# Panamako eskandalua

| Panamako eskandalua |
| --- |
|  |
|  |
|  |
| Mota | ustelkeria eskandalu |
| Data | 1892 |
| Garaia | Frantziako Hirugarren Errepublika |
| Herrialdea | Frantzia |
|  |
|  |
|  |

Frantsez karikatura eskandaluari buruz: Ferdinand Marie Lesseps eta Émile Zola "hiztun panpin" bezala irudikatuak.
**Panamako eskandalua** (**Panamako kanalaren eskandalua** edota **Lesseps kasua** bezala ere ezagutua) ustelkeria kasu bat izan zen, Panamako kanalaren eraikuntzarekin erlazionatuta egon zena; izan ere, eraikuntza horren saiakerak porrot egin zuen. Frantziako Hirugarren Errepublikan zehar frantziar politikari eta industrialari asko eragin zien, baita hamar milaka aurreztaile hondatu ere. Zehazki, eskandalua Panamako Kanal Interozeanikoko Konpainia Unibertsalaren (Panamako Ozeano Arteko Ubide Unibertsalaren Konpainia) finantzaketa zailtasunekin lotuta zegoen, Ferdinand Marie Lessepsek sortutako enpresa. Lessepsek beharrezko funtsak biltzeko eta proiektua gauzatzeko sortu zuen enpresa. Garai hartan, Panama Kolonbiaren departamentuetako bat zen. Hala ere, proiektua aurreikusitakoa baino garestiagoa zela agerian geratu zenean, Lessepsek harpidetza publiko bat jaulki zuen. Testuinguru horretan, funts horien zati bat Jacques de Reinach finantziariak erabili zituen kazetariak erosteko eta legez kanpo beste politikarien laguntza lortzeko. Bukatzeko, epaitegiak konpainia likidatu ondoren, eta horrek harpidedunak hondoratu ostean, Reinach baroia hilda agertu zen ; bitartean, politikari asko ustelkeria politikoaz akusatuak izaten ari ziren. Guztira, 100.000.000 franko inguru galdu ziren, eta hori XIX. mendeko ustelkeria kasurik handienetako bat izan zen.

## Historia

Lehenik eta behin, Ferdinand Marie Lesseps izan zen Panamako kanalaren konpainiaren sortzailea, Panamako kanala eraikitzearen ardura izan zuena, Frantzian fundatua *Compagnie Universelle du Canal de Panama* izenarekin. Nahiz eta finantzaria edo ingeniaria ez izan, Lessepsek uste zuen Suezko kanala eraikitzean lortutako esperientziak nahikoa prestigio emango ziola Frantziako gobernua eta enpresaburu ertainak konbentzitzeko, Panamako kanalaren eraikuntzan inbertitzeko.

Horrenbestez, Lesseps kanalaren eraikuntza finantzatuko zuten konpainiaren akzioak eskaintzeaz arduratu zen. Horiek arrakasta handia izan zuten hasiera batean: 600.000 akzio saldu ziren batez beste, 500 frankotan, proiektua finantzatzeko kapital zabal bat eratuz eta horren ondorioz, 1882an hasi ziren lanak Panaman.

Egoera horretan itxaropenak handitzeko, Lesseps oso baikorra izan zen kanala eraikitzeko behar zen diru-kantitateari buruz. Benetan, obra honek 1200 milioi Frantziar libera inguruko gastua suposatu zuen, baina Lessepsek adierazi zuen amaierako gastua hori baino askoz baxuagoa izango zela. Gainera, Panamako istmoan kanal bat eraikitzearen eta Suezen  eraikitzearen egoerak oso desberdinak ziren: Panamako lursaila harritsua eta oihanekoa zen, eraikitzea zailtzen zuena, makina eta dinamita gehiago behar zirelako. Horrez gain, gaixotasun tropikalak kutsatzearen arriskua zegoen, Malaria  eta sukar horia,  adibidez. Hori gutxi balitz ere, Lessepsek esklusarik  gabeko kanal bat eraikitzearen ideia izan zuen, gastuak murrizten zituena. Geroago Ozeano Atlantikoa eta Barearen arteko maila salbatzea esklusa handiekin bakarrik lortu ahal zela jakin zuen, ez zeudenak hasierako planean aurreikusita.

Lehenbiziko prezioan kanala ezin izango zela eraiki jakin zenean, *Compagnie Universele du Canal de Panama-*ren akzioen prezioek beherakada itzela izan zuten, hauen salmenta masiboa ekarriz. Egoerari eta publizitate txarrari aurre egiteko, Konpainiako zuzendariak ustelkeria politikora (Corrupción política) jo zuten. Helburu horrekin kapitala biltzeko eta inbertitzaileen ihesa geldiarazteko, kazetariak, politikariak baita Frantziako Parlamentuko  kide asko ere, diruz erosi zituzten. Azpijoko horiek, ordea, erabat huts egin zuten, eta azkenik, konpainiaren porrota  deklaratu behar izan zuten 1888an. Azkenean, 1.440 milioi franko galdu ziren, eta 850.000 harpidedunek inbertitu zuten dirua galdu zuten.

Bestalde, Panamako kanala “aurrerapenaren eta modernitatearen sinbolo” gisa aurkeztu zen, baina desberdintasun sozialak ere handitu zituen. Prozesu honek Frantziako sisteman krisi politiko handia eragin zuen Frantziako Hirugarren Errepublikaren  sinesgarritasuna kolokan jarriz.

## Zigorgabetasun eta ustelkeria kasuak

Panamako Kanalaren Konpainiaren likidazioa. Frantzian, 1891n.
Halako egoera ikusita, politikari batzuek (horien artean Georges Clemenceau) Lessepsek kanalaren eraikuntza finantzatzeko loteria bat merkatura ateratzea baimendu zuten, eta zenbait politikarik Estatuak bermatutako mailegu handiak eman zizkion honi; frantziar politikari asko arriskuan jarriz. Hasierako epaiketan, aldiz, Frantziako garapen ministroa, Charles Baïhaut , izan zen kartzelara kondenatu zuten parlamentuko kide bakarra. Bost urteko espetxe zigorra ezarri zioten, baina hiru urte besterik ez zituen bete. Reinach baroiak, kanalaren konpainiaren finantzaketaz arduratzen zena, bere buruaz beste egin zuen. Iturri batzuek adierazten dutenez, ustelkeria politikoan inplikatutako politikari eta bazkideei buruzko dokumentuak erre omen zituen. Beste akusatu batzuek Ingalaterrara ihes egin zuten. 1894ko abenduaren 7an,  Ferdinand Marie Lesseps hil zen. Kasuan akusatutako bi politikariak Léon Bourgeois eta Alfred Joseph Naquet  izan ziren. Oro har, kalkuluen arabera, 100 politiko eta 4 legegile inplikatuta egon ziren kasu honetan. Frantziako Parlamentuak Jean Jaurès izendatu zuen ikerketa bat egiteko, eta ikerketa hori 1893an amaitu zen. Panamako eskandaluari dagokien ikerketak 1897an bukatu ziren, baina akusatu guztiak absolbituak izan ziren edo indultatu egin zituzten. Amaitzeko, Panamako eskandaluak ondorio geopolitiko handiak izan zituen, Frantziaren porrotak AEBen esku-hartzea erraztu baitzuen. Panamako kanala ez zen bakarrik proiektu ekonomikoa izan, baizik eta botere geopolitikoaren tresna, beraz, eskandalua ez zen soilik porrota, baizik eta finantza-burbuila handi bat. Hasieratik, proiektua finantza-espekulazioaren adibide bihurtu zen, eta publizitateak errealitatea ezkutatu zuen.

Arazo teknikoak ez ezik, ingurumenari dagokionez ere, porrota izan zen inperioaren ikuspegitik egin zelako eta naturaren eraldaketa suposatu zuen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak