Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanbodiako Erresuma (1953-1970)

| Kanbodiako Erresuma (1953-1970) |
| --- |
| **Ereserkia**: *Nokor Reach* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|   |   |

 |
|  |
| Geografia |
| Hiriburua | Phnom Penh 11°34′10″N 104°55′16″E |
| Azalera | 181.035 km² |
| Administrazioa |
| Gobernu-sistema | monarkia konstituzional |
| Legebiltzarra | Kanbodiako Parlamentua |
| Demografia |
| Biztanleria | 5.728.771 |
| Dentsitatea | 31,64 bizt/km² |
| Hizkuntza ofizialak |
ikusi
* khmerera
 |
| Erabilitako hizkuntzak |
ikusi
* khmerera
 |
| Erlijioa | budismo |
| Moneta | Kanbodiar bigarren riel (៛) |
| Historia |
| **Sorrera data**: 1953ko azaroaren 9a |
| Bestelako informazioa |

**Kanbodiako Erresuma** (khmereraz: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, *Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchéa*, gerora **Kanbodiako Lehen Erresuma** ere deitua, Frantziako protektoratua amaitu ondoren (1945eko independentzia aldarrikapenera edo 1946ko konstituzioaren aldarrikapenera atzeratu daitekeen arren) Khmer Errepublika sortu zen arte Kanbodiari eman zitzaion izena da. Erresuma hau Norodom Sihanoukek gobernatu zuen 1953tik 1970era, eta funtsezko papera izan zuen Kanbodiaren historian. Aldi horretan, Kanputxeako Alderdi Komunista sortu zuten, zeinaren kideak laster Khmer Gorriak bezala ezagutuko ziren.

Sihanouken lehen gobernua, 1955etik 1970era, bereziki esanguratsua izan zen Kanbodiaren historian. Norodom Sihanouk Asiako hego-ekialdeko pertsonarik eztabaidatuenetako bat izaten jarraitu zuen, Bigarren Mundu Gerraren osteko historia nahasi eta tragikoarekin. Bere miresleek kanbodiar nazioaren aitatzat hartzen zuten, ondoko estatuetan piztu zen gatazkan bere neutraltasun politika irmoa ospatuz, Kanputxea hamabost urte baino gehiagoz Vietnamgo Gerra odoltsutik urrun egon baitzen. Beste batzuek, ordea, bere aberriaren pobreziaren eta neutraltasunaren errudun nagusitzat jotzen dute, bikoiztasun-ekintza soiltzat ere hartzen dena, eta beti alde indartsuena aukeratu zuen tratamendu basatia, Kanputxeako Gerra Zibilaren atarira eraman zuena.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Kanbodiako historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Kanbodiako kanpaina

| Kanbodiako kanpaina |
| --- |
| Vietnamgo Gerra |
| Nixon telebistan Kanbodiako kanpaina azaltzen

---

 |
| Data | 1970eko apirilaren 29tik uztailaren 22ra |
| Lekua | Ekialdeko Kanbodia |
| Emaitza | Hegovietnamdar-estatubatuar garaipen taktikoa, baina iparvietnamdar garaipen estrategikoa |
| Gudulariak |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Hego Vietnam  AEB  Kanbodia |  Viet Cong  Ipar Vietnam  Khmer Gorriak |

 |
|

 |
| Buruzagiak |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Lữ Mộng  Đỗ Cao Trí  Nguyễn Viết Thanh  Trần Quang Khôi  Richard Nixon  Creighton Abrams  Lon Nol |  Hoàng Văn Thái  Phạm Hùng |

 |
| Indarra |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  58.608 soldadu  50.659 soldadu |
~40.000 soldadu |

 |
| Galerak |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  809 hildako eta 3.486 zauritu  338 hildako 1525 zauritu 13 desagertu |
12.354 hildako eta 1.177 preso |

 |

**Kanbodiako kanpaina** (ingelesez: *Cambodian campaign*) ekialdeko Kanbodian 1970ean, Vietnamgo Gerraren testuinguruan, Estatu Batuek eta Hego Vietnamek egindako operazio militar sorta bat izan zen. Inbasio hauek Richard Nixon presidente estatubatuarraren politikaren ondorio izan ziren. Vietnamgo Errepublikako Armadak 13 erasoaldi egin zituen apirilaren 29tik uztailaren 22ra bitartean, eta indar estatubatuarrek maiatzaren 1etik ekainaren 30era bitartean jardun zuten.

Kanpainaren helburua Kanbodiako ekialdeko mugako eskualdeetan kokatuta zeuden Ipar Vietnamgo Armadako eta Vietcongeko 40.000 soldaduak garaitzea zen. Kanbodiaren neutraltasun ofizialak eta ahulezia militarrak eremu seguru bihurtu zuten bere lurraldea, non indar komunistek mugaren gaineko operazioetarako oinarriak ezar zitzaketen, baita berriro hornitu eta elkartu ere. AEBen "vietnamdartze" eta erretiratze politika baterantz zihoan heinean, herrialdea Hego Vietnamgo gobernuaren segurtasuna bermatzen saiatu zen mugako mehatxua ezabatuz.

1970ean Kanputxeako gobernuan izandako aldaketak aukera bat ireki zuen Ipar Vietnamgo baseak suntsitzeko, Norodom Sihanouk printzea kargutik kendu eta Lon Nol estatubatuarren aldeko jeneralak ordezkatu zuenean. Operazio militar aliatuek ezin zuten tropa komunistaren gehiengoa desagerraraztea lortu, ezta haien kuartelak- Hego Vietnamerako Bulego Nagusia deituak- harrapatzea ere, baina Kanbodian harrapatutako materialaren pilaketak arrakasta-aldarrikapenak eragin zituen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Kanbodiako historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Independentzia gerra

**Independentzia gerra**, eskualde batek aldebakarreko independentzia aldarrikapena egin eta gero egon ohi den gatazka armatuari deritzo.

Bere menpe zegoen eskualde horren estatuak bere indar armatuak bidali eta askatasuna nahi duten eskualdetako biztanleek aurre egiten badiote guda hasten da askotan matxinada edo era apal batean.

Independentziazaleek gerra irabazi eta askatasuna lortzen badute, Independentzia gerra deitu ohi zaio.

## Adibideak

* Ameriketako Espainiar lurraldeen independentzia gerrak
* Eskoziako Independentzia Gerrak
* Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra
* Irlandar Independentzia Gerra
* Kroaziako Independentzia Gerra
* Mexikoko Independentzia Gerra
* Argentinako Independentzia Gerra
* Brasilgo Independentzia Gerra
* Iberiar Penintsulako Gerra
* Greziako Independentzia Gerra
* Kubako Independentzia Gerra
* Espainiako Independentzia Gerra

## Pelikulak

Independentzia gerrekin arreman zuzena duten pelikulakː

* The Patriot (2000ko filma)
* Braveheart

## Kanpo estekak
# Delinkuentzia antolatu

Interpol erakundeko egoitza, Lyonen.
**Delinkuentzia antolatua** edo **kriminalitate antolatua** erakunde kriminalen delinkuentzia da; etengabe edo behin eta berriro zenbait delitu astun eginez helburu ekonomiko bat edo bestelako helburu material bat lortzeko eratzen dute erakunde hori.

Gizartean, eskuarki, krimen antolatuaren eta erakunde kriminalen kontzeptuak oker erabiltzen ditugu. Biek ala biek beren helburuak lortu nahian (aberastasuna, boterea eta abar izan daitezkeenak) dauden legeen aurkako ekintzak egiten dituzten pertsona-talde bati egiten diote erreferentzia. Krimen antolatuaren eta talde kriminalaren arteko alde nagusia da lehenengoan badirela pertsonak beharrezko loturak dituztenak egiten dituzten delituengatik jazarriak izatea saihesteko edo delitu horien zigorra edo zigorra saihesteko, eta talde kriminalak ez ditu lotura horiek.

Krimen antolatuaren terminoa duela gutxi erabili da, besteak beste, drogak edo pertsonak trafikatzen, bahiketak edota hilketak burutzen dituzten pertsona-taldeak seinalatzeko.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau zuzenbideari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Boeing B-52 Stratofortress

| Boeing B-52 Stratofortress |
| --- |
| land-based strategic jet bomber (en)  eta aircraft with 8 jet engines (en)  |
|  Irudi gehiago |
| Fabrikazioa |
| Fabrikatzailea | Boeing |
| Garatzailea | Boeing |
| Ekoizpen osoa | 744 |
| Jatorrizko herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Historia |
| Lehen hegaldia | 1952ko apirilaren 15a |
| Zerbitzuaren hasiera | 1955 |
| Kudeatzailea | Ameriketako Estatu Batuetako Aire Armada eta NASA |
|  |
|  |
|  |
| Ezaugarriak |
| Dimentsioak | 12,4 () × 48,03 () m |
| Propulsatzailea | JT3D (en)  (8) |
| Armamentua | unguided bomb (en)  AGM-28 Hound Dog (en)  AGM-129 ACM (en)  AGM-69 SRAM (en)  AGM-86 ALCM (en)  Harpoon (en)  |

**Boeing B-52 Stratofortress** erreakzio-hegazkin bonbaketari subsoniko estrategiko bat da, irismen luzekoa, AEBko Boeing konpainiak diseinatua eta fabrikatua. AEBko aire-armadak erabiltzen du 1955etik. 32.000 kg-ko karga (bonbak) eraman dezake.

Arma atomikoak eramateko diseinatu zen Gerra Hotzaren garaian, baina ez da inoiz erabili gerran bonba atomikoak jaurtitzeko. Bestela, bai: 1956ko maiatzaren 21ean, B-52B hegazkin batek hidrogeno-bonba bat jaurti zuen Bikini atoloiaren gainean.

Boeing B-52 Stratofortress hegazkina Vietnam bonbardatzen
Bonbaketari astuna da, irismen luzekoa, misio-mota askotan erabil daitekeena. Gezi-formako hegoak ditu, 35º-ko angeluan, eta 8 erreakzio-motor ditu binaka ezarriak lau euskarritan. Lurreratzeko trenak 8 gurpil ditu, eta bi gurpil gehigarri hegoen azpian. Lurreratze-trena 20º-raino bira daiteke hegazkinaren lerro zentralarekiko, segurtasuna handitzeko zeharkako haizearekin egindako lurreratzeetan. 15 km-rainoko altueran egin dezake hegan, eta 14.000 km-ko autonomia du.

Sortu zenetik, aldaera eta hobekuntza ugari izan ditu. Vietnamgo gerran garrantzi handia izan B52 hegazkinak (B52F eta B52D modeloak). 1965tik aurrera milioika bonba-tona jaurti zituzten Vietnamen B52 hegazkinek.

## Kanpo estekak
# Gerra Zibila Palestinako Mandatu Britainiarrean

| Gerra Zibila Palestinako Mandatu Britainiarrean |
| --- |
|  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Mota | gerra zibil |
| Honen parte da | Herriarteko gatazka Palestinako Britaniar Mandatuan, 1948ko Arabiar-israeldar Gerra, Palestinian genocide allegations (en)  eta ethnic cleansing in Palestine (en)  |
| Denbora-tarte | 1947ko azaroaren 30a - 1948ko maiatzaren 14a |
| Data | 1940(e)ko hamarkada |
| 1948ko Arabiar-israeldar Gerra → |
| Kokaleku | Palestinako Britainiar Mandatua |
| Herrialdea | Britainiar Inperioa |
|  |
|  |
| Parte-hartzaileak |  Hagana Army of the Holy War (en)  Yishuv
 |
|  |

**Gerra Zibila Palestinako Mandatu Britainiarrean**, 1947ko azaroaren 30ean hasi zen, Palestina zatitzeko Nazio Batuen Plana sinatu ondoren eta 1948ko maiatzaren 14ra arte, egun horretan amaitzen baitzen Palestinako Mandatu Britainiarra.

Biharamunean, 1948ko maiatzaren 15ean, Israelgo Estatua sortu zen eta 1948ko gerra arabiar-israeldarra hasi zen.

## Kanpo estekak
# Perestroika

1988ko zigilua, *Perestroika* goresten zuena
**Perestroika** (errusieraz: *перестройка* /pʲɪrʲɪˈstrojkə/) (euskaraz: berregituraketa) 1980ko hamarkadan Mikhail Gorbatxovek bultzaturiko Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren barneko mugimendua izan zen, sobietar sistema politiko eta ekonomikoa aldatzea helburua zuena.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « |
Sortzen ari zen egoerak ez zuen ez hanka ez buru. Sobietar Batasunak, altzairu-, lehengai-, erregai- eta energia-ekoizlerik handienak, baliabide horien eskasia zuen, behar ez bezala eta xahukeriaz erabiltzen ari zirelako bereziki. Nahiz eta jateko zereal-ekoizle nagusietako bat izan, urtero-urtero milioika tona erosi behar izaten zuen pentsuak egin ahal izateko. Mila biztanleko mediku eta ospitale-ohe proportziorik handiena dugu eta, aldi berean, gure osasun-zerbitzuek hutsune nabarmenak dituzte. Gure koheteek Halley kometa aurki dezakete edo Artizarreraino hel daitezke hutsik egin gabe; baina lorpen zientifiko eta teknologiko horiekin batera, nabarmena da izugarrizko eraginkortasun falta dugula, lorpen zientifiko horiek ez baititugu erabiltzen gure behar ekonomikoak konpontzeko. Esaterako, sobietar etxeetako tresna gehienen kalitatea oso eskasa da.
Mikhail Gorbatxov1987 | » |
| —. Testu osoa irakurtzeko Wikisourcen duzu eskuragarri |

Zenbait adituren ustez, perestroikak Sobietar Batasuneko desegitea, Ekialdeko Europako 1989ko iraultzak eta Gerra Hotzaren bukaera eragin zituen.

Perestroikak zenbait ministrori independentzia handiagoa eman zien eta merkataritzako erreformak laga zituen. Hala ere, haren helburua ez zen komunismoa desegitea, sobietar kontsumitzaileen nahiak hobeto betetzeabaizik. Edonola ere, jadanik zeuden barneko tirabira politiko, sozial eta ekonomikoak egin eta errepubliketan nazionalismoa bultzatu zuen, Sobietar Batasunaren gainbeheraren katalizatzaileak izan zirenak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Sobietar Batasuneko historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Radio Free Europe/Radio Liberty

| Radio Free Europe/Radio Liberty |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | irrati-estazioa, Albiste-agentzia, hedabidea eta state media (en)  |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak eta Txekia |
| Ideologia | antikomunismoa |
| Jarduera |
| Honen parte | propaganda in the United States (en)  |
| Erabilitako hizkuntza | ingeles |
| Agintea |
| Zuzendari exekutiboa | Jamie Fly |
| Kudeatzailea | RFE/RL, Inc., odštěpný závod (en)  |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi (2009–) | * «Radio Free Europe building»
* Vinohradská , 159A
* Praga
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Kideak | Azadliq (en)  Azatlıq radiosı (en)  Azattyk Belarusian section of Radio Free Europe/Radio Liberty (en)  Polish section of Radio Free Europe (en)  RFE/RL's Russian Service (en)  RFE/RL's Turkmen Service (en)  Radio Azadi (en)  Radio Azattyq (en)  Radio Farda (en)  Radio Free Iraq Radio Mashaal (en)  Radio Svoboda Ukraine (en)  Romanian service of Radio Free Europe (en)  |
| Jabea | U.S. Agency for Global Media (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1949 |
| Sortzailea | Ameriketako Estatu Batuetako Gobernua National Committee for a Free Europe (en)  |
| Ordezkatzen du | Radio Free Europe (en)  eta Radio Liberty (en)  |
| Jasotako sariak |  Four Freedoms Award – Freedom of Speech  |
| webgune ofiziala        |

**Radio Free Europe/Radio Liberty** (euskaraz: «Europa Aske Irratia/Askatasuna Irratia») Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak finantzaturiko nazioarteko irrati katea da, ekialdeko Europan, erdialdeko Asian eta Ekialde Hurbilean zehar igortzen duena. 1949an sortua, hasieran Munichen eta 1995etik aurrera Pragan izan du egoitza. Egun 20 hizkuntzaz lan egiten du

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# MI5

| MI5 |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |
| Regnum Defende |
| Datuak |
| Mota | segurtasun agentzia |
| Herrialdea | Erresuma Batua |
| Agintea |
| Lehendakaria | Andrew Parker |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi (1994–) | * Thames House
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Jabea | Barne Arazoetako Ministerioa eta Erresuma Batuko gabinetea |
| Historia |
| Sorrera | 1909 |
| webgune ofiziala  |

**Security Service** edo **MI5** (ingelesez: *Military Intelligence, Section 5* izendapenaren laburdura, euskaraz: «Inteligentzia Militarra, 5. Saila») barne seguritateaz arduratzen den Erresuma Batuko inteligentzia zerbitzua da. Aldiz, MI6 erakundea herrialde honetako kanpo seguritateaz arduratzen da. 1909an sortu zuten.

Gaur egun, bere egoitza Londres hiriko Thames House eraikinean du.

Thames House eraikina, MI15 erakundearen egoitza.
## Ikus gainera

* MI6

## Kanpo estekak

* MI5 erakundearen webgunea **(Ingelesez) Erresuma Batuko inteligentzia komunitatea **(Ingelesez)**
# Masa-zentro

**Masa-zentro** baten inguruan orbita eliptikoetan biratzen diren bi objekturen irudia.
Sistema diskretu edo jarraitu baten **masa-zentroa** edo **barizentroa** portaera dinamikoaren aldetik beregan sistematik kanpoko indarren erresultantea aplikatuta balego bezala jokatzen duen puntu geometrikoa da. Analogikoki, esan daiteke masa-zentroan bildutako masa guztiak osatzen duen sistema jatorrizkoaren parekidea dela. Normalean, **m.z.** hizkiez laburbiltzen da.

## Ikus, gainera

* Grabitate-zentro

## Kanpo estekak
# Moskete

Moskete eta baionetak
**Moskete** antzinako suzko arma da, fusila baino luzeagoa eta kalibre handiagokoa. Aurrekargako kanoia du ezaugarri nagusia eta XVI. eta XIX. mendeen artean erabili zuten errifleak ordezkatua izan zen arte. Moskete erabiltzen zuen soldaduak mosketari zuen izena.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Perdigoi

Kartutxo baten perdigoiak.
**Perdigoia** berunezko jaurtigaia da, bola txiki baten formakoa. Eskopetarako munizioa, normalean kartutxo batean daude. Tamaina ezberdinekoak daude.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Sastakai

Suitzako sastakai tradizionala
**Sastakaia**, edo **puñal**a aiztoaren antzeko arma zuri bat da, orria, animaliak edo pertsonak hiltzeko diseinatua duena. Labana ez bezala, ezin da tolestu. 2 eta 3 dezimetro arteko luzera du, eta haren mutur zorrotzarekin baino ez du zauritzen. Soldadu baten defentsa arma gisa ere erabiltzen da, pistolaren ondoren. Kanboiatarra gerlarien artean dagoen arruntenetako bat da.

Sastakai mota batzuk:

* Baioneta
* Almarada
* Daga
* Gumia
* Estiletea
* Pugioa

## Kanpo estekak
# Mexiko Berriko Unibertsitatea

| Mexiko Berriko Unibertsitatea |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | ikerketa-unibertsitate publikoa, public educational institution of the United States (en)  eta sarbide irekiko argitaletxea |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jarduera |
| Kidetza | ORCID, Digital Library Federation (en) , Association of Research Libraries (en) , Dryad, NextGen Service Corp (en) , American Council on Education (en) , Open Education Network (en) , Coalition for Networked Information, Association of Public and Land-grant Universities (en) , Center for Research Libraries (en) , Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition (en)  eta Council on Governmental Relations (en)  |
| Eskumendekoak | College of Education, University of New Mexico (en) , University of New Mexico–Taos (en) , University of New Mexico Gallup (en) , University of New Mexico–Los Alamos (en)  eta UNM Los Lunas (en)  |
| Enplegatuak | 6.775 (2020ko iraila) |
| Erabilitako hizkuntza | ingeles |
| Ikasle-kopurua | 22.311 (2020ko iraila) |
| Onarpen-tasa | 0,96 (2020) |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * 1700 Lomas Blvd NE, Albuquerque, NM, 87106
* Albuquerque
 |
|  |
| Legezko forma | Nonprofit Corporation |
| Historia |
| Sorrera | 1889 |
| webgune ofiziala     |

**Mexiko Berriko Unibertsitatea** (ingelesez: University of New Mexico; **UNM** izenez ere ezaguna) Albuquerquen (Mexiko Berria, Ameriketako Estatu Batuak) dagoen unibertsitate publikoa da. 2012an estatuko ikasle kopuru handiena duen Mexiko Berriko ikerketa-erakunde liderra da, eta estatuko enpresa handienetako bat da.

1889an sortua, UNM-k graduko ("bachelor"), masterreko, doktoregoko eta lanbide heziketako programak eskaintzen ditu hainbat arlotan. Albuquerqueko campusak 20 hektarea baino gehiago ditu gaur egun eta campusak ditu Gallup, Los Alamos, Rio Rancho, Taos eta Los Lunasen .

UNM RU/VH (ikerkuntza-jarduera oso altua) ikerketa-unibertsitatetzat hartzen da "Goi Mailako Hezkuntzako Instituzioen Carnegie Sailkapenean", hiru Nobel saridun dituena.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**UNM Athletics-en webgunea
# Bowie labana

| Bowie labana |
| --- |
| fighting knife (en)  |
|  Irudi gehiago |
| Fabrikazioa |
| Fabrikatzailea | James Black (en)  |
| Diseinatzailea | James Bowie |
| Jatorrizko herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Ekoizpen-lekua | Arkansas |
| Historia |
|  |
| **Sorrera** | 1830 |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Ezaugarriak |
| Dimentsioak | 530 () mm |

**Bowie lana**, AEBetako labana edo aizto mota bat da. Norberaren defentsa eta ehizerako erabiltzen dira, eta xafla luze eta zabala du, orokorrean 25 zentimetro baino luzera handiagokoa.

XVIII. mendean AEBetako mendebaldeko mugan sortua izan zen, eta izena 1827an Jamie Bowie esklabo salerosle eta abenturazale ezagunak duelu batean etabiltzeagatik darorkio.

## Kanpo estekak
# Labana

Suitzar labana.
Labana-giltzatako txikia.
Tximeletazko labanak, zenbait posiziotan, itxitako egoeratik irekitakora.
Bizargin labana.
**Labana** bere orria kirtenaren barnean toles daitekeen aiztoa da bereziki, nahiz eta aizto edo ganibet soila izendatzeko ere erabiltzen den. Kirtenera lotzen duen ardatz baten inguruan mugitzen da orria, ahoa horretarako prestatuko ildo baten barnean gordeta gera dadin. Zenbait labanak luzetara mugitzen den orria dute, kirtenetik kanpora eta barrura. Aizto tolesgarri itxi batean, kirtenak ez du ahoa erabat babesten, eta, horretarako, zorro baten beharra dago eramateko.

## Hitza

*Labana* hitzak *-a itsatsia* du.

## Labana motak, erabileraren arabera

* Erabilera anitzeko labana: tresna erabilgarri mordo bat duen labana da. Beste gauza batzuen artean, kortxo-kentzekoa, sardexka... izaten ditu. Ezagunenetako bat suitzar labana da, ahodun bi orri dituena.
* Bizarra kentzeko labana: aho oso zorrotza du, altzairu oso tenplatuz egina. Kasu batzuetan, eskuarea erabiltzen den arabera, labana bere gordetokien inguruan erraz mugi daiteke, eta bizarra ondo mozteko balio du. Baina bera bakarrik ere erabiltzen da.
* Abere labana: abereei larrua kentzeko balio duena da.
* Lumamozlea: labana txiki bat zen, antzina, idazteko erabiltzen ziren hegazti lumak mozteko erabiltzen zena. Gaur egun, izen hori blokeatze sistemarik gabeko labana txikiei ematen zaie.

## Labana motak, irekidura sistemaren arabera

* Eskuzko irekidurakoa: orria eskuarekin mugituz irekitzen dena da. Labana batzuetan, orriak, irtenune edo zulo bat du eskuzko irekidura esku bakarrarekin egitea ahalbidetzen duena, soilik erpurua mugituz.
* Labana automatikoa: kirtenean dagoen zanpagailu, palanka edo beste antzeko gailu batek aktibaturiko malguki baten bidez irekitzen dena da.
* Lagundutako irekidurazko labana edo erdiautomatikoa: irekidura eskuz egiten da aurrena, baina malguki batek, orriak nahiko angelu hartu duenean (20 edo 45º, adibidez) amaitzen du irekitze-lana.
* Grabitatezko labana: bere orria luzetara mugitzen da kirtenean zehar, oso marruskadura txikiarekin. Blokeatze sistema batek orria geldiarazten du irekita zein itxita dagoenean. Labana mugituz irekitzen da, orria (posizio itxian dagoena) beherantz gera dadin, orriaren blokeatzea askatuz kirtenetik mugi dadin bere pisuaren ondorioz eta orria berriz blokeatuz, oraingoan irekia.
* Tximeleta edo haizemaile erako labana: kirtena bi erditan banatuta dago eta orriaren bi aldeetan mugi daitezke. Inertziaz ireki daiteke, labana eusten duen eskuaren mugimendu zirkular eta azkar baten bidez.

## Labana, herri-kulturan

* Bizarra kentzeko labana bat agertzen da Judas Priesten taldearen British Steelen izeneko diskoaren azalean.
* Txangozaletasun, eskautismoan eta, oro har, kanpamenduetan, labana ia ezinbesteko tresnatzat da.

## Ikus, gainera

* Aizto

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Kako (su-arma)

| Kako (su-arma) |
| --- |
| trigger (en)  eta firearm component (en)  |
|  Irudi gehiago |
| Honen parte | pistola, errebolber, fusil, pistola erdiautomatiko, machine pistol (en) , air gun (en) , Balezta, arma eta trigger mechanism (en)  |
|  |
|  |
|  |

*Artikulu hau suzko armen mekanismoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kako (argipena)».*
**Kakoa**, **katua** edo **txakurra** bezala ezagutzen dena, suzko arma baten eta beste arma batzuen tiragailu gisa jarduten duen mekanismoa da, baleztak kasu, eta honen gainean, hatza, eskuarki hatz erakuslea, bermatzen da tiroa eragiteko.

Kakoa giltzapean egon daiteke nahi gabeko tiroak ekiditeko eta ehundura batzuk ere izan ditzake tiro-posizioa irristatzea eragozteko. Adibidez, pistola baten ehundura eredua marratu horizontalak izan daiteke, beste pistola batean, beste fabrikatzaile batek egindakoa, ehundura eredua zirrikitu bertikalak izan daiteke.

Bi kako dituzten armak ere badaude; adibidez, kanoi bikoitzeko eskopeta. Kasu horretan, kako bakoitza kanoi bakoitzari dagokio eta bakoitzak bere kanoiaren kartutxoa kolpekatzen du.

Subfusil zaharragoen kasuan, kako bat su erdiautomatikoetarako erabiltzen zen eta bigarrena su automatikorako. Une honetan tiro egiteko modu desberdinetarako hautatzaileak daude.

## Kanpo estekak