Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Schlieffen plana

**Schlieffen plana** (alemanez: *Schlieffen-Plan*, ʃliːfən plaːn ahoskatua) 1905ean Alemaniako estatu goreneko nagusi zen Alfred von Schlieffen kondeak prestatu zuen Frantziako frontean erabiltzeko Alemaniaren operazio planari deritzo. Frantziari berehala irabaztea zen asmoa Belgika eta Luxenburgotik erasoz.

Mendebaldean Frantziari bizkor garaituz gero, Alemaniako armada libre egongo litzateke ekialdean Errusia menderatzeko. Helmuth Johannes Ludwig von Moltke jeneralak plan hori erabili zuen 1914an (baina porrot egin zuen) eta beranduago, Alemania naziak (ezberdintasun batzuk kenduta) 1940an. Azken erasoaldi honetan, alemaniarrek beraien helburu militarra lortu zuten.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Auto-ilara

Auto-ilaretan alboko erreia libre uzteko gomendatzen da, trafiko-poliziei edo anbulantziei hortik igarotzeko aukera uzteko.
**Auto-ilara** edo **zirkulazio pilaketa** errepidean normalean baino askoz ibilgailu gehiago elkartzen direnean sortzen da eta normalean trafikoaren batez besteko lastertasunaren moteltzeari lotuta egoten da.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

## Kanpo estekak
# 112 (telefono zenbakia)

112 (telefono zenbakia)
Telefono adimendun gehienetan, telefonoa programatu daiteke hasierako seguritate-pasahitza sartu gabe ere, **112**  larrialdietako **doako telefono**ra deitu ahal izateko. Irudiko telefono pantaila-argazkian ikus daiteke puntu morean klik eginez gero telefonoak **112**  markatuko duela.

**112** (**bat bat bi** ahoskatua) Europar Batasun osoan, Kolonbian eta GSM sistemak funtzionatzen duen herrialdeetan erabiltzeko larrialdietarako telefono zenbakia da. 1991n ezarri zuen Europar Batasunak larrialdietarako zenbaki unibertsal gisa. Eguneko 24 orduetan, urteko egun guztietan, ematen du zerbitzua, salbuespenik gabe.

112 telefono zenbakia doakoa da. Telefono mugikorretatik deitu daiteke estaldura dagoenean, nahiz eta estaldura hornitzen duen operadoreak erabiltzailearena ez izan.

112 telefonoaren bidez, larrialdiren batean edo berehalako arriskuren baten aurrean dauden pertsonek larrialdiko laguntza eska dezakete honako arlo hauetan: herritarren segurtasuna, su itzaltze eta salbamendua, osasun larrialdiak, babes zibila edo bertzelako laguntza egoerak.

## Zer egin 112 deitzean

112 telefono zenbakiarekin harremanetan jarri ondoren, honako hau egitea gomendatzen dute:

* Ahalik eta informazio esanguratsu gehien denbora laburrean hauek helarazten saiatzea:
	+ Izena, telefono zenbakia eta nondik deitzen den adieraztea.
	+ Zer gertatu den eta non gertatu den azaltzea.
	+ Zaurituen edo gaixoen kopurua eta egoera.
	+ Nola eta noiz gertatu den.
* Lasai egon behar da eta modu ordenatuan erantzun behar zaie operadorearen galderei, guztiak beharrezkoak baitira behar den laguntza bidaltzeko.
* Elkarrizketa amaitu ondoren, komeni da abisua emateko erabilitako telefonoa libre izatea, informazio gehiago eman behar bada edo deitu duenari autobabeseko gomendioak helarazi behar bazaizkio.

## Herrialdeak

112 telefono zenbakia erabiltzen duten herrialdeen artean:

* Alemania
* AEB (telefono mugikorren operadore gehienekin)
* Andorra
* Armenia
* Belgika
* Bielorrusia
* Bulgaria
* Danimarka
* Erresuma Batua (999 telefono zenbakiarekin batera)
* Errumania
* Errusia (2008tik aurrera)
* Eslovakia
* Eslovenia
* Espainia
* Estonia
* Finlandia ( Åland barne)
* Frantzia (15arekin anbulantziarako, 17arekin poliziarako eta 18arekin suhiltzaileetarako)
* Gibraltar
* Grezia
* Hegoafrika
* Hego Korea (polizia bakarrik)
* Herbehereak
* Hong Kong (gune menditsuetan soilik; 999 zenbakira birbideratzen du deia)
* Hungaria
* India (poliziak bakarrik)
* Irlandako Errepublika
* Islandia
* Italia (Carabinieriak bakarrik)
* Kolonbia (poliziak bakarrik)
* Kroazia
* Letonia
* Libano
* Liechtenstein
* Lituania
* Luxenburgo
* Malaysia (telefono mugikorrak bakarrik)
* Malta
* Norvegia (polizia bakarrik)
* Polonia (997, 998, 999 telefono zenbakiekin batera)
* Portugal
* San Marino (polizia bakarrik)
* Suedia
* Suitza
* Turkia (anbulantzia bakarrik)
* Txekia
* Ukraina (Kharkiven bakarrik)
* Vatikano Hiria (Vatikano Hiriko Jendarmeriak bakarrik)
* Zipre

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Luisa Maria Orleanskoa

| Luisa Maria Orleanskoa |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Consort of the Belgians (en)  |
| --- |

 |
| Bizitza |
| Jaiotzako izen-deiturak | Louise-Marie Thérèse Charlotte Isabelle d'Orléans |
| Jaiotza | Palermo, 1812ko apirilaren 3a |
| Herrialdea |  Frantzia |
| Lehen hizkuntza | frantsesa |
| Heriotza | Ostende, 1850eko urriaren 11 (38 urte) |
| Hobiratze lekua | Royal Crypt (en)   |
| Heriotza modua | berezko heriotza: tuberkulosia |
| Familia |
| Aita | Luis Filipe Frantziakoa |
| Ama | Maria Amalia Napolikoa eta Siziliakoa |
| Ezkontidea(k) | Leopoldo I.a Belgikakoa  (1832ko abuztuaren 9a -  1850eko urriaren 11) |
| Seme-alabak |
ikusi[erakutsi]
* Louis Philippe, Crown Prince of Belgium (en)  Leopoldo II.a Belgikakoa Prince Philippe, Count of Flanders (en)  Karlota Belgikakoa
 |
| Haurrideak |
ikusi[erakutsi]
* Prince Ferdinand Philippe, Duke of Orléans (en)  Princess Marie of France (en)  Prince Louis, Duke of Nemours (en)  Clémentine of Orléans, Princess of Koháry (en)  François d'Orléans, Prince of Joinville (en)  Prince Charles, Duke of Penthièvre (en)  Henri d'Orléans, Duke of Aumale (en)  Antoine of Orléans, Duke of Montpensier (en)
 |
| Leinua | Orléans etxea House of Saxe-Coburg and Gotha (en)  |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | frantsesa ingelesa alemana italiera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | akuarelista, ezkontidea eta aristokrata |
| Lantokia(k) | Brusela |
| Jasotako sariak |
ikusi[erakutsi]
* Order of Queen Maria Luisa  Order of the Starry Cross
 |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | Erromatar Eliza Katolikoa |
|

---

 |
|   |
|  |

**Luisa-Maria Teresa Karlota Elisabet Orleanskoa** (Palermo, 1812ko apirilaren 3a - Ostende, 1850eko urriaren 11) Belgikako erregina ezkontidea izan zen 1832tik hil zen arte.

Luis Filipe Frantziakoa eta Maria Amalia Napolikoa eta Siziliakoaren alaba izan zen. 1832an Leopoldo I.a Belgikakoa erregearekin ezkondu zen, 1817tik alarguna zena.

Leopoldok eta Luisa-Mariak lau seme-alaba izan zituzten

* Luis Filipe printzea, printze oinordekoa (1833ko uztailaren 24a – 1834ko maiatzaren 16a)
* Leopoldo II.a Belgikakoa (1835eko apirilaren 9a – 1909ko Abenduaren 17a)
* Filipe printzea, Flandesko kondea (1837ko Martxoaren 24a – 1905eko azaroaren 17a)
* Karlota Belgikakoa printzesa (1840ko ekainaren 7a – 1927ko urtarrilaren 19a), Maximiliano I.a Mexikokoaren emaztea.

Luisa Maria tuberkulosiak jota hil zen 38 urterekin.
# San Luisen Ehun Mila Semeak

| San Luisen Ehun Mila Semeak |
| --- |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Mota | espedizio-armada |
| Indarraldi | 1823ko apirila - 1828 |
| Kokaleku | Espainia |
| Herrialdea | Borboien berrezarkuntza |
|  |
|  |
| Gatazka | Erregezaleen matxinada |
|  |

**San Luisen Ehun Mila Semeak**, (Frantzian, *Expédition d'Espagne* bezala ezaguna) 1823ko apirilaren 7an, Luis Borboikoa, Angulemako dukea gidari zela, Espainiako erregetza konstituzionala eraitsi eta absolutismoa berriro ezartzeko asmoz, Bidasoko muga zeharkatu zuten osteei jarri zitzaien izena da.

San Luisen Ehun Mila Semeak Orreagatik igarotzen (1823)
60.000 gizonek osatzen zituzten frantses osteak, eta beste 35.000 gizon altxatu ziren liberalen aurka Espainiako estatuan. Apirilaren 9an Donostia inguratu zuten frantses osteek eta egun berean Espainiako eta Indietako behin-behineko gobernu absolutistak, Oiartzunen bildurik, baliorik gabe utzi zituen kargu konstituzional guztiak eta indarrean jarri zituen 1820ko iraultza liberalaren aurreko erakunde guztiak, Hego Euskal Herriko foruak barne.

Gipuzkoan, Gaspar Jauregi *Artzaia* gerrillari liberalak, aurre egin zien frantsesei, baina etsi egin behar izan zuen absolutisten erasoei ezin erantzunik. Nafarroan armada absolutista eratu bazen ere, Iruñeko hiria militar konstituzionalen esku geratu zen. Iruñeko setioa sei hilabetez luzatu zen ia, eta irailaren 16an errenditu zen. Absolutistek Bilbo hartu zuten.

Espainiako estatuan, Katalunia izan zen absolutistei denbora luzeagoan aurre egin zien herria. Francisco Espoz Mina nafar militar liberala zen bertako Jeneral Gorena eta azaroko lehen egunetara arte ez zen errenditu hura. Irailaren 30ean Fernando VII.a erregeari bere lagun frantsesengana joaten utzi zioten gorte konstituzionalek, Cádizen zegoela, Trocaderoko fuertean eta horrekin bukaera eman zitzaion Erregezaleen matxinadari. Erregeak ez zuen, ordea, hitza bete eta liberalak zigorrik gabe utziko zituela agindu bazuen ere, absolutismoa ezarri zenean neurri bereziak hartu ziren buruzagi liberalen aurka.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013/04/29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Stade de Reims

Stade de Reims| Sorrera | 1911 |
| Futbol zelaia | Stade Auguste Delaune edukiera: 21.628 lagun inaugurazioa: 1931 |
| Presidentea |  Jean-Pierre Caillot |
| Entrenatzailea |  Will Still |
| Liga | Ligue 1 |
| 2023-24 | 9.a |
| Webgunea | Webgune ofiziala |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |
|  |
| 　 |
| **Etxekoa** |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |
|  |
| 　 |
| **Kanpokoa** |

 |

 |
|  |

**Stade de Reims** Frantziako futbol taldea da, Reims hirikoa. 1950eko hamarkadan arrakastatsua izandakoa, Ligak eta Kopak irabazteaz gain bi aldiz jokatu baitzuen Europako Kopako finala.

## Historia

Taldea 1911ean sortu zen *Société Sportive du Parc Pommery* izenarekin eta 1931ean gaur egungo izena hartu zuen. 1945 arte ez zen lehen mailan igo baina berehala irabazi zuen lehenengo Liga, 1949an. Hurrengo urteetan Frantziako talde indartsuena izan zen, herrialdeko txapelketak irabazteaz gain lehenengo Europako Kopako finalean izan baitzen, 1956an. Real Madrilek garaitu zuen 4-3ko emaitzaz. Hiru urte beranduago berriro sailkatu zen eta berriz ere Real Madrilek irabazi zuen 2-0. 60. hamarkadaren hasieran bolada onari eutsi zion hainbat Liga berriak irabaziz baina 1963an 17. gelditu eta maila galdu zuen.

1991ean irabazi zuen orain arteko azken titulua, Ligako Kopa, baina diru arazoak zirela eta, taldea desagertu eta *Stade de Reims Champagne FC* izenarekin birsortu beharra izan zuen. Hirugarren mailan hasi zuen bere jarduna. 1992an egindako enkantean Alain Afflelou enpresak eskuratu zuen. 1999an *Stade de Reims* izena berreskuratu zuen eta 2011 urtean lehen mailara itzuli zen 33 urte pasa eta gero, eta bost urte egin ditu bertan, 2015-16an maila galdu zuen arte. 2018an itzuli zen maila gorenera.

## Palmaresa

### Frantzian: 14

* Ligue 1 (6): 1949, 1953, 1955, 1958, 1960, 1962.
* Frantziako Kopa (2): 1950, 1958.
* Ligako Kopa (1): 1991.
* Trophée des champions (Superkopa) (5): 1949, 1955, 1958, 1960, 1966.

### Europan: 2

#### Europako Kopa

* Txapelduna (0)
* Finalista (2): 1956, 1959.

#### Latindar Kopa

* Txapelduna (1): 1953.
* Finalista (1): 1955.

#### Alpeetako Kopa

* Txapeldunak (1): 1971

## Jokalari ezagunak

Just Fontaine eta Raymond Kopa, besteak beste.

## Emakumezkoen taldea

Frantziako emakumezkoen futbolaren hastapenetan herrialdeko talde indartsuena izan zen.

* Frantziako Liga (5): 1975, 1976, 1977, 1980, 1982

## Kanpo estekak

* **(Frantsesez)**Stade Reimsen webgune ofiziala

| 2022-23 denboraldiko Frantziako Futbol Liga Txapelketako taldeak |  |
| --- | --- |
| Ajaccio | Angers | Auxerre | Brest | Clermont | Lens | Lille | Lorient | Monaco | Montpellier | Nantes | Niza | Olympique Lyonnais | Olympique Marseilla | Paris Saint-Germain | Stade Reims | Stade Rennais | Strasbourg | Toulouse | Troyes |
# Erdialdea-Loira Harana

| Erdialdea-Loira Harana Centre-Val de Loire |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  flag of Centre-Val de Loire (en)  |   |

 |
|  |
| Geografia |
| Hiriburua | Orléans 47°54′8″N 1°54′15″E |
| Azalera | 39.151 |
| Mugakideak | Île-de-France, Loirerria, Normandia, Auvernia-Rodano-Alpeak, Akitania Berria, Borgoina-Franche-Comté eta Auvergne (en)  |
| Administrazioa |
| Legebiltzarra | Regional Council of Centre-Val de Loire (en)  |
| Demografia |
| Biztanleria | 2.587.031 |
| Dentsitatea | 66,08 bizt/km² |
| Erabilitako hizkuntzak |
ikusi
* frantses
 |
| Ekonomia |
| Historia |
| **Sorrera data**: 1960ko ekainaren 4a |
| Bestelako informazioa |

**Erdialdea-Loira Harana** (frantsesez: *Centre-Val de Loire*) Frantziako eskualdea da.

Mugakide hauexek ditu: Auvernia-Rodano-Alpeak, Borgoina-Franche-Comté, Île-de-France, Normandia, Loirerria eta Akitania Berria.

## Departamenduak

* Cher (departamendua) (18)
* Eure eta Loir (28)
* Indre (36)
* Indre eta Loira (37)
* Loir eta Cher (41)
* Loiret (45)

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Errepublikanoak (Frantzia)

| Errepublikanoak |
| --- |
|  |
| Buruzagia | Nicolas Sarkozy Laurent Wauquiez |
| Bozeramailea | Christian Jacob |
| Sorrera | 2015eko maiatzaren 30a1 |
| Ideologia politikoa | Eskuina, kontserbadorismoa, gaullismoa |
| Nazioarteko kidetza | Europako Alderdi Popularra |
| 1 Herritarren Mugimenduaren Aldeko Batasunaren ordez. |

**Errepublikanoak** (frantsesez: *Les Républicains* edo *LR*) Frantziako alderdi politiko eskuindarra izan zen. Gaullismoaren ondorengoa, Nicolas Sarkozyk 2015ean sortu zuen Herritarren Mugimenduaren Aldeko Batasuna ordezkatzeko.

## Presidenteak

| Presidentea | Agintaldiaren hasiera | Agintaldiaren amaiera |
| --- | --- | --- |
| Nicolas Sarkozy | 2015-5-30 | 2016-8-23 |
| Laurent Wauquiez *(bitartekaria)* | 2016-8-23 | 2016-11-29 |
| *hutsik* | 2016-11-29 | 2017-12-10 |
| Laurent Wauquiez | 2017-12-10 | 2019-6-2 |
| Jean Leonetti *(bitartekaria)* | 2019-6-2 | *egun* |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Apezpiku-aulki

Erromako gotzainaren aulkia (katedra) San Joan Laterangoaren basilikan.
**Apezpiku-aulkia** gotzain baten aulkia, katedra edo tronua da. Hedaduraz, horrela deitzen zaio katedrala dagoen lekuari edo hiriari, elizbarrutiko hiriburutzat hartzen denari. Elizbarruti-aulkia eta artxidiozesi-aulki terminoek esanahi bera dute, nahiz eta dagokien elizaren hierarkian jurisdikzioaren maila zehazten duten.

Hedaduraz, hitza katedrala dagoen herria edo hiria izendatzeko erabiltzen dute. Adibidez, zentzu hertsia erabiliz, Westminsterko artxidiozesiaren aulkia Ingalaterran, Westminster katedrala da, baina zentzu zabalago batean, egoitza hori bera Londres hiria da, bertan baitago katedrala. Batzuetan, termino hau erabiltzen da, oker gainera, elizbarruti osoari erreferentzia egiteko, nahiz eta honek herri edo hiri bat baino gehiagotik hedatzen den; termino zuzenek, elizbarrutiak eta artzidiozesiak, esanahi hori zehatzago betetzen dute.

Erdi Aroko apezpiku-aulkiak *civitas* nagusietan ezarri ohi ziren.

Kasu berezia da Egoitza Santua edo Aulki Santua, Erromako gotzainaren apezpiku-jurisdikzioa, eta Eliza katolikoaren apezpiku-aulki nagusia da, bertako gobernu zentrala eratuz.

Eliza katolikoetan eta anglikanoetan erabiltzen dute gehien termino hori, nahiz eta luterotar eliza batzuetan ere erabiltzen duten.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau erlijioari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Luis V.a Frantziakoa

| Luis V.a Frantziakoa |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Mendebaldeko Frantziako erregea |
| --- |

 986ko martxoaren 2a - 987ko maiatzaren 21a ← Lotario Frantziakoa - Hugo Kapetarra → |
| Bizitza |
| Jaiotza | 967 |
| Heriotza | Compiègne, 987ko maiatzaren 22a (19/20 urte) |
| Hobiratze lekua | Royal abbey of Saint-Corneille (en)  |
| Heriotza modua | istripuzko heriotza: hunting accident (en)  zaldi gainetiko erortzea |
| Familia |
| Aita | Lotario Frantziakoa |
| Ama | Emma Italiakoa |
| Ezkontidea(k) | Adelaide-Blanche of Anjou (en)  |
| Haurrideak |
ikusi
* Arnulf (en)
 |
| Leinua | Karolingiar leinua |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | latina |
| Jarduerak |
| Jarduerak | politikaria |

**Luis** (frantsesez: *Louis*; latinez: *Ludovicus*; c. 967 – 987ko maiatzaren 21a) Mendebaldeko Frantziako erregea izan zen 986-987 urteetan. Lotarioaren eta Emma Italiakoaren semea izan zen. Azken errege karolingiarra izan zen. Urtebete baino ez zenez erregea izan, hurrengo kronikariek *qui nihil fecit* edo "Alferra" ezizena eman zioten.

## Erreferentziak
# Errepublika Berrirako Batasuna

| Errepublika Berrirako Batasuna |
| --- |
|  |
| Buruzagia | Robert Poujade |
| Sorrera | 1958ko urriaren 1a |
| Desegitea | 19671 |
| Ideologia politikoa | Zentro-eskuina, liberalismoa, kontserbadorismoa, gaullismoa |
| Nazioarteko kidetza | Nazioarteko Batasun Demokratikoa (1965-67) |
| 1 Errepublikaren Defentsarako Batasuna sortzeko. |

**Errepublika Berrirako Batasuna** (frantsesez: *L'Union pour la nouvelle République* edo *UNR*) Frantziako alderdi politiko eskuindarra izan zen. Gaullismoaren ikurra, 1968an Errepublikaren Defentsarako Batasuna eta 1971n Errepublikaren Aldeko Demokraten Batasuna bilakatu zen.

## Idazkari Nagusiak

* Roger Frey : 1958–1959
* Albin Chalandon : 1959
* Jacques Richard : 1959–1961
* Roger Dusseaulx : 1961–1962
* Louis Terrenoire : 1962
* Jacques Baumel : 1962–1967
* Robert Poujade : 1967–1969

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Bostehunen Kontseilua

| Bostehunen Kontseilua |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | Behe ganbera, elected legislative house (en) , legealdia eta Enumeration of 500 (en)  |
| Jarduera |
| Honen parte | legislature of the French Directory (en)  |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Tuileries jauregia
 |
|  |
| Kideak | Bostehunen Kontseiluaren kidea  |
| Historia |
| Sorrera | 1795eko irailaren 23a |
| Desagerpena | 1799 |

**Bostehunen Kontseilua** (frantsesez: *Conseil des Cinq-Cents*) Frantziako Lehen Errepublikako Direktorioko bi biltzar legegileetako bat izan zen; Zaharren Kontseilua zen bestea. Thermidorko Konbentzioak onartutako III. urteko Konstituzioaren bitartez sortu zen, 1795eko abuztuan, eta urte bereko irailaren 23an jarri zen indarrean. Bostehun partaideak zuzeneko hauteskundeetan aukeratzen ziren eta urtero berritzen zen ganberaren herena. Tuileriak jauregiko *Salle du Manége* delakoan egon zen egoitza 1798 arte; urte horretan, Palais Bourbonera lekualdatu zuten. Legegilea zen, eta Bostehunen Kontseiluaren erabakiak Zaharren Kontseiluak berretsi behar zituen. Brumaireko estatu-kolpearen ondoren, Napoleon Bonapartek desegin zuen Bostehunen Kontseilua.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018/12/21 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# 1135

| 1135. urtea |
| --- |
| Kronologia |
| Mendeak | XI.a • **XII.a** • XIII.a |
| Hamarkadak | 1110(e)koa • 1120(e)koa • **1130(e)koa** • 1140(e)koa • 1150(e)koa |
| Urteak | 1132  • 1133  • 1134 • **1135** • 1136 • 1137 • 1138 |
| Beste egutegi batzuetan |
| Gregoriotar egutegia | 1135 *MCXXXV* |
| *Ab urbe condita* | 1888 |
| Armeniar egutegia | 584 ԹՎ ՇՁԴ |
| Bahá'í egutegia | -709 – -708 |
| Bengaliar egutegia | 542 |
| Berber egutegia | 2085 |
| Egutegi budista | 1679 |
| Myanmarko egutegia | 497 |
| Bizantziar egutegia | 6643 – 6644 |
| Koptoen egutegia | 851 – 852 |
| Etiopiar egutegia | 1127 – 1128 |
| Hebrear egutegia | 4895 – 4896 |
| **Egutegi hinduak**

---

 |
| *Bikram Samwat* | 1191 – 1192 |
| *Shaka Samvat* | 1057 – 1058 |
| *Kali Yuga* | 4236 – 4237 |
|

---

 |
| Iraniar egutegia | 513 – 514 |
| Islamiar egutegia | 529 – 530 |
| Korear egutegia | 3468 |
| Thailandiar eguzki egutegia | 1678 |
| Holozeniar egutegia | 11135 |

**1135 beste egutegi batzuetan**| Gregoriotar egutegia | 1135 *MCXXXV* |
| *Ab urbe condita* | 1888 |
| Armeniar egutegia | 584 ԹՎ ՇՁԴ |
| Bahá'í egutegia | -709 – -708 |
| Bengaliar egutegia | 542 |
| Berber egutegia | 2085 |
| Egutegi budista | 1679 |
| Myanmarko egutegia | 497 |
| Bizantziar egutegia | 6643 – 6644 |
| Koptoen egutegia | 851 – 852 |
| Etiopiar egutegia | 1127 – 1128 |
| Hebrear egutegia | 4895 – 4896 |
| Egutegi hinduak |  |
|  - *Bikram Samwat* | 1191 – 1192 |
|  - *Shaka Samvat* | 1057 – 1058 |
|  - *Kali Yuga* | 4236 – 4237 |
| Holozeniar egutegia | 11135 |
| Iraniar egutegia | 513 – 514 |
| Islamiar egutegia | 529 – 530 |
| Japoniar egutegia |  |
| Korear egutegia | 3468 |
| Thailandiar eguzki egutegia | 1678 |

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

## Jaiotzak

* Fernando Alfontso Portugalgoa, Ospitaleko Zaldunen 12. Maisu Handia (h. 1207).
* Inge I.a Norvegiakoa, Norvegiako erregea (h. 1161).

---

## Heriotzak

* Abenduaren 1a – Henrike I.a Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea.

---

## Kanpo estekak
# Errege Magoak

*Adoración de los Magos*, Bartolomé Esteban Murillo margolariaren koadroa (XVII. mendea).
**Errege Magoak** edo **Hiru Erregeak** Jesukristo jaio ondoren bera bisitatzera eta berari opariak emateko joandako Bibliako pertsonaiak dira. Mateoren Ebanjelioa lauetatik bakarra da hauek aipatzen, "Ekialdetik" joandakoak "juduen errege jaioberria" gurtzera. Mateoren arabera, urrea, intsentsua eta mirra eskaini zioten Jesusi. Euskarazko ebanjelioen itzulpenetan, jakintsuak, zuhurrak, magoak, aztiak, hitzak erabili izan dira.

## Pasartea

Ravenna Basilikako "Apollinare Nuovo" mosaikoa, VI. mendekoa. Hiru Jakintsuak. Ezagutzen den lekukotasunik zaharrena.
Biblian, honela agertzen da Erregen etorrera (Mateo 2,1-2):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 1 Jesus Judeako Belen herrian jaio zen, Herodes erregearen garaian. Jesus jaio ondoren, "sortaldeko jakintsu" batzuk azaldu ziren Jerusalemen, 2 galdezka: –Non da juduen errege jaioberria? Haren izarra ikusi dugu sortaldean eta gurtzera gatoz. | » |
| —Mateo 2, 1-2 |

## Kopurua eta izenak

Botticelli (1445-1510). *Jakintsuen gurtza*.
XVI. mendeko irudia, ustez Ioannis Permeniatisek egina, (1526-1528 inguruan margotua). Jakintsuetako bat emakumea dela ematen du.
Joseph van Bredael (1688-1739). *Jakintsuen gurtza.*
Mateoren ebanjelioak kopururik zehazten ez badu ere, tradizionalki hiru zirela finkatu zen historian zehar, agi denez Mateoren ebanjelioak hiru opari mota zehazten dituelako, eta VI. mendetik Meltxor, Gaspar eta Baltasar izenak eman zizkieten (euskarazko forma arautuak), antzeko formak ere gorde direlarik.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Etxean sarturik, haurra ikusi zuten Maria bere amarekin eta, ahozpezturik, gurtu; ondoren, beren kutxatilak zabalduz, eskuerakutsiak eskaini zizkioten: urrea, intsentsua eta mirra. | » |
| —Mateo 2, 11 |

Ekialdeko eliza kristau batzuetan beste izen batzuk erabiltzen dira, adibidez errito siriarreko kristauen artean Larvandad, Gushnasaph eta Hormisdas; Etiopiako elizan Hor, Karsudan, eta Basanater, eta Armeniako elizan Kagpha, Badadakharida eta Badalilma. Siria eta Armeniako elizetan, halaber, 12 errege mago aipatzen dituzten tradizioak ere izan dira.

Historiako momentu batzuetan, Errege Magoak bi gizonezko eta emakume baten bidez irudikatu izan dira. XIV eta XV. mendeetan, Berpizkundeko artista handienek margotu zituzten erregeetan, oso maiz, emakume bat ageri da bi gizonekin batera Errege Magoen paperean.

## Epifania

Sakontzeko, irakurri: «Epifania»
Aztiekin lotutako jaieguna ospatzen da urtarrilaren 6an batez ere Espainian eta gazteleraz egiten duten herrialdeetan. Horren arabera, ume txintxoei opariak ekartzen dizkiete horiek aurretik idatzitako eskaera gutunen arabera. Aurreko egunean, urtarrilaren 5ean, tradizio handia daukate espainiar hirietan Erregeen kabalgata edo desfilea, Hego Euskal Herriko hiriburuetan ere oso arrakastatsua dena. Alcoi (Alacant) herrian horrelako desfilerik zaharrena egiten omen dute.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Bizarzuri (Santa Claus)
* Olentzero

## Kanpo estekak