Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vostok-1

| Vostok-1 |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Fabrikazioa |
| Fabrikatzailea | RKK Energia |
| Historia |
| Hurrengoa | Vostok-2 |
|  |
|  |
| **Espazio jaurtiketa** |  1961eko apirilaren 12a |
| **Lurreratzea** |  1961eko apirilaren 12a |
| Kudeatzailea | Sobietar Batasuneko espazio programa |
| Honen parte | Vostok |
|  |
|  |
|  |
| Dimentsioak | 2,3 () m |
| Masa | 4.725 kg |
| Identifikazioa |
| Dei-kodea | Кедр |

Vostok-1 (errusieraz: восток, ekialdea) Sobietar Batasunak (SESB) gizaki bat lehen aldiz espazioratzeko erabili zuen espazio-ontzia izan zen. Juri Gagarin izan zen 1961eko apirilaren 12an *Vostok-1* espazio-ontzi barnean Kazakstanen dagoen Baikonurgo kosmodromotik lur plantetatik lehen aldiz lurraren orbitan ibili zena. Sergei Korolev-ek eta bere ingeniariek diseinatu zuten gailua.

Lurrari buelta osoa egin zion ia bi orduan. Itsaso Baltikotik abiatu zen gutxi gorabehera (~1000 km ekialdera) eguerdian (6:07 UTC, Ordu Unibertsal Koordinatuaren arabera). Siberia osoa zeharkatu zuen eta ordu laurdenean heldu zen Kamtxatka peninsularaino. Ozeano Barean sartzerakoan berehala aurkitu zuen gaua (6:37 UTC); ilunpean ozeano osoa ordu betean zeharkatu eta Magallanes itsasartetik pasa ondoren egunsentia ikusi zuen (7:10 UTC). Atlantikoa beste ordu laurden batean zeharkatu eta Angolaren kosta aldetik pasatzerakoan abiadura moteltzeko retrokoeteak piztu zituen. Atmosferan berriro sartzerakoan ontzian espero gabeko biraketa gogorrak sufritu ondoren, balaztatze-lana eginda retrokoeteen moduluak askatzea lortu zuen Egipto gainean (7:35 UTC). Mediterraneo eta Kaspiar itsasoetatik pasa ondoren ontzia utzi zuen Gagarinek eserlekutik jaurtikita (6:55 UTC) 7.000 metroko altueran. Jausgailua zabalduta 10 minutuan lurrera heldu zen arazorik gabe (7:05 UTC). Teorian ia abiatze-toki berera itzuli behar zen, baina planeta ekialdera bira egiten zuenez, mendebalderago lurreratu zen 40.000 km egin eta gero; Baltikotik ekialdera ez, iparraldera baizik.

Orbita ibilbidea (eslovakieraz). **6:07štart**: jaurtiketa; **6;37 západ Slnka**: gautzea; **7:10východ Slnka**: egunsentia; **7:25 zážih brzdiaceho motora**: retrokoeteen aktibatzea; **7:35oddelenie pristávacieho modulu**: atmosferara itzultzeko gailutik banatzea; **8:05 pristátie**: lurreratzea
*Vostok* espazio-ontzia jaurtitzeko plataforma
*Vostok* programako espazio-ontziek bi zati nagusi zituzten:

* Atmosferan sartzeko modulu esferiko bat (2.460 kilo, 2,3 metroko diametroa). Modulu honen barnean zihoan kosmonauta hala nola zenbait gailu eta bertatik ateratzeko sistemak.
* Erregaia eta motorrak zeramatzan modulu konikoa (2.270 kilo, 2,25 metro luze eta 2,43 metro zabal).*Vostok* eta *Voskhod* espazio-ontzien eserlekuak

Itzuleran, behin *Vostok* kapsula atmosferan sartzen zenean gutxi gorabehera 7.000 metrora kosmonauta bertatik jaurti zen jausgailuz, kapsulak ere bere jausgailuak zituen eta horrela lurreratze ziren biak.

## Kanpo estekak
# T-72

| T-72 |
| --- |
|  |
| Mota | guda-tanke nagusi |
| Jatorrizko herrialdea |  Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna |
| Zerbitzua |
| Hasiera | 1973 |
| Produkzioa |
| Diseinatzailea | Uralvagonzavod (en)  |
| Fabrikatzailea | Uralvagonzavod (en)  |
| Kopurua | 25.000 |
| Zehaztasunak |
| Luzera | 6.670 mm |
| Zabalera | 3,6 m |
| Altuera | 2,37 m |
| Armamentua | 2A46 125 mm gun (en)  |

**T-72**, lehenik Sobietar Batasunean eta gero Errusian diseinatu eta ekoiztutako borroka-tanke bat da. Hogeita hamar urte baino gehiagoz izan da bost herrialdetan ekoizten duten gerra-gurdi bakanetako bat; eta modu hedagarrian hobetu dena, gaur egun modelo batzuk lizentzia bidez ekoizten dituzte, eta beste hainbat bertsiok zorte desberdina izan dute; prototipo-fasetik hasi eta T-90S bezalako borroka-orga oso sofistikatuak izan arte. 1974an hasi zen lanean, eta gaur egun ere funtsezko pieza da herrialde askotako armadetan. Gaur egun, munduan gehien ekoizten den tanketako bat da, T-34 eta M4 Shermanen ondoren; munduan zehar 40.000 unitate baino gehiago daude banatuta. Errusiako Armadaren gerra-gurdi ugarienetako bat da; 2004an, 5.000 unitate inguru zituen, eta beste batzuk gehiago erabiltzen zituen beste proiekturako.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Defentsa Ministerioa (Errusia)

| Errusiako Federazioaren Defentsa Ministerioa |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| Datuak |
| Izen ofiziala | Министерство обороны Российской Федерации |
| Mota | defentsa ministerioa, federal ministry in Russia (en)  eta pertsona juridikoa |
| Herrialdea | Errusia |
| Jarduera |
| Honen parte | Errusiako Federazioko Gobernua |
| Eskumendekoak | Central Academic Theatre of the Russian Army (en)  |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Znamenka Street, 19
* Mosku
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Jabea | Errusiako Federazioko Gobernua |
| Ekonomia |
| Aurrekontua | 46.000.000.000 $ |
| Historia |
| Sorrera | 1802ko irailaren 20a (juliotar egutegia) 1992ko martxoaren 16a |
| Ordezkatzen du | Defentsa Ministerioa (Sobietar Batasuna) |
| Aurrekoak | Defentsa Ministerioa (Sobietar Batasuna) |
| webgune ofiziala        |

**Errusiako Federazioaren Defentsa Ministerioa** (errusieraz: Министерство обороны Российской Федерации edo Минобороны России), **MO**, **Minoboron** edo **MO РФ** bezala ere ezaguna, Errusiako Indar Armatuen gobernu-gorputza da.

Errusiako Presidentea Errusiako Federazioko Indar Armatuen komandanteburua da; ondorioz, Ministerioaren jarduera oro zuzentzen du. Bestalde, Defentsa Ministroak Indar Armatuen gaineko agintari administratibo eta operatiboa da, egunez eguneko jardueratan. Indar Armatuen Estatu Nagusiak Presidentearen eta Defentsa Ministroaren jarraibideak eta aginduak betearazten ditu.

Ministerioaren eraikin nagusia, 1940ko hamarkadan eraikia, Arbat kaletik gertu kokaturiko Arbatskaya plazan dago. Ministerioaren beste eraikin batzuk Moskuko hiri osoan zehar daude banaturik. Ministerioaren Indar Armatuen kudeaketaz eta ikuskapenaz arduratzen den organo gorena Defentsa Kudeatzeko Zentro Nazionala da, Frunzenskaya Dikean kokatua eta Indar Armatuen agintea zentralizatzearen arduraduna.

Egungo defentsa-ministroa Sergei Xoigu da, armadako jenerala.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Mogul proiektua

**Mogul proiektua** 1947an hastapena eman zitzaion sekretu goreneko estatubatuar proiektu bat izan zen. Garaiera handietara igo zitezkeen globoak erabiliz Sobietar Batasuneko froga nuklearrei buruzko informazioa bereganatu nahi zen, leherketek eragindako soinuen entzuketaren bitartez. Proiektua James Peoples doktoreak zuzendu zuen, Albert P. Crary doktorearen laguntzaz.

Sobietar Batasunak bere lehenbiziko bonba nuklearra lehertarazi aurretik proiektua bertan behera laga zen. Halere, 1990eko hamarkadararte proiektua erabateko sekretpean mantendu zen.

## Ikus gainera

* Roswell afera

## Kanpo estekak
# Goiburu

*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Goiburu (argipena)»*
**Goiburua** liburu edota pertsona-multzo baten helburuak laburbiltzen dituen esaldia da. Hainbat herrialde, unibertsitate edota enpresak ere beren goiburuak dituzte.

Heraldika arloan ere erabiliak dira.

## Goiburu ezagunak

* *Eman ta zabal zazu* (EHU)
* *Zazpiak bat* (Euskal Herria)
* *Herrialde guztietako langileak, elkar zaitezte!* (Agiri Komunistaren amaieran agertzen dena. Komunismoaren ideologiaren oinarriak finkatu zituen agiri politikoan.
* *Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa* (EAJ alderdiarena)
* *Liberté, égalité, fraternité* (Frantzia)
* *Make love, not war* (hippyen garaia)

## Ikus, gainera

* Herrialdeen goiburuen zerrenda

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# History

| The History Channel |
| --- |
|  |
| Emisio eremua |  AEB |
| Hasiera data | 1995eko urtarrilaren 1a |
| Egoitza | New York |
| Baliagarritasuna | Satelitea, Kablea, ADSL |
|  |

**History** (1995-2008 bitartean **The History Channel**) AEBtako kable eta satelite bidezko telebista kate bat da. Nagusiki Historiari buruzko katea da, nahiz eta batzuetan ufologia, misterioa, sasizientziak eta naturazgaindiko fenomenuak ere jorratu.

Nahiz eta jatorrizko katea ingelesez izan, nazioarteko katea denez, hizkuntza ugarietako saioen itzulpen edo bertsioak ditu.

## Saioak

* American Pickers
* American Restoration
* Pawn Stars
* Swamp People
* Vikings
* Forged in Fire

## Kanpo estekak

* *History* telebista katearen webgunea **(Ingelesez)**
# Erakunde militar

Danimarkako Errege Armadaren organigrama, 1940ko apirila
**Erakundemilitarra** da Estatu baten indar armatuen egituraketa defentsa nazionalaren politikak behar duen ahalmen militarra eskaintzeko. Herrialde batzuetan, indar paramilitarrak estatuaren indar armatuetan sartzen dira militartzat hartzen ez diren arren. Erakunde militar edo paramilitarren parte ez diren indar armatuek, matxinatuen indarrak adibidez, sarritan erakunde militarrak imitatzen dituzte, edo *ad hoc* egiturak erabiltzen dituzte, eta erakunde militar formalen forma hierarkikoak erabili ohi ditu.

## Historia

Egitura hierarkiko batean, maila formalizatuen erabilera gehiago hedatu zen Erromako armadarekin.

Garai modernoetan, erakunde militarraren kontrol exekutiboa, kudeaketa eta administrazioa gobernuek bere gain hartzen dute, normalean, funtzio publikoaren egituraren barruko gobernu sail baten bidez, askotan defentsa ministerioa edo defentsa saila bezala ezagutzen dena. Hauek, aldi berean, borrokan, borroka-laguntzan eta borroka-zerbitzuaren laguntzan espezializatutako formazio eta unitateak agintzen dituzten adar militarrak kudeatzen dituzte.

 Ibilgailu militarraren hegazkinen eta itsasontzien eraketa mistoa USN eta JASDF ibilgailuekin egindako ariketa batean.
## Ikus, gainera

* Agintea eta kontrola

## Erreferentziak
# Zientzia militar

**Zientzia militarra** da gizarteen arteko gatazken prozesua, plangintza, praktika, teknika, psikologia, ebazpena eta ondorioak modu sistematikoan ikertu eta aztertzen dituen gizarte-zientzia. Batez ere gaitasun militarra sortzeko erabiltzen da, defentsa nazionaleko politikarekin bat etorriz.

Zientzia militarrean, sei ardatz nagusi zehazten dira: antolaketa, estrategia, teknologia, hezkuntza, historia eta geografia.

Zientzia militar terminoak indar armatuak erabiltzeko orduan kontuan hartu beharreko teoria, kontzeptu eta metodoen multzoa deskribatzen du normalean. Hala ere, diziplina akademiko gisa, gaizki definituta dago, historia, kanpoko gaiak, segurtasun-azterketak, lidergoa, eragiketen kudeaketa eta sistemen ingeniaritza eta zientzia fisiko eta sozialen beste elementu batzuk barne hartzen dituzten ikasketa-planen mosaiko batean oinarritzen baita. Azpimarratu behar da Estatu Batuetako Defentsa Sailaren hiztegiak ez duela definiziorik ematen ere. Kategorizazio iheskor horrek XIX. mendean terminoak izan zuen estatus apala islatzen du pixka bat, *zientzia militarra* maiz letra larriz erabiltzen zenean eta fisikaren, filosofiaren eta beste diziplina akademiko oso ezarrien ondoan jartzen zenean.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Kanoi-gurdi

Ingalaterrako Iraultzaren garaiko kanoi-gurdi bat Bukaresten monumentu gisa ikusgai.
**Kanoi-gurdia** afuste mugikor mota bat da, artilleria piezetarako egurrezko edo metalezko gurdi bat, gurpiletan muntatua. Kainoiaren erroak gurdi honetan muntatutako egurrezko jarlekuetan eusten ziren.

Itsas armadako kanoi-gurdiak, gotorlekuko kanoi-gurdiak eta setioko morteroko kanoi-gurdi batzuk lau gurpil sendoren gainean jartzen ziren, eta kanoiaren altuera bere kanoi-gurdiaren gainean doitzen zen egurrezko zirien bidez, gehitzean ipurdia altxatzen zuten (horrela, beherantz seinalatuz) edo jaisten zen erretiratzean (horrela gorago seinalatuz). Bere aldetik, kanpainako pieza mugikorrak zituztenak, oro har, bi gurpilkoak ziren eta kanoiaren gorputzaren atzean kokatutako hirugarren euskarri puntu bat behar zuten; tiroaren goratzea erregulatu egiten zen, oro har, berme-puntu horren posizioa gorantz eta beherantz aldatuz.

## Kanpo estekak
# Afuste

M198 Howitzer.
**Afustea** su-arma baten tiroa errazteko instalatzen den pieza edo mekanismoa da, armaren gorputz nagusia tiroaren eragileak zuzenean eusten ez badu.

Esate baterako, pistolek, errebolberek eta fusilek ez dute tiro egiteko afusterik, arma horiek ez baitira astunegiak eta jaurtitzaileek guztiz eutsi eta manipulatu ditzakete tiro egiten duten unean.

Bestalde, kanpaina-kanioiak, itsasontzietan muntatutako kanoiak, hegazkinetan muntatutako metrailadoreak edo kanoi automatikoak edo infanteriarako zuzendutako metrailadoreak arma astunegiak dira euren operadoreek eusteko eta, beraz, astunegiak gutxieneko eraginkorrak izateko tiro egiteko.

Hori dela eta, euskarri egoki batean jartzen dira, hala nola, kanpaina-kanoi baten kanoi-gurdia, itsasontzi baten dorretxoa, metrailadore baten afustea (oina, bipodea edo tripodea) edo, aireontziratzen diren armen kasuan, afuste egokiren bat, hala nola Scarff eraztuna (hegazkin britainiarretan) edo Sperry dorretxo esferikoa (ameriketako bonbardatzaileen sabelean, hala nola Boeing B-17 Flying Fortress).

## Kanpo estekak
# Soldadu soil

Errusiar soldadu soilak
**Soldadu soila** indar armatuetako kidea da, dagoeneko sartu dena, baina aginte-katean errekluta egin ondoren mailarik baxuenean dagoena.

Izan ere, ez du inor bere agindupean. Espainiako Armadan, "soldadu" besterik ez diote esaten, nahiz eta soldadu soil izendapena hobeto ulertzen den.

Armaden oinarrizko elementua da eta, hein handi batean, soldaduak ondo prestatzea indar armatuen eraginkortasunaren elementu nagusia da.

Itsas-armadan, itsas infanterian izan ezik, soldaduen ordez marinelak daude. Bere nagusirik hurbilena kaporala da. Biak, kaporala eta soldadua, troparen parte dira.

STANAG 2116 NATOren gradu militarren eskalan **OR-1** izena hartzen du..

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# M142 HIMARS

| M142 HIMARS |
| --- |
| multiple rocket launcher (en)  eta rocket artillery (en)  |
|  Irudi gehiago |
| Fabrikazioa |
| Fabrikatzailea | Lockheed Martin Missiles and Fire Control (en) , Lockheed Martin eta BAE Systems |
| Diseinatzailea | Lockheed Martin |
| Ekoizpen osoa | 540 eta 500 |
| Jatorrizko herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Historia |
|  |
| **Sorrera** | 1996 |
|  |
| Gatazka | Afganistango gerra, Siriako Gerra Zibila, Iraqi Civil War of 2014–2017 (en)  eta Errusia-Ukraina gerra (2022) |
|  |
|  |
|  |
| Ezaugarriak |
| Munizioa | Guided MLRS (en) , MGM-140 ATACMS (en)  eta Precision Strike Missile (en)  |
| Dimentsioak | 3.200 () × 2.400 () × 7.000 () mm |
| Masa | 11.000 kg |
| Abiadura | 85 km/h |

**M142 HIMARS** (**M142 High Mobility Artillery Rocket System**aren akronimoa, euskaraz: «mugikortasun handiko artilleriako koheteen sistema») misil-jaurtigailu anizkoitz arinen sistema bat da, kamioi militar batean muntatua. Estatu Batuetan garatu zuten.

HIMARS sei kohete edo Ameriketako Estatu Batuetako Armadaren ATACMS misil bat jaurtitzeko gai da. Sistema osoa bost tonako ibilgailu batean doa, eta MLRSen (Multiple Launch Rocket System) jaurtitzen duen munizio-multzo osoa jaurti dezake. HIMARSek zati trukagarriak ditu MLRS M270A1rekin, baina aurrekoaren misil kopuruaren erdia baino ez du jaurtitzen.

Ibilgailua C-130 batetik garraio daiteke, eta BAE Systems Mobility & Protection Systems enpresaren produktua da. Suziri-sistema Lockheed Martinek ekoizten du.

2014an misil bakoitzeko kostua 100.000 $ AEBetan eta 110.000 Erresuma Batuan (gutxi gorabehera Excalibur baten bikoitza eta naval strike missile edo Tomahawk baten 1/5). 2 km-tik 300 km-ra bitarteko irismen eraginkorra duen munizioa da, GPS bidez gidaturiko 120 kg-ko lehergai bat duena.

## Erruso-ukrainar Gerra

2022ko ekainaren 25ean, inbasioaren testuinguruan, Ukraina indar errusiarren aurkako HIMARS sistema erabiltzeari ekin zion. Valerii Zaluzhnyi Ukrainako Estatu Nagusiko buruaren arabera: «Ukrainako Indar Armatuetako artillariek trebeki eraso zituzten helburu batzuk, etsaiak gure lurralde ukrainarrean zituen helburu militarrak». Ukrainako armadak eraso horretan berrogei soldadu baino gehiago hil zirela, Andrei Vasilyev koronela barne, esan zuen. Erasoa base errusiar batean gertatu zen, Iziumen.

Uztailaren 1ean, AEBetako defentsa-funtzionario batek AEBk kazetariei Ukraina Errusiako aginte-postuak suntsitzeko sistema erabiltzen aritu zela esan zien.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Naval Criminal Investigative Service

| Naval Criminal Investigative Service |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen laburra | NCIS |
| Mota | federal law enforcement agency of the United States (en)  eta polizia militarra |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jarduera |
| Enplegatuak | 2.500 |
| Agintea |
| Zuzendaria | Omar R. Lopez |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Quantico
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Jabea | United States Department of the Navy (en)  |
| Ekonomia |
| Aurrekontua | 460.000.000 $ (2009) |
| Historia |
| Sorrera | 1992 |
| webgune ofiziala       |

**Naval Criminal Investigative Service** (euskaraz *Itsas Armadaren Ikerketa Kriminal Zerbitzua*), **NCIS** akronimoaz ezagunagoa, Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armada eta Marineen Gorputzaren segurtasun, inteligentzia eta polizia agentzia federal nagusia da.

Agentzia honen *agente berezien* (special agent) zereginak anizkoitzak dira. Marine baten hilketaren ikerketatik hasita islamiar terrorismoaren aurkako operazio bat arte. Horretarako zerbitzu ugari dituzte esaterako, zainketa, auzitegiko medikuntza, ordenagailuzko ikerketak, etab.

NCISak 14 bulego ditu banatuta mundu guztian zehar, AEBetako base militarretan, hain zuzen.

## Telebistan

AEBetako *NCIS* eta *NCIS: Los Angeles* telesailek oso ezagun egin dute agentzia federal hau nazioartean.

## Kanpo estekak

* NCISaren webgune ofiziala
* NCISaren egoitza Google Mapsen
# Poloniako Itsas-armada

| Poloniako Itsas-armada |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Datuak |
| Mota | Itsas armada |
| Herrialdea | Polonia |
| Jarduera |
| Honen parte | Poloniako Indar Armatuak |
| Erabiltzen du | Polish Navy fleet (en)  |
| Kideak | Polish Naval Air Arm (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1918 |

**Poloniako Itsas-armada** (polonieraz: *Marynarka Wojenna*; maiz *Marynarka* gisa laburtua) Poloniako Indar Armatuen itsas-armada da. Hamahiru Urteko Gerran (1454-66) sortu zen, eta hortik aurrera paper garrantzitsua izan du Baltikoan izan diren gerratan. Gaur egungo izenarekin 1918an sortu zen. Gaur egun 46 itsasontzi ditu eta 12.000 kide.

Poloniako Itsas-armadako itsasontzien aurrizkia ORP da (*Okręt Rzeczypospolitej Polskiej*, "Poloniako Errepublikako Gerraontzia").

## Kanpo estekak
# Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia

| Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia |
| --- |
|  |
| Sub Libertate Florent |
| Datuak |
| Izen laburra | AAAS |
| Mota | elkarte zientifikoa, argitaratzaile akademikoa eta irabazteko asmorik gabeko erakundea |
| Jarduera sektorea | goi hezkuntza |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jarduera |
| Kidetza | Amerikako Ikasketa Elkarteen Kontseilua, Consortium of Social Science Associations, National Humanities Alliance eta Committee on Publication Ethics |
| Kide kopurua | 5.400 |
| Agintea |
| Lehendakaria | Laurie L. Patton |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * «Academy of Arts and Sciences Headquarters»
* Irving Street, 136, 02138
* Cambridge
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Legezko forma | 501(c)(3) antolaketa |
| Ekonomia |
| Aktiboak | 122.630.308 $ (2023) |
| Diru-sarrerak | 13.990.567 $ (2023) |
| Historia |
| Sorrera | 1780ko maiatzaren 4a |
| Sortzailea | John Adams James Bowdoin |
| webgune ofiziala      |

**Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia** (ingelesez: *American Academy of Arts and Sciences, AAAS*) Ameriketako Estatu Batuetako ohorezko erakundea da; esaten da akademiako kidea izatea ia Nobel Saria jasotzearen parekoa dela. Haren helburu nagusiak irakaskuntza eta ezaguera zabaltzea da.

## Historia

Akademia 1780an, Bostonen, Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra bitartean sortu zen. Sortzaile nagusiak James Bowdoin, John Adams eta John Hancock izan ziren. Haiekin batera beste 58 komunitate txikien buruek hartu zuten parte, tartan Robert Treat Paine. Helburua arteak eta zientziak lantzea zen horrela jende askearen ohorea, duintasuna eta zoriontasuna handitzeko. Poliki-poliki izen handiko pertsonalitateak proiektura hurbildu ziren: Benjamin Franklin, George Washington, Thomas Jefferson eta Alexander Hamilton.

2001ko zifren arabera, Akademiak 3.700 partaide zituen; horietatik 600 ohorezko partaideak dira eta artean horietako 150 Nobel Saria eta 50 Pulitzer saria jasotakoak ziren.

Akademian sartu zen lehendabiziko emakumea Maria Mitchell astronomoa izan zen, 1848an.

Gaur egun erakundeak Cambridgen du egoitza. 4.000 partaide ditu eta horietatik 600 ohorezkoak dira.

## Aktibitateak

Akademiak hitzaldiak antolatzen ditu, ikerketa proiektuak bultzatzen ditu eta hiru hilabetero aldizkari bat plazaratzen du: *Dædalus*. Hitzaldiak eta batzarrak Cambridgen egiten dituzte baina baita unibertsitate desberdinetan: Chicagoko Unibertsitatean eta Kaliforniako Irvine Unibertsitatean bereziki.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**: Webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**: Partaideen zerrenda.
# American Philosophical Society

| American Philosophical Society |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen laburra | APS |
| Mota | elkarte zientifikoa eta irabazteko asmorik gabeko erakundea |
| Jarduera sektorea | goi hezkuntza |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jarduera |
| Kidetza | Amerikako Ikasketa Elkarteen Kontseilua |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * «Philosophical Hall»
* Filadelfia
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Kideak | ZabalduAmerican Philosophical Society Library & Museum (en)  |
| Ekonomia |
| Aktiboak | 267.448.047 $ (2022) |
| Diru-sarrerak | 12.299.474 $ (2022) |
| Historia |
| Sorrera | 1743 |
| Sortzailea | Benjamin Franklin |
| webgune ofiziala    |

**American Philosophical Society** hasieran *Junto* izenarekin 1743an Benjamin Franklinek Filadelfian sortu zuen eztabaida taldea edo elkarte bat da.

## Aktibitateak

Taldeko aktibitateak ugariak dira: eztabaida zientifikoak, argitalpenak, liburutegi baten antolaketa, e.a. Erakunde honek Hamairu Kolonien mugimendu zientifikoa erakusten du Argien Garaian.

## Historia

Lehenengo presidenteak Benjamin Franklin eta David Rittenhouse izan ziren. Thomas Jefferson 1780an sartu zen erakundean, 1791an presidenteordea izan zen eta 1797an hirugarren presidentea izan zen. Hamazazpi urte presidentea izan zen, Lewis eta Clarken espedizioaren garaian barne; espedizio horren dokumentazio oraindik erakundeak gordetzen ditu.

## Argitalpenak

*American Philosophical Society* 1771tik *Transactions of the American Philosophical Society* argitaratu ditu. Gaur egun, urtero, bost publikazio plazaratzen ditu. 1838tik *Proceedings of the American Philosophical Society* argitaratzen du baita ere; azken honetan bi urtetako erakundearen bileretan aurkeztutako dokumentuak biltzen dira.

## Partaide ezagun batzuk

*Society of the Cincinnati* elkartearen partaide batzuk elkarte honen partaideak izan ziren ere bai. Gaur egun, oraindi, bi elkarteen artean elkarlan handia egiten da.

Hona hemen partaide ospetsu batzuk:

* George Washington
* John Adams
* Thomas Jefferson
* Alexander Hamilton
* Thomas Paine
* David Rittenhouse
* Owen Biddle
* Jacques Barbeu du Bourg
* Benjamin Rush
* James Madison
* Michael Hillegas
* John Marshall
* Benjamin Franklin
* Francis Hopkinson
* Alexander von Humboldt
* La Fayetteko markesa
* Baron von Steuben
* Tadeusz Kościuszko
* Yekaterina Dáshkova
* Charles Darwin
* Robert Frost
* Louis Pasteur
* Elizabeth Cabot Agassiz
* John James Audubon
* Linus Pauling
* Margaret Mead
* Maria Mitchell
* Thomas Edison
* Gregory Vlastos
* Morris Swadesh

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**: American Philosophical Society Museum
* **(Ingelesez)**: American Philosophical Societyren argitalpenak.