Mithilesh Kumarrek hauteskundeak Auzitegi Gorenean ausartu zituen, baina ez zuen arrakastarik izan. Hauteskunde-porrot sorta baten, defentsa-akordioei buruzko eztabaiden eta Gandhi lehen ministroaren eta Zail Singh presidentearen arteko harreman ezegonkorraren ondoren etorri zen hauteskundeen emaitza Kongresuko Alderdiarentzat bultzada gisa ikusi zen.

Venkataraman Indiako presidente izan zen 1987tik aurrera, lau lehen ministrorekin lan egin zuen eta horietatik hiru izendatu zituen: VP Singh, Chandra Shekhar eta PV Narasimha Rao, bost urteko agintaldian, eta horrek koalizio politikaren etorrera ekarri zuen Indian. Bere ondorengo SD Sharma izan zen XX. mendean lau lehen ministrorekin lan egin eta hiru izendatu zituen Indiako presidente bakarra. Bere liburuaren arabera, My Presidential Years, Venkataramanek adierazi zuen Kongresuko diputatu batek bigarren agintaldi bat bilatzeko ideiarekin jo zuela, baina hark "kategorikoki" uko egin ziola. Erretiroa hartzeko nahia: Venkataramanek azaldu zuen ez zuela bigarren agintaldi baterako beharrezkoak ziren maniobra politikoetan parte hartu nahi.

## Presidentetza osteko

Venkataraman Chennaira itzuli zen erretiroa hartu ondoren, baina urte batzuk geroago Delhira itzuli zen.

Venkataramanek bisita ofiziala egin zuen Erresuma Batuan 1990ean. Hemen Elisabet Ama erreginarekin, Filipe printzearekin, Edinburgoko dukearekin, Janaki Venkataramanekin eta Elisabet II.a erreginarekin ikusten da.
Venkataraman presidentea Beatriz erreginarekin 1988an Herbehereetara egindako bisita estatalean.
## Ohoreak

Venkataramanek Zuzenbideko Doktoregoa (Honoris Causa) jaso zuen Madrasko Unibertsitatean. Madrasko Medikuntza Fakultateko kide ohorezkoa da; Roorkeeko Unibertsitateko Gizarte Zientzietako doktorea; eta Burdwaneko Unibertsitateko Zuzenbideko doktorea (Honoris Causa). Tamra Patra saria eman zioten askatasunaren aldeko borrokan parte hartzeagatik, eta Sobietar Lurren Saria K. Kamarajek herrialde sozialistetara egindako bisitari buruzko bidaia-erregistroagatik. Nazio Batuen Idazkari Nagusiak oroigarri bat eman zion NBEren Administrazio Auzitegiko presidente gisa egindako zerbitzu bikainagatik. "Sat Seva Ratna" titulua eman zion Kancheepurameko Sankaracharya-k. Kanchiko Paramacharyaren jarraitzaile sutsua zen.

## Gaixotasuna eta heriotza

2009ko urtarrilaren 12an, Venkataraman New Delhiko Armadako Ospitalean (orduan Ikerketa eta Erreferentzia zena) ingresatu zuten Urosepsiaren kexekin (gernu-infekzio batek eragindako sepsia). Bere egoera larriagotu egin zen urtarrilaren 20an, odol-presio baxua eta *E. coli* infekzioa diagnostikatu ziotenean.

Venkataraman 98 urte zituela hil zen, 2009ko urtarrilaren 27an, 14:30ean IST orduan, hainbat organoren porrot baten ondorioz. Errepublikaren Egunaren biharamunean hil zenez, egun horretan bertan behera utzi ziren programa batzuk, zendutako presidente ohiari omenaldia adierazteko. Estatuko ohore osoekin erraustu zuten Ekta Sthalen, Raj Ghat ondoan. Pratibha Patil presidenteak, Mohammad Hamid Ansari presidenteordeak, Manmohan Singh lehen ministroak eta beste hainbat buruzagik doluminak adierazi zituzten haren heriotzan.

## Bizitza pertsonala

Janaki Venkataramanekin ezkonduta zegoen, eta alaba bat zuen.

## Venkataramanen liburuak

* Ramaswami Venkataramanek idatzitako *Role of Planning in Industrial Development liburua*. Govt. of India Press argitaletxeak argitaratua, 1969.
* *The Role of a Private Member of Parliament*, Ramaswami Venkataramanek idatzia. Harold Laski Zientzia Politikoen Institutuak argitaratua, 1986an.
* *My Presidential Years – R Venkataraman*, R Venkataramanek idatzia. 1995. HarperCollins/Indus. .
* *R. Venkataraman on Contemporary Issues*, Ramaswami Venkataraman eta K. Venkatasubramanianek idatzia. Variant Communications argitaletxeak argitaratua, 1996.
* *Relevance of Gandhi: And Other Essays*, K. Swaminathan eta Ramaswami Venkataraman-ek idatzia. Gandhigram Trust-ek argitaratua, 1998.

## Venkataraman-i buruzko liburuak

* *President R. Venkataraman*, Nand Gopal Chaudhry-k idatzia. Manas Publications-ek argitaratua, 1987. ISBN 81-7049-018-9 .
* *The Great Humanist Ramaswami Venkataraman*, Attar Chandek idatzia. Gian Pub. House-k argitaratua, 1987. ISBN 81-212-0106-3 .
* *So May India be Great: Selected Speeches and Writings of President R. Venkataramank*, Ramaswami Venkataramanek idatzia. Argitalpen Dibisioak, Informazio eta Irrati-telebista Ministerioak, Indiako Gobernua, 1990.
* *Selected Speeches, 1984–87, 10 September 1984 – 14 May 1987*, Ramaswami Venkataramanek idatzia. Argitalpen Sailak, Informazio eta Irrati-telebista Ministerioak, Indiako Gobernua, 1991n argitaratua.
* *President R. Venkataraman Selected Speeches: July 1987 – December 1989.*, Ramaswami Venkataramanek idatzia. Argitalpen Sailak argitaratua, Informazio eta Irrati-telebista Ministerioa, Indiako Gobernua, 1991.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak