# Gurpil-aulkiko errugbi

**Gurpil-aulkiko errugbia** desgaitasunen bat duten kirolarientzako taldekako kirola da. Munduko hogeita bost herrialde baino gehiagotan praktikatzen da eta udako paralinpiar kirola da. Errugbi tradizionalean, kirolariek errugbi baloia erabiltzen dute jokoan, baina gurpil-aulkiko errugbi-jokalariek boleiboleko baloia erabiltzen dute. Jokoaren helburu nagusia lau jokalariko bi talde baloia kontrako taldearen entsegu marra gainditzen saiatzea da. Partida saskibaloiaren neurriko kantxa batean jokatzen da. Kirol honen ezaugarri bereizgarri bat da gurpil-aulkien arteko kontaktua baimenduta dagoela eta jokoaren zati integral bat dela, jokalariek euren aulkiak erabiltzen baitituzte aurkariak blokeatzeko eta oztopatzeko. Aldiz, kirolarien arteko kontaktua ez dago baimenduta

**Gurpil-aulkiko errugbi partida**
Errugbi jokalari guztiek gutxienez hiru gorputz-adarretan funtzio-galeraren bat izan behar dute. Gehienek bizkarrezur-muineko lesioak dituzten arren, beste egoera mediko batzuk izanda ere parte hartu dezakete, adibidez, anputazioak edo nahasmendu neurologikoak. Jokalarien gaitasun funtzionala neurtzen da puntuen bidez, eta jokalari bakoitzaren puntuak gehitzean, talde bakoitzak zortzi puntu izan behar ditu gehienez.

Jokalarien sailkapena haien gaitasun funtzionalean oinarritzen da, eta 0,5 puntu ematen zaizkie desgaitasun txikiena  dutenei, eta 3,5, berriz, desgaitasun handiena dutenei. Lau jokalariko talde bakoitzarentzat kantxako puntuen guztizkoak ezin ditu zortzi puntuak gainditu, eta horrek mugikortasun-maila desberdinak dituzten kirolariak sartzea bermatzen du.

Gurpildun aulkiko errugbia barrualdean jokatzen da, egur gogorreko pista batean. Gurpil-aulkiko arauek gurpil-aulkiko saskibaloiaren, izotz hockey-aren, eskubaloiaren eta errugbiaren hainbat ezaugarri jasotzen dituzte.

1977an Kanadan, tetraplegia zuten atletek saskibaloiaren alternatiba bat bilatzen zutela, garatu zuten gurpil-aukiko errugbia. Horri esker, mugikortasun urriko jokalariek parte hartu ahal izan zuten bere aurkarien baldintza berdinetan. Gurpil-aulkiko errugbia zuzentzen duen federazioa 1993an sortu zen, Nazioarteko Gurpil Aulkiko Errugbi Federazioa (IWRF) deitzen dena. Gurpil-aulkiko errugbiak 1996ko Atlantako Joko Paralinpikoetan egin zuen estreinako erakustaldia, eta 2000ko Sydneyko Paralinpiar Jokoetan kirol ofizial bihurtu zen dagoeneko eta dominak banatu ziren. Harrezkero, hazkunde nabarmena izan du mundu mailako ospeari eta parte-hartzeari dagokienez.

## Historia

1976an Kanadako bost kirolarik, Gerry Terwinek, Duncan Campbellek, Randy Dueckek, Paul LeJeunek eta Chris Sargentek, gurpil-aulkiko errugbia sortu zuten, tetraplegia duten pertsonentzako. Sorrera hau, Winnipegen, Manitoban gertatu zen. Garai hartan, gurpil-aulkiko saskibaloia zen taldeko kirolik ohikoena gurpil-aulkia erabiltzen zuten pertsonentzat. Kirolariek driblatzeko eta jaurtitzeko baldintza fisiko jakin batzuen beharra zuten eta horrek atleta tetraplegikoak baztertzen zituen, hain zuzen ere, goiko zein beheko gorputz-adarretan kalte funtzionalak zituztenak. Gurpil-aulkiko errugbiari, hasiera batean “*murderball*” deitzen zioten, erasokorra eta kontaktuzkoa zelako. Kirol berri hau, trebetasun funtzional handiko kirolari tetraplegikoei erasorako eta defentsarako funtzio integralak betetzeko aukera emateko diseinatu zen.

Gurpil-aulkiko errugbia 1982an sartu zuten lehen aldiz Australian. Australiako taldeak Ingalaterrako talde bat gonbidatu zuen haien aurka erakustaldi partida bat jokatzeko. Australiarrek jokoaren arau eta trebetasunei buruzko argibide mugatuak jaso ondoren, "lehiaketa" hasi zen. Lehia handiko partidu baten ondoren, australiarrek garaipena lortu zuten. Orduztik, Australian jokatzen hasi zen eta bertan loratu da.

Brad Mikkelsenek 1979an “*murderball*”-a aurkeztu zuen Estatu Batuetan. Ipar Dakotako Unibertsitateko Ikasle Elbarrien Zerbitzuen laguntzarekin, AEBetako lehen taldea sortu zuten, Wallbangers. Ipar Amerikako lehen txapelketa 1982an egin zen. 1980ko hamarkadaren amaieran, Estatu Batuetatik kanpoko lurraldeetan kirolaren izena ofizialki aldatu zen, “*murderball*”etik gurpil-aulkiko errugbira. Estatu Batuetan, kirolaren izena “*Quad Rugby*” izan zen.

Nazioarteko lehen txapelketa 1989an egin zen Toronton. Kanadako, Estatu Batuetako eta Britainia Handiko taldeek parte hartu zuten. 1990ean, gurpil-aulkiko errugbia Stoke Mandevilleko Nazioarteko Jokoetan agertu zen lehen aldiz erakustaldi gisa, eta 1993an Stoke Mandevilleko Gurpil Aulkiko Kirolen Nazioarteko Federazioak (ISMWSF) desgaitasunen bat duten kirolarien nazioarteko kirol ofizial gisa onartu zuen kirola. Urte berean, Nazioarteko Gurpil Aulkiko Errugbi Federazioa (IWRF) sortu zen ISMWSFren kirol atal gisa, gurpil-aulkiko errugbia erregulatzeko. 1995ean Nottwilen (Suitza) “Gurpil Aulkiko Errugbiko Munduko Txapelketa” jokatu zen eta Atlantako 1996ko Udako Paralinpiar Txapelketan erakustaldi bezala agertu zen lehenengo aldiz.

2000ko Sydneyko Jokoetan kirol ofizial bihurtu zen eta dominak banatu ziren. Gaur egun hogeita bost herrialde daude jardunean nazioarteko lehiaketan eta beste hainbat kirola prestatzen.

## Arauak

Gurpil-aulkiko errugbia hamabi jokalariko bi talderen artean jokatzen da. Talde bakoitzeko lau jokalari egon daitezke kantxan aldi berean.  Genero bakarreko kirola da, eta gizonezkoek zein emakumezkoek elkarrekin talde berdinetan jokatzen dute. Gurpil-aulkiko errugbia saskibaloi kantxa baten neurri bereko egur gogorreko kantxa batean jokatzen da.

Eremua laukizuzen bat da: 28 metroko luzera eta 15 metroko zabalera du. Kantxak izan behar dituen markak hauek dira: erdiko lerroa, erdiko zirkulua, eta entsegu-eremuan 8 metroko zabalera eta 1,75 metroko zabalera duena. Entsegu-marra, bukaera lerroaren zati bat da. Entsegu-marraren mutur bakoitza kono batzuez mugatzen edo markatzen da. Jokalariek entsegua lortzeko baloia eskuetan eraman behar dute eta ondoren, entsegu-marra zeharkatu behar dute. Entseguak zenbatzeko, jokalariaren gurpil-aulkiaren bi gurpilek marra zeharkatu behar dute jokalariak baloiaren jabetza duen bitartean. Talde batek ezin du hiru jokalari baino gehiago izan bere entsegu-eremuan defendatzen ari den bitartean. Aldi berean, erasoan dagoen taldeak ezin du aurkako taldearen entsegu-eremuan egon hamar segundo baino gehiagoz.

Baloiaren jabe den jokalariak hamar segundo ditu baloia pasatzeko edo bote egiteko. Talde bakoitzaren kantxaren eremua, erdiko marratik defendatzen ari diren entsegu-marrara doa. Aldiz, beste erdia, aurkako taldearen eremua izango da. Taldeek hamabi segundo dituzte baloia atzeko kantxatik (hau da, beraien kantxatik) aurreko kantxara aurreratzeko, eta berrogei segundo guztira puntu bat lortzeko edo baloiaren jabetza aldatzeko.

Gurpil-aulkien arteko kontaktua baimenduta dago, eta jokoaren zati handi bat da. Hala ere, arriskutsutzat jotzen den gurpil-aulkien arteko kontaktua ez dago baimenduta; adibidez, atzetik beste jokalari bat jotzea. Ez dago baimenduta jokalarien arteko kontaktu fisiko zuzena. Faltak minutu bateko zigorrarekin zigortzen dira, defentsazkoak edo teknikoak direnean, eta jabetza-galtze batekin, erasozkoak direnean. Kasu batzuetan, zigor-entsegu bat eman daiteke zigor baten ordez. Falta arrunten artean daude beste partaideen aulkiak biraraztea, eskuak legez kanpo erabiltzea edo aurkari bat besoekin edo eskuekin kolpatzea eta aurkaria eutsi edo oztopatzea.

Gurpil-aulkiko errugbi partiduek zortzi minutuko lau zati dituzte. Arauzko laugarren zatian berdinketa egonez gero, hiru minutuko beste aldi bat egingo da. Errugbi partidak bezala, gurpil-aulkiko errugbi jokoak ere oso bortitzak dira eta baloiaren jabetza taldeen artean mugitzen da etengabe. Partidako erlojua gelditu egiten da entsegu bat egiten denean, arau-hausteren bat gertatzen denean edo hutsegite bat gertatzen denean. Jokalari aldaketak  geldialdi batean bakarrik egin daitezke.

