Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Seinal inteligentzia

**Seinal inteligentzia** (ingelesez *signals intelligence*, **SIGINT**) seinaleen atzematearen bidez informazioa beraganatzean datza, bai pertsonen artean (komunikazio inteligentzia, ingelesez: Communications Intelligence, COMINT), komunikazioetan zuzenean erabiltzen ez diren seinal elektrikoena (inteligentzia elektronikoa, ingelesez: Electronic Intelligence. ELINT), edota bien arteko konbinazioa. Maiz informazio delikatua zifratua dagoenez, seinal inteligentziak kriptoanalisia erabiltzen du. Baita trafiko analisia ere, alegia, nor-nori ari zaion komunikatzen eta zenbateko maiztasunaz, honek informazio baliotsua ekar baidezake, mezuak berak irakurgaitzak diren kasuak barne.

## Kanpo estekak
# Dassault Aviation

| Dassault Aviation |
| --- |
|  |
| Higher Together |
| Datuak |
| Izen ofiziala | DASSAULT AVIATION |
| Izen laburra | Dassault |
| Mota | aerospace manufacturer (en)  |
| Jarduera sektorea | industria aeroespaziala, industria armamentista eta aircraft and space construction (en)  |
| Herrialdea | Frantzia |
| Jarduera |
| Kidetza | GIFAS (en)  eta ASTech aerospace technologies cluster (en)  |
| Eskumendekoak | Dassault Falcon Jet (en) , Dassault Falcon Service (en)  eta Thales Group |
| Enplegatuak | 11.398 (2017ko abenduaren 31) |
| Ekoizpena | Dassault Mirage 2000 |
| Agintea |
| Zuzendari exekutiboa | Éric Trappier (en)  |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Paris
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Paris
 |
|  |
| Legezko forma | société anonyme à conseil d'administration s.a.i. |
| Jabea | Dassault taldea |
| Zeren jabe | Dassault Falcon Jet (en)  eta Dassault Falcon Service (en)  |
| Ekonomia |
| Aktiboak | 23.487.593.000 € (2023ko abenduaren 31) |
| Diru-sarrerak | 4.804.891.000 € (2023ko abenduaren 31) |
| Irabazi garbia | 708.994.000 € (2017) |
| Ustiapen-mozkina | 209.720.000 € (2017) |
| Balore-burtsa | Parisko Burtsa |
| Historia |
| Sorrera | 1929 1971ko urtarrilaren 1a |
| Sortzailea | Marcel Bloch (en)  Marcel Dassault |
| webgune ofiziala

---

      |

**Dassault Aviation** hegazkinen fabrikatzaile frantziarra da. Frantziako armadako tresna-hornitzailerik handiena da, estatubatuarrez gainera, produktu militarrak mundu guztira esportatzen dituen enpresa aeroespazial bakarretakoa.

Sorrera 1930eko hamarkadan du, Marcel Bloch frantsesak Bloch aeronautika enpresa sortu zuenean. 1933an bonbak jaurtitzeko lehen hegazkina atera zuen, eta ondoren 16 bidaiarirentzako hegazkin bat. Gerra-garaian alemaniarrek Bloch kontzentrazio-esparru batean eduki zuten, eta handik atera zenean hasi zen bere enpresa ospea hartzen. Gerra ondoren, Blochek Dassault deitura hartu zuenez, bere enpresari ere izena aldatu zion: *Avions Marcel Dassault*. 1947tik aurrera atera ziren hegazkinak izen horrekin. 1967an Breguet enpresa bereganatu zuen, eta *Avions Marcel Dassault-Breguet Aviation* enpresa sortu. 1990ean, konpainiak, berriz ere, izena aldatu zuen: *Dassault Aviation*.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Bizkarrezur-erraboil

| *Bizkarrezur-erraboil* |
| --- |
| Xehetasunak |
| Honen parte | enbor entzefalikoa erronbentzefaloa |
| Identifikadoreak |
| Latinez | *medulla oblongata* |
| MeSH | A08.186.211.132.810.591.500 |
| TA | A14.1.03.003 |
| FMA | 62004 |
| Terminologia anatomikoa |

**Bizkarrezur-erraboila** mielentzefaloaren egitura garrantzitsuena da, garuna eta bizkarrezur-muina lotzen dituena. Anatomiaren aldetik, bizkarrezur-muinaren zabalkuntzatzat jo daiteke.

Muinaren antzera, gai zuria kanpoaldean dago, eta gai grisa barnealdean. Burmuinean gai grisak eta gai zuriak alderantzizko kokapena dute. Gogoratu gai grisa neuronen gorputzez (soma izenekoez) osatuta dagoela, eta gai zuria neurona horien axoiez (mielinaz bilduta daudenak).

Bizkarrezur-erraboilean zehar muinetik entzefalora doazen nerbioak igarotzen dira. Izan ere, erraboilaren funtzio nagusia muinetik garunerantz doazen nerbio-bulkaden transmisioan datza.

## Funtzioak

Funtzio begetatiboen mantentzea burutzen du bizkarrezur-erraboilak, bizitzarako ezinbestekoak direnak: eztula, irensketa eta gorakoen erreflexuak kontrolatzen ditu, bihotz eta biriken jarduera ere bai (arnasketa eta jarduera kardiakoa), eta digestio hodiarena. Hori dela eta, erraboilaren lesio larriek berehalako heriotza dakarte, arnas edo bihotz akatsen ondorioz (hiltegietan animalia asko hiltzen dira bizkarrezur-erraboila apurtuz ziztada sakon baten bidez).

miniatura
## Kanpo-estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau anatomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Argizari

Argizaria kandelaren osagai moduan erabil daiteke.
**Argizari** edo **ezkoak**, kimikoki, gantz azido baten eta kate luzeko (26-34 karbono atomo) alkohol baten esterrak dira.

## Ezaugarriak

Ezaugarri hauek izaten dituzte:

* Solidoak dira
* Plastikotasuna. Malguak dira giro-tenperaturan.
* 45 °C-tik gorako urtze-tenperatura. Horrela bereizten dira koipeetatik.
* Urtzen direnean biskositate txikia izaten dute.
* Hidrofobia. Ezin dira uretan disolbatu.
* Saponifikagarriak dira.

Gai babesgarriak dira, bai animalientzat bai landareentzat. Sagar bat mahukan igurzten bada distira ateratzen da. Fruitua estaltzen duen argizariak eragiten du itxuraldatze ikusgarri hori. Berdin gertatzen da landareen hostoekin. Hori egiaztatzeko etxe barruko landare askotako hosto handiak zapi batez igurtzi besterik ez da egin behar. Intsektuek, koleopteroek bereziki (kakalardoak), kolore ikusgarriak izan ohi dituzte, haien exoeskeletoa estaltzen duen argizari geruza mehean argia islatzean eragindakoak batzuetan. Animalia askoren larruazala eta ilea ere estaltzen du argizariak. Horregatik, ahateak eta beltxargak lumaje guztiz lehorra dutela ateratzen dira uretatik.

## Ikus, gainera

* Erle-argizari
* Belarriko argizari

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2012/11/25 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Barrikaden Eguna

| Barrikaden Eguna |
| --- |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Mota | Istilu |
| Data | 1588ko maiatzaren 12a |
| Kokaleku | Paris |
| Herrialdea | Frantziako Erresuma |
|  |
|  |
| Parte-hartzaileak |  Liga Santua
 |
|  |

**Barrikaden Eguna** 1588ko maiatzaren 12an Parisen lehertu zen altxamendu herrikoia da, Frantziako Zortzigarren Erlijio Gerran. Hamaseien Kontseiluak (egun haietan Paris banatzen zen hamasei auzoetako polizia buruek osatua) eta Guiseko dukeak matxinada zuzendu zuten.

Matxinada honen arrazoi nagusia, herriak, Henrike III.a erregearenganako zuen animoa izan zen: hau tronurako oinordeko bezala Henrike Nafarroakoa izendatzen saiatzearen susmagarria baitzen. Hori izan zen Parisko herria Liga Santuko buru zen Guiseko dukearen atzetik lerrokatzera bultzatu zuen arrazoi nagusia. Honek, galarazten zion benetako debekua gorabehera, hiriburura itzultzera ausartu zen. Egoera honetan, erregeak, bere bizitzaz beldur eta mesfidati, zenbait suitzar eta frantziar guardia erregimentu hirira deitzeko agindu zuen. Neurri hau hartuz, erregeak atzerriko tropak hirian ostatzea debekatzen zuen Paris hiriko pribilegio zahar bat urratu zuen. Pribilegio hau hausteak eta buruzagi katoliko nabarmenenak atxilotzeko beldurrak paristarren animoak sumintzen lagundu zuten.

Maiatzaren 12an Maubert plazan lehen barrikadak altxatu zituzten, eta, ondoren, hiriko defentsa gune nagusietan gehiago agertu ziren. Parisko historian zehar egitura horiek altxatu zituzten lehen aldia izan zen, eta hortik datorkio "Barrikaden Eguna" izena, barrikak direlako, hain zuzen ere, egiturak eraikitzeko gehien erabili zuten materiala. Achille de Harlay Parisko Parlamentuaren presidentea alferrik saiatu zen Guiseren aurka egitea. Eguna amaitzean, 60 soldadu hil eta Guiseko dukeak garaipena erdietsi zuen, Paris hiria menderatzea ahalbidetu ziona. Henrike III.a erregeak ihes egin behar izan zuen: lehenik Saint-Cloudera, ondoren Chartres eta Rouenera eta, azkenik, Bloisko gaztelura.

Bere garaipena aprobetxatuz, urte hartako uztailaren 15ean, Henrike Guisekoak, Henrike III.ari, "1588ko Batasunaren Ediktua" bezala ezagutzen zen ediktu bat sinarazi zion. Ediktu honen bidez, erregeak, "Erresumako heresia erauzi" eta "herejeekin inolako bakerik eta su-etenik ez sinatzeko" konpromisoa hartu zuen. Bloisen deitutako Estatu Orokorretan, erregea Ediktua Erresumako lege funtsezko eta ezeztaezin bihurtzera behartu zuten. Guisetarren ezabaketak bakarrik bere nagusitasunetik libratzea ahalbidetuko ziola sinetsita, Henrike III.ak 1588ko abenduak 25ean Guiseko dukea, eta hurrengo egunean Lorrenako kardinala bere anaia hiltzea agindu zuen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Communard

Exekutatutako *garde nationaux talde*
**Communard** (frantsesez kɔmynaʁ ahoskatua) edo euskaraz **komunero**, 1871n sortutako behin-behineko Parisko Komunaren kide eta jarraitzaileen izena zen.

Gerra amaitu ondoren, Benedict Anderson historialariaren esanetan, milaka erbesteratu ziren, Frantziako Armadak Komuna deuseztatu zuen *La semaine sanglante*an ("Aste Odoltsua") zehar ia 20.000 communard exekutatu zituen eta 7.500 atxilotu eta 4.500 Kaledonia Berrira deportatu zituzten. Denborarekin atxilotutakoei eta deportatutakoei eginiko tortura eta tratu txarrak ezagunak egin ziren Frantzian. Gauzak horrela 1880ko hamarkadan zehar mugatutako amnistia batzuk eman zituzten eta azkenean 80. hamarkadako amaierarako denak amnistiatu zituzten. Orduan, Kaledonia Berritik deportatutako batzuk Frantziara bueltatu eta bertan frantziar batzuen laguntasun eta elkartasuna izan zuten.

