Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# William L. Shirer

| William L. Shirer |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Chicago, 1904ko otsailaren 23a |
| Herrialdea |  Ameriketako Estatu Batuak |
| Heriotza | Boston, 1993ko abenduaren 28a (89 urte) |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Coe College Washington High School (en)  |
| Hizkuntzak | ingelesa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | kazetaria, historialaria, idazlea eta aktorea |
| Lan nabarmenak |
ikusi[erakutsi]
* *The Rise and Fall of the Third Reich*
 |
| Jasotako sariak |
ikusi[erakutsi]
* George Polk Award  (1983) Peabody Awards National Book Award  (1961) : The Rise and Fall of the Third Reich The Hillman Prize for Book Journalism  (1961)
 |
|

---

 |
|       |

**William L. Shirer** (Chicago, 1904ko otsailaren 23a - Boston, 1993ko abenduaren 28a) estatubatuar kazetari eta gerra-berriemailea izan zen.

1925etik 1932ra *Chicago Tribune* egunkariaren berriemailea izan zen Europan, eta Europa, Ekialde Hurbila eta India hartu zituen bere gain. Indian Mohandas Gandhirekin adiskidetu zen. Alemania nazitik bizi eta informatu zen 1934tik 1940ra. Gerrako lehen urteari buruzko informazioa zuzenean eman zuen. 1945ean Alemaniara itzuli zen Nurenbergeko epaiketen berri emateko.

Edward R. Murrowk kontratatu zuen bere kazetari taldearentzat eta munduko albisteen lehen irrati-emanaldia antolatu zuten.

*The Rise and Fall of the Third Reich* idatzi zuen, berrogeita hamar urtez gaurkotasuna izan duen lana.

## Lanak

### Ez-fikziozkoak

* 1941: *Berlin Diary: The Journal of a Foreign Correspondent, 1934–1941*
* 1947: *End of a Berlin Diary*
* 1952: *Mid-century Journey*
* 1955: *The Challenge of Scandinavia*
* 1960: *The Rise and Fall of the Third Reich*
* 1961: *The Rise and Fall of Adolf Hitler*
* 1962: *The Sinking of the Bismarck*
* 1969: *The Collapse of the Third Republic*
* 1976: *20th Century Journey* \* (autobiography, volume 1)
* 1980: *Gandhi: A Memoir*
* 1984: *The Nightmare Years* \* (volume 2)
* 1990: *A Native's Return* \* (volume 3)
* 1994: *Love and Hatred: The Troubled Marriage of Leo and Sonya Tolstoy*
* 1999: *This is Berlin: Reporting from Nazi Germany, 1938–40*

### Eleberriak

* *The Traitor* (1950)
* *Stranger Come Home* (1954)
* *The Consul's Wife* (1956)

## Kanpo estekak
# China Daily

| China Daily |
| --- |
|  |
|  |
| Mota | egunkari, communist newspaper (en) , party newspaper (en) , foreign agent (en)  eta egunkari |
| Fitxa teknikoa |
| Hizkuntza | ingeles |
| Formatua | izara |
| Historia |
| Erredaktoreak | Tang Wensheng (en)  |
| Identifikadoreak |
| ISSN | 0253-9543, 0748-6154, 2045-7995 eta 2398-8975 |
|

---

 |
| chinadaily.com.cn eta cn.chinadaily.com.cn |
|     |

«China Daily» (txinera tradizionalez: 中國日報; txinera sinplifikatuz: 中国日报; pinyinez: *Zhōngguó Rìbào*) mundu osoan argitaratutako ingelesezko egunkaria da, 500.000 aleko tiradarekin. Txinako Alderdi Komunistaren egunkari ofiziala da.

Egoitza eta erredakzio nagusia Beijingeko Chaoyang barrutian daude. Egunkariak sukurtsalak ditu Txinako hiri nagusi gehienetan, baita atzerriko hainbat hiri garrantzitsutan ere, hala nola New Yorken, Washington Hirian, Londresen eta Katmandun. Egunkaria Estatu Batuetako, Hong Kongeko eta Europako korrespontsal-bulegoen bidez argitaratzen dute. «China Daily»k «China Watch» izeneko enkarte bat ere ekoizten du, babestutako edukia duena, eta *El País, The New York Times, The Wall Street Journal, The Washington Post* edo *Le Figaro* egunkarietan argitaratu dena.

Txina kontinentalaren barruan, diplomazialari, erbesteratu, turista eta ingelesa hobetu nahi duten bertakoei zuzentzen zaie batez ere egunkaria. Txinako edizioak Beijing Irratiko eta telebistako programen gidak, eguneroko aldaketa tasak eta tokiko ikuskizunen ordutegiak ere eskaintzen ditu. Txinako gobernu-politikaren eta Txinako Alderdi Komunistaren jarreren gidari gisa erabili da. Falk Hartig akademikoak "Txinako diplomazia publikoaren tresna" gisa deskribatzen ditu egunkaria eta haren nazioarteko edizioak.

«China Daily»ren politika editoriala Txinako beste komunikabide batzuena baino apur bat liberalagoa izan da. 1989ko Tiananmen plazako protesten guztiz aldekoa izan zen, eta bere kazetari askok bat egin zuten haiekin manifestazio masiboen une gorenean. Egunkariak 2002-2004ko ASAL agerraldiaren estaldura kritikoagoa izan zela jakinarazi zen, gertakarietan oinarritua, eta «Herriaren Egunkaria» egunkariak baino laudorio-maila txikiagoa izan zuela. Uppsalako Unibertsitateak 2018an egindako diskurtsoaren azterketa batek aurkitu zuen, Xi Jinpingek boterea eskuratu aurretik, China Dailyko artikulu askok bere gobernua demokrazia mota partikular gisa erretratatzen zutela, ideal demokratikoekin, hala nola sufragio unibertsalaren ezarpena (Hong Kongen) eta herri-hauteskundeak, batzuetan babestuak zirenak. Boterea eskuratu ondoren, artikuluek kutsu negatiboagoa hartu zuten demokraziarekiko, eta mendebaldeko demokrazien "bizioak" erretratatzeari ekin zioten, bereziki Estatu Batuenak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Bortxaketa

Bortxaketa baten irudia, Martin van Maëlek egina.
2022ko udan feministek ziztaden aurkako mobilizazioak antolatu zituzten.
**Bortxaketa** behartutako sexu harremana da. Sexu eraso bat da, oro har sarpena ere izaten duena, eta betiere bortxaketa egiten zaion gizabanakoak nahi izan gabe egiten dena. Sexu delitutzat jotzen da herrialde gehienetako zuzenbidean. Bortxaketa egiten duenari **bortxatzaile** deritzo. Gizartean, oro har, bortxatzaile gehienak gizonezko izaten dira, eta biktima gehienak emakumezko; hala ere, zenbait ikerketak erakusten dute espetxeetan oso ohikoak direla gizonezkoen arteko bortxaketak eta emakumezkoen artekoak. Euskal Herrian ere, Saturrarango espetxean, kartzelazain ziharduten zenbait mojek emakumezko presoak sexu harreman homosexualak izatera behartu zituzten, haien gainean zuten agintea baliatuz.

## Gerra bortxaketak

Bortxaketak ugari izaten dira gerra garaian, emakume zibilen aurka; hala gertatu zen, adibidez, Bosniako gerran, 1992-1995. urteen bitartean: bortxatutako emakumeak 10.000 eta 50.000 bitarte izan ziren.

Maila txikiagoan ere Euskal Herrian, XX. mendeko 80. hamarkadan, eskuin muturreko talde parapolizialek ere neska gazteen bortxaketa eta hilketa kontsainsurjentzia barruko gerra estrategia gisa erabili zuten; hauek izan ziren biktima batzuk: Ana Teresa Berroeta, Maria Jose Bravo...

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Mendekotasun kimiko

## Kanpo estekak
# Anglo-Japoniar Aliantza

| Anglo-Japoniar Aliantza |
| --- |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Jatorrizko izena | (en) Anglo-Japanese Alliance (ja) 日英同盟 |
| Mota | aliantza militar nazioarteko itun |
| Indarraldi | 1902ko urtarrilaren 30a - 1923ko abuztuaren 17a |
| Data | 1902ko urtarrilaren 30a |
| ← Anglo-Japanese Agreement (en)  |
|  |
|  |
| Parte-hartzaileak |  Japoniar Inperioa Britainiar Inperioa
 |
| Osatzen dute |
| **Britainiar InperioaJaponiar Inperioa** |
|  |

**Anglo-Japoniar Aliantza** (ingelesez: *Anglo-Japanese Alliance*; japonieraz: 日英同盟, *Nichi-Ei Dōmei*) Londresen 1902ko urtarrilaren 30ean Henry Petty-FitzMauricek Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuaren ordezkari bezala eta Hayashi Tadasuk Japoniar Inperioaren ordezkari bezala sinatutako aliantza-ituna izan zen. Aliantzak bi herrialdeen arteko lankidetza militarra ezartzen zuen, eta gerra gertatuz gero nazio batek besteari lagunduko ziola ziurtatzen zuen (salbuespen batzuekin). Ituna 1905 eta 1911n berritu zuten, 1921ean berriro ez zutela egingo erabaki aurretik. Bere baliozkotasuna 1923ko abuztuaren 17an iraungi zen ofizialki.

## Ezaugarriak

Bi herrialdeen helburu nagusia Errusiar Inperioa Itsaso Horian hedatzeko saiakerak geldiaraztea zen, Txinan eta Ozeano Barean japoniar zein britainiar interesentzat txarrak zirela uste baitzen. Errusiar Inperioa itun hau indargabetzen saiatu zen, Frantziako eta Alemaniar Inperioko gobernuei antzeko bat eskainiz, lehenengoak bakarrik sinatu zuena. Honek, ziurrenik, Errusia-Japonia Gerra (1904-1905) asiar frontea gainditzea eta mundu mailako gatazka bihurtzea eragotzi zuen, Frantziak eta Erresuma Batuak euren arteko aliantza itunak sinatu baitzituzten eta gatazkan esku ez hartzea adostu baitzuten. Hala ere, aliantzak Japonia Lehen Mundu Gerran sartzea eragin zuen, Erresuma Batuak 1914an hala eskatuta.

Japoniak eta Erresuma Batuak adostutako beste salbuespen batzuk izan ziren Erresuma Batuak ez ziola inoiz Japoniari lagunduko Estatu Batuekin liskarra izanez gero, eta Japonia ez zela inoiz europar hutseko gerran sartuko (Lehen Mundu Gerran sartzeko aitzakia, funtsean, alemaniarrek okupatutako Qingdao txinatar portuari buruzko auzia izan zen).

Charles Elliot britainiar diplomazialariaren gestioak gorabehera, 1921ean ez zuten ituna berritu. Hori lasaitasun handia izan zen Txinarentzat eta Estatu Batuentzat, japoniar espantsionismo gero eta handiagoaren aurka baitzeuden.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Historia militarra

Gudu bateko mugimendu militarren azterketa mapa batean.
**Historia Militarra** gerrak, armak, gerrak eta urteetan zehar gizarteetan, haien kulturetan, ekonomietan eta nazioarteko harremanetan izan duten eragina deskribatzen eta aztertzen dituen historiaren zatia da.

Gaiaren muinean gerren arrazoiak, haien eragin kulturala eta soziala, estrategiak, logistika, lidergoa, teknologia, borroka metodoak eta urteetan zehar nola aldatu diren aztertzea dago.

## Ikuspegi akademikoak

Gaia militarrentzako bere lanbidearen parte da eta askotan ofizialei eta soldaduei irakasten zaie bere garapen profesionalaren zati gisa, akademia militarretan. Akats zaharrak saihestu eta garaiko estrategiak hobetu nahi dira, iraganean gertatutakoarekin antzekotasunak identifikatuz. Gaur egungo gerraren gai eta testuinguru orokorrei garrantzia handiagoa ematen zaie iraganean bezala guduen datak eta izen orokorrak baino.

Egunerokotasunean erabiltzen den irakasgaia denez, etengabe aldatzen ari da irakasten den gizarteak aldatzen diren heinean. Erritmo hori teknologia eta armen azken aldaketa-erritmoarekin erlazionatuta dagoela esaten da, Industria Iraultzatik Aro Nuklearrara eta orain, Jakintzaren Arora.

Historiaren zati gisa, ez dago akademiarekin historiako beste alderdi batzuk bezain lotua, nahiz eta publikoaren artean oso esparru ezaguna den. Gaiaren barruan beste banaketa bat ere ikusten da, historialari akademikoen eta historialari amateurren artean. Profesionalek eragin handiak azpimarratzen dituzte, eta ez-profesionalek guduen, jantzien eta armen alderdi txikietan enfasi handiagoa jartzen dute.

Historia militarrarekin lotutako zenbait arazo daude, honenganako kritikoen arabera. Historia militarreko aroak ez doaz historiako aro sailkapen ohikoekin, eta gaia Europako zentralitatetik ikusi izan da nagusiki. Era berean, gatazken azterketan askotan indartsuenari jartzen zaio garrantzia.

Zailtasunak ere badaude ikasgai gisa, afera militarrak oso isilpekoak baitiira.

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, irlandesezko Wikipediako «Stair Mhíleata» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-07-01eko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
# Zanga (azpiegitura)

Zanga bat kaleko lanetan, gasbide bat ezartzeko.
**Zanga** edo **lubakia** lurrean egiten den erreten sakon eta estua da, maiz bertan zerbait ezartzeko (hodiak, zimenduak eta abar). Lubakiak eskuzko tresnak erabiliz egiten dira, hala nola palak eta pikotxak, edo gailu astunez, hala nola, hondeamakinak, atzerako hondeamakinak eta zanga-makinak.

## Herri-lanak

Besteak beste, lubakiak hoditeria lurperatzeko egiten dira: edateko ura, ur zikinak, elektrizitatea, gasa, zuntz optikoa eta abar. Lubakiak hondeaketa bidez egiten dira, hainbat tamainatako hondeamakinak erabiliz, lanen garrantziaren eta zulatu beharreko lekuaren arabera.

Zanga-makinen errendimendua benetan handia da, baina eragozpen bat dute: lurra egokia izan behar da erabiltzeko, hau da, lur trinkoa eta oztoporik gabea. Atzerako hondeamakinak, zanga-makinek baino errendimendu txikiagoa lortzen badute ere, lur anitzagoetan erabil daitezke, hodiak kargatzeko, deskargatzeko eta kokatzeko erabil daitezke, eta lurraren oztopoak hobeto gainditzen dituzte. Hirietan, oro har, ez dira arazo horiek agertzen, baina lurpeko hoditeria kopuru handiaren arazoa agertzen da. Horretarako, zangarekin gurutzatzeko eremuak eskuz hondeatu behar dira, eta gainerako eremuetan makinak erabili.

## Arkeologia

Lubaki arkeologiko bat landa eremuan.
Indusketa arkeologikoen kasuan, zundaketak egin daitezke lurrean, lubaki paraleloak irekiz. Metodo hau batez ere indusketa prebentiboan erabiltzen da.

Metodo honen abantaila nagusia da orubearen zati txiki bat baino ez duela suntsitzen. Dena den, metodo honek bolumen osoaren zerrenda txikiak soilik agerrarazten dituenez, beste azterketa metodoekin konbinatzen dira.

## Militarra

Arlo militarrean, lubaki esaten zaie arerioaren sutik babesteko egiten diren erretenei.

Lubaki-gerra lubakiak edo lurrean zulaturiko gotorlekuen erabilera ezaugarri nagusia duen gerra mota da, su armen erabileraren ondorioz sortua. Jada Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean (1861-1865) eta Errusia-Japonia Gerran (1904-1905) erabilia, Lehen Mundu Gerrako mendebaldeko frontean nagusitu ziren.

## Erreferentziak

## Kanpo loturak
# Tifus

Ohar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*

| Tifus |
| --- |
|  |
| Deskribapena |
| Mota | infekzio bakteriano primarioa eritasuna |
| Espezialitatea | infektologia |
| Arrazoia(k) | Rickettsiaceae |
| Identifikatzaileak |
| GNS-10-MK | A75, A75.9, A75.0, A75.2, A75.1 eta A75.3 |
| GNS-9-MK | 081.0, 081.9 eta 080 |
| DiseasesDB | 29240 |
| MedlinePlus | 001363 |
| eMedicine | 001363 |
| Disease Ontology ID | DOID:11256 |

**Tifusa** gaitz multzoa da, Rickettsia generoko bakterioek eragindakoa. Tifus mota batzuk daude, antzeko ezaugarriak eta sintomak dituztenak, bakoitza *Rickettsia* espezie batek sortua.

Tifusaren transmisioan zeregin garrantzitsua dute arkakusoek, zorriek, kaparrek eta akaro bezalako artropodoek. Artropodo horiek bakterio patogenoen eramaileak dira, eta gizakiari ziztada egiterakoan odolean inokulatzen dituzte Rickettsia patogenoak. Bestalde, arratoiak ere gaitzaren atzean daude sarritan, artropodo bektoreen garraiatzaileak direlako.

Tifus guztiek antzeko sintomak dituzte: sukar handia, buruko mina, hotzikarak, egundoko nekea eta larruazaleko orbanak (exantema). Zenbait kasutan konplikazio larriak gerta daitezke -bihotzean, biriketan eta giltzurrunetan-, heriotza eragin dezaketenak.

Ez dira nahastu behar tifusa eta sukar tifoidea. Antzekotasun semantikoa badute ere, bi gaitz guztiz desberdinak dira. Sukar tifoidea hesteetako infekzioa da, beherakoak eragiten dituena, eta gorozki-aho bidetik harrapatzen dena (ur edo janari kutsatuak hartzerakoan). Salmonellak sortutako gaitza da, *Rickettsia*rekin zer ikusirik ez duena.

## Tifus motak

* Tifus exantematikoa: *Rickettsia prowazekii*-k sortua. Zorrien bitartez transmititzen da. Izurrite edo epidemiak eragiten ditu, pertsona asko kutsatzen delarik. Tifus mota hau oso ohikoa da hondamendi naturalak edo gerrak gertatzen direnean, jende-pilaketaz gain baldintza higieniko oso eskasak daudelako. Gizaki batetik bestera transmititzen da zorrien ziztaden bitartez. Tratatu gabe hilkortasun tasa handia dauka.

* Tifus endemikoa: *Rickettsia typhi*-k eragindakoa. Arratoiek daramatzaten arkakusoek transmititzen dute. Aurrekoarekin alderatuta ez da hain larria.

* Mendi Harritsuetako sukarra: *Rickettsia rickettsii*-k eragindakoa. Estatu Batuetako lurralde hartan diagnostikatu zen lehenengo aldiz, eta hortik datorkio izena. Kaparren bitartez transmititzen da. Tratamendurik ezean hilkorra izan daiteke.

## Tratamendua

Tetraziklinak eta kloranfenikola dira antibiotikorik onenak tifusaren aurka. Oso eraginkorrak dira *Rickettsia*k akabatzeko.

## Prebentzioa

Arratoien eta artropodoen gordelekuak desagertarazteak infekzio arriskua murrizten du. Tifus epidemikoa eta endemikoaren aurkako txertoak daude, baina ez dute behin betiko immunitatea bermatzen.

## Ikus, gainera

* Epidemiak Euskal Herrian

## Kanpo estekak
# Diktadore

Diktadoreek erregimen totalitarioak gobernatzen dituzte. Diktadore izatea leporatu dieten hainbat pertsona, ezkerretik eskuinera eta goitik behera, irudian; besteak beste, Iosif Stalin, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako idazkari Nagusi ohia; Adolf Hitler, Alemaniako *Führer* ohia; Mao Zedong, Txinako lehendakaria; Italiako Benito Mussolini Ducea eta Kim Il-sung, Ipar Koreako Betiereko Presidentea.
**Diktadorea** erabateko boterea duen buruzagi politikoa da. Diktadura diktadore batek edo talde txiki batek gobernatutako estatua da. Hitza Erromako Errepublikako magistratu baten titulu gisa sortu zen, Senatuak larrialdi garaian errepublika gobernatzeko izendatua (ikus diktadore erromatarra eta *justitium*).

"Tirano" terminoa bezala (jatorriz, antzinako grekozko titulu ez gutxiesgarria zena) eta maila apalagoan "autokrata" terminoa bezala, "diktadore" terminoa zapalkuntzan oinarritutako agintaritzari buruz hitz egiteko erabiltzen hasi zen. Erabilera modernoan, diktadore terminoa botere pertsonalaren kopuru izugarria duen edo gehiegikeriaz jokatzen duen lider bat deskribatzeko erabiltzen da. Diktadurek, sarritan, honako ezaugarri hauek izaten dituzte: hauteskundeak eta askatasun zibilak etetea; larrialdi-egoera aldarrikatzea; dekretuzko araua; aurkari politikoen errepresioa; legezko prozeduren erregimena ez betetzea, eta nortasuna gurtzea. Diktadurak, askotan, alderdi bakarreko edo alderdi nagusiko estatuak dira.

Diktadore gisa deskribatu izan dira boterera hainbat erregimenetan iristen diren buruzagi asko, hala nola batzar militarrak, alderdi bateko estatuak, estatu nagusiak eta gobernu pertsonal baten mendeko gobernu zibilak. Ezkerreko edo eskuineko diktadurak egon daitezke. Oro har, diktadore nor den erabakitzea zaila da, eta ikuspuntu politikoaren arabera aldatzen da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Lurraldez kanpotasun

**Lurraldez kanpotasuna** bertako legeetatik kanpo dagoen eremu bati ematen zaion izena da, normalki diplomaziaren bidez lortutako negoziazioei esker. Lurraldez kanpotasuna leku fisikoei ere eman ahal zaie, adibidez base militarrei edo Nazio Batuen Erakundearen bulegoei. Gaur egun lurraldez kanpotasuna estatuburu eta bere jabegoei, enbaxada eta bertako hainbat langileri eta itsasontziei kanpoko uretan aplikatzen zaie.

Lurraldez kanpotasuna ere indar militar aliatuei eman ahal zaie, adibidez norbaiten lurraldetik igaro ahal izateko. Lurraldez kanpotasuna duen pertsona edo eraikin batek bere jurisdikzio propioaren arabera arautua dago.

## Kanpo estekak
# Kōki Hirota

| Kōki Hirota |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  member of the House of Peers (en)  |
| --- |

 1937ko maiatzaren 31 - 1945eko abenduaren 13a

|  32. Japoniako lehen ministro |
| --- |

 1936ko martxoaren 9a - 1937ko otsailaren 2a ← Keisuke Okada - Senjūrō Hayashi → |
| Bizitza |
| Jaiotzako izen-deiturak | 廣田 弘毅 |
| Jaiotza | Fukuoka, 1878ko otsailaren 14a |
| Herrialdea |  Japonia |
| Heriotza | Sugamoko espetxea, 1948ko abenduaren 23a (70 urte) |
| Hobiratze lekua | Shōfuku-ji Temple (en)  |
| Heriotza modua | heriotza zigorra: urkatzea |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Shizuko Hirota (en)  |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Fukuoka Prefectural Shuyukan High School (en)  Zuzenbide eta Politikako Graduondoko Eskolak eta Zuzenbide Fakultatea, Tokioko Unibertsitatea |
| Hizkuntzak | japoniera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | politikaria eta diplomazialaria |
| Jasotako sariak |
ikusi
* Order of the Rising Sun, 1st class  (1934)  Grand Cordon of the Order of the Sacred Treasure  (1933)  Ohorezko Legioko zalduna  (1907)
 |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Alderdi politikoa | hautagai independente |
|

---

 |
|   |
|  |

**Kōki Hirota** (廣田 弘毅, Hirota Kōki, 1878ko otsailaren 14a - 1948ko abenduaren 23a) japoniar diplomazialari eta politikari izan zen, 1936tik 1937ra bitartean Japoniako lehen ministroa izan zen. Bigarren Sino-Japoniar Gerran egindako gerra krimenengatik exekutatu zuten Tokioko Epaiketetan.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Japoniako biografia baten **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Markes

Espainiar markes baten koroa heraldikoa

**Markes** aitoren semeen artean, dukearen eta kondearen arteko maila da. Markesaren emaztea edo berez markes titulua duen andrea **markesa** da.

Bere mendeko lurraldeak markeserri du izena. Lehendabiziko markesak Inperio Karolingioaren garaian agertu ziren eta bere administraziopean marka edo mugaldeko eremu (adibidez Hispaniako Marka edo Bretainiako marka) bat zuten jaunak ziren. Hauek antzinako frantsesez XIII. mendearen amaieran eta XIV. mendearen amaieran *marchis* izena zuten.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Noblezia titulua

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# 1899-1923ko kolera-pandemia

| 1899-1923ko kolera-pandemia |
| --- |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Mota | pandemia cholera outbreak (en)  |
| Denbora-tarte | 1899 - 1923 |
| ← fifth cholera pandemic (en)

Seventh cholera pandemic (en)  → |
|  |
|  |
| Kausa | kolera |
|  |

**1899–1923ko kolera-pandemia** 1899an hasi zen Punjaben eta Asia eta Europan zehar hedatu zen 1923ra arte, iturri batzuek izurritea 1932ra edo 1947ra arte luzatzen duten arren. Europan, 1914an egoera larriagotu egin zen, Lehen Mundu Gerraren eztandarekin lotutako kaosaren ondorioz.

Kolera-pandemia 1903an iritsi zen Siriara eta Pertsiara, 1904an Kaspiar eskualdera, 1909an Rotterdamera eta Hungariara, 1910ean Napolira, 1910etik aurrera Balkanetan eta Otomandar Inperioan gizendu zen, eta italiar emigranteen bidez Estatu Batuetara ere iritsi zen, Indian ehunka mila eragiten jarraitzeaz gain.

## Erreferentziak

## Bibliografia

* **(Ingelesez)** Barua, Dhiman; Greenough, William B..  (1992). *Cholera.*  Springer Science & Business Media ISBN 9780306440779..
* **(Ingelesez)** Hays, J. N..  (2005). *Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History.*  ABC-CLIO ISBN 9781851096589..
* **(Ingelesez)** Kohn, George C., ed. *Encyclopedia of Plague and Pestilence: From Ancient Times to the Present.*  Infobase Publishing ISBN 9781438129235..
* **(Ingelesez)** Kotar, S.L.; Gessler, J.E..  (2014). *Cholera: A Worldwide History.*  McFarland ISBN 9780786472420..
* **(Turkieraz)** Unat, E. K.. *Cholera epidemics in the Ottoman Empire during 1910-1913 and relevant events.*  Yeni Tip Tarihi Arastirmalari, 55-65 or. ISSN 1300-669X..