## Ekipamendua

Gurpil-aulkiko errugbia eskuz gidatzen den gurpil-aulkietan jokatzen da. Araudiak gurpil-aulkiaren espezifikazio zehatzak ditu. Jokalariek haien neurrietara egokitutako gurpil-aulkiak erabiltzen dituzte. Diseinuaren ezaugarri nagusien artean, aurrealdeko kolpekari bat dago, gurpil-aulkiak kolpatzen eta eusten laguntzeko diseinatua; eta hegalak, gurpil-aulkiek hura gelditzea eta eustea zailtzeko diseinatuak. Gurpil-aulki guztiek erradio babesleak izan behar dituzte, gurpilei kalterik ez eragiteko, eta atzeko aldean ez iraultzeko gailu bat.

Garapen bidean dauden herrialdeetako jokalariek eta jokalari berriek gurpil-aulkiko errugbira egokituak izan diren gurpil-aulkietan jokatzen dute batzuetan, hain zuzen ere, aldi baterako hegalak eta kolpeak gelditzeko gailuak gehitu zaizkien gurpil-aulkietan.

Gurpil-aulkiko errugbian "ukitu leuneko" diseinu erregularreko boleiboleko baloia erabiltzen da normalean, gainazal pixka bat testurizatua duena helduleku hobea emateko. Baloiak oso puztuta egoten dira boleibolarekin alderatuta, errebote hobea emateko. Kiroleko pilota ofiziala 2013tik 2016ra “Molten soft-touch volleyball” da, WR58X modeloa. Jokalariek beste ekipamendu batzuk ere erabiltzen dituzte, hala nola, eskularruak eta itsasgarriak baloia maneiatzen laguntzeko, haien euste gaitasun mugatua dela eta. Bestalde, uhal moduko batzuk erabiltzen dituzte, esertze posizio apropos bat mantentzeko.

## Sailkapena

Gurpil-aulkiko errugbian aritzeko, kirolariek desgaitasunen bat izan behar dute, eta funtzio-galera izan behar dute bai goiko gorputz-adarretan, bai beheko gorputz-adarretan. Gurpil-aulkiko errugbiko kirolari gehienek bizkarrezur-muineko lesioak dituzte lepaornoetan. Beste jokalari batzuek, hainbat anputazio, polio edo bestelako nahasmenduak dituzte.

Jokalariak maila funtzionalaren arabera sailkatzen dira eta 0,5 (maila funtzional baxuena) eta 3,5 (altuena) arteko balio puntuala ematen zaie. Taldeko jokalari guztien sailkapenaren balio osoa ezin da zortzi puntu baino handiagoa izan.

Sailkapen-prozesua atletaren desgaitasun-maila ebaluatuz hasten da, gurpil-aulkiko errugbiaren gutxieneko baldintzak betetzen diren zehazteko. Horiek eskatzen dute atleta batek desgaitasun neurologiko bat izatea eta gutxienez hiru gorputz-adar erasanda izatea, edo desgaitasun ez-neurologiko bat izatea eta lau gorputz-adarrak hartzea. Ondoren, atletak proba muskular batzuk egiten ditu goiko gorputz-adar eta enborren indarra eta mugimendu-eremua ebaluatzeko. Horren bidez, sailkapen bat eman dakioke atletari. Sailkapenak, sarritan, kirolariaren ondorengo behaketa barne hartzen du, joko egoeretan funtzio fisikoak muskulu probetan ikusitakoa islatzen duela baieztatzeko.

Kirolariek beren sailkapenaren aurrean apelazioa aurkeztu dezakete, uste badute ez dituztela behar bezala ebaluatu. Atletei sailkapen iraunkorra eman dakieke, sailkapen-proba batzuetan funtzio-maila egonkorra erakusten badute.

Gurpil-aulkiko errugbiaren sailkapena, mediku prestakuntza duten langileek egiten dute, normalean, mediku, fisioterapeuta edo terapeuta okupazionalek. Sailkatzaileak, giharretako probetan eta gurpil-aulkiko errugbiaren sailkapenaren xehetasunetan ere trebatuak izan behar dira.

## Gurpil-aulkiko errugbia Euskal Herrian

Gurpil-aulkiko saskibaloiko taldeengatik ezaguna zen Gasteizko Zuzenak taldeak kirol egokituko modalitate berri bat jarri zuen martxan 2017an, gurpildun aulkiko errugbiko Zuzenak Basatiak taldea sortuta. Errugbian gurpil-aulkian jokatzen duen estreinako euskal taldea da arabarra. Euskal herriko jokalari bat Markel Kerexeta elgoibartarra da, taldearen sorreratik jokatzen duena Gasteizko taldean.