Adolphe Thiersek Frantziako Hirugarren Errepublikako mugimendu protokomunista desegin bazuen ere komunista, sozialista, anarkista eta ezkertiar ideologia zutenenek communardak oroar heroi moduan hartuak izan ziren.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Frantziako historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Oholesi

Zelta herrixka bateko oholesi berreraikia.
Baratzea babesteko oholesi txikia.
**Oholesia** esparru bat babesteko hesi edo horma da, bakarrik hesolaz edo zurkaitzez osatua. Horretarako, lurrean bertikalean finkatutako hesolak (enbor puntadunak) elkarrekin lotuta egon ohi dira egitura sendoa sortzeko.

Historian zehar, oro har, enbor txikiak eta ertainak erabiltzen ziren, bertikalki lerrokatuak eta haien artean espaziorik gabe. Enborrak lurrean finkatzen ziren eta egitura indartzeko gainerako eraikuntza bat izan zezaketen. Oholesiaren altuera hesi arrunt baten altuera edota hiru metroko altuera izan zezakeen.

Erromatarrek hesola luze eta argalak erabiltzen zituzten, garraiatzeko errezagoak eta elkarrengandik hurbilago jar zitezkeenak, eta, beraz, lurretik ateratzeko zailagoak.

Oholesiak aukera aproposa izan ziren gotorleku txikietan, baita presaka eraikitako gotorlekuetan; izan ere, epe laburreko erasoaldietan eta borroketan eraginkorrak suertatu ziren. Bestalde, zurez eginda zeudenez, eskura zuten materialarekin egin zezaketen, halabaina, hain zuzen ere erabilitako materiala zela eta, suaren arriskua eta setio armen aurkako eraginkortasun eza zuten; beraz, (denbora eta baliabideak egonez gero), oholesien ordez, harrizko hormak eraikitzea nahiago zuten.

Sarritan gaztelu baten inguruan oholesiak eraikitzen ziren, aldi baterako horma gisa, harrizko horma eraiki bitartean.

## Ikusi ere

* Hesola
* Hesia

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Zubi altxagarri

Zubi altxagarria defentsa moduan.
Zubi altxagarria Xabierko gazteluan.
**Zubi altxagarri** mugitu daitekeen zubi mota da. Egitura altxatzeko mekanismo desberdin asko daude: kateak, arrabolak...

## Motak

* Defentsarako: ohikoa zen gotorlekuetan. Babes erreten baten gainean kokatzen zen eta, altxatuez gero, bidea itxita gelditzen zen.
* Trafikoa errazteko: batez ere ibaietan ikus daitezke. Zubi hauek, beharrezkoa denean, itsasontzi handiagoei bidea irekitzen die.

## Euskal Herrian

Badira zubi altxagarri ezagun batzuk:

* Xabierko gaztelua
* Deustuko zubia
* Bilboko Udaletxeko zubia

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Arma-plaza

Gotorleku bastionatu baten planoa, non *W* letrarekin markaturik arma-plaza dagoen.
Valletta hiriaren inguruko gotorlekuaren arma-plaza.
**Arma-plaza** edo place d'armes bat tropak bil daitezkeen gotorleku bateko edozein leku da. Terminoak esanahi ezberdin anitz ditu, baina, oro har, soldatuentzako biltze-puntu gisa diseinatutako estalketa-eremu zabalari dagokio, bai edo gotorleku baten erdian dagoen plaza bati.

Bi arma-plaza mota daude:

* **Kanporanzko arma-plaza**: gotorlekuaren forma poligonaletik kanpo ateratzen dena;
* **Barruranzko arma-plaza**: gotorlekuaren forma poligonaletik kanpo ateratzen ez dena.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Gudu zelai

Gettysburgeko guduaren gudu-zelaia.
**Gudu-zelaia** edo **gudalekua** bi armada gudukatzen diren lekua da. Erasoaldia hartzen duen armadak ez du, oro har, hura aukeratzeko ahalmenik; izan ere, bere planak etsaia aurkitzen duen lekuan borrokatzeko beharraren mende jarri behar ditu; baina ez du zertan horrela izan defentsari eusten badio, gatazka aldeko baldintzetan egiten saiatuko baita.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Haize-orratz

Oilar itxurako haize-orratza
Itsasontzi itxurako haize-orratza
**Haize-orratza** haizeak nondik jotzen duen adierazteko erabiltzen den tresna da. Haize-orratza biratzen duen gailua da, libreki biratzen duen plaka bat, haizearen norabidea adierazten duen erakuslea eta puntu kardinalak adierazten dituen gurutze horizontal bat dituena. Motiboak oso anitzak izan daitezke (animaliak, antropomorfoak, besteak beste).

## Kanpo estekak
# Barreiatze-bonba

Honest John misil estatubatuarraren ojibaren ebakina 1960 inguruan, sarinez beteriko M134 bonbatxoak erakusten.
**Barreiatze-bonba**, **zatikatze-bonba** ere deitua, edukiontzi bat da, barnean ehunka bonba txiki dituena, eta horiek azalera handi batean zabaltzeko eta lehertzeko diseinaturik dagoena. Lurretik, itsasotik edo airetik jaurti daiteke, erorketa askeko modu librean edo zuzendurik.

Barreiatze-bonbak askatzen dituen bonba txiki edo azpimunizio horiek hainbat kalte eragin ditzakete; hala nola, karga leherkorrarekin ibilgailu blindatuak zulatzea, metraila-zatiekin pertsona asko, modu bereizigabean, hiltzea edo zauritzea, bai eta suteak sortzea ere. Ehun herrialde baino gehiagotan debekaturik daude, eragiten dituzten albo kalte larriengatik.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Hizkuntza-erregistro lagunarteko

Euskal Herriko Ahotsak proiektuko edukiekin egindako bideoa, ondarearen transmisiorako. Garai batean kalean nolako irainak-eta botatzen zituzten gogoratzen dute elkarriztatu batzuek eta beste batzuek erdarek zelako lekua betetzen duten gaur egungo euskara kolokialean komentatzen dute.**Hizkuntza-erregistro lagunarteko**a edo **kolokial**a eremu ez-formalean, lagunarteko erabileran erabiltzen den hizkuntza-erregistroa da.

**Lagunarteko hizkuntza** edo **lagunarteko hizkera'**, eguneroko bizimoduan, egoera informaletan erabiltzen den hizkera da, ebakeraz, hitzen hautapenaz edo joskeraz gehiegi arduratu gabe. Lagunarteko hizkera adiskideekin, lankideekin eta ahaideekin erabiltzen dute, normalean, jatorrizko hiztun ikasiek.

Hizkuntza irakasleek, idazleek, gidoilariek, itzultzaileek eta sorkuntzaren arloko gainerako hizkuntza-erabiltzaileek oso kontuan hartu behar dute hizkuntza-erregistroaren egokitasuna. Esate baterako, itzultzaile batek ezin du erregistro berbera erabili bi kardinal metafisika kontuez latinez eztabaidan bere hizkuntzara ekartzen baditu edo bi rapero jatorrizko soziolektoan elkarri zirika itzultzen baditu. Batzuek, kardinalek, hizkuntza-erregistro formala erabiliko dute, besteek, raperoek, kolokiala.

Hizkuntza kolokialak ezaugarri bereziak ditu, ahoskeratik hasi eta hitzen hautaketaraino. Hitz arrunt askok badituzte sinonimo neutro, kultu eta kolokialak.

Euskarak, gainera, ematen ditu aditzak jokatzeko hainbat aukera eta, esate baterako, goiko adibideko elkarrizketa, hika, zuka edo berorika itzul daiteke. Alokutiboa erabil daiteke edo eztabada.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak