Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gerra krimen

Nekazari poloniarrak 1943an Alemaniako armadak eraildakoak.
Mỹ Laiko sarraskian estatubatuar soldaduek eraildako vietnamdar nekazariak
2007ko Srebrenicako sarraskiaren biktimen hobi komuna.
Maravillas Lamberto 1936an frankistek Nafarroan eraila.
**Gerra krimena** lege haustea da, gerra garaian egiten dena. Gerra krimenak militarrek nahiz zibilek borondatez egiten dituztenak dira (lapurretak, bortxaketak, hilketak, etab.), baita nagusien aginduei jarraituz ere (arma debekatuak erabiltzea, zuzenbidearen aurkako mendekuak, etab.).

## Ezaugarri batuzk

Gerra krimena gerrako legeek eta ohiturek ezarritako babesen urraketa da, gatazka armatu batean egindako Nazioarteko Zuzenbide Humanitarioaren arau-hauste larriek eta Nazioarteko Zuzenbidearen urraketek osatua. Terminoa, neurri handi batean, nazioarteko zuzenbidean definitzen da, Genevako konbentzioa barne. Gerrako presoen eta zibilen aurkako tratu txarrak eta genozidioak gerrako krimentzat hartzen dira.

## Nazioarteko Zigor Auzitegia

2019ko irailaren 10ean, Hagako Nazioarteko Zigor Auzitegia martxan jarri zen, data horren ondoren egindako gerrako krimenak jazartzeko epearekin. Auzitegi hori Erromako Estatutuan ezarrita dago, eta 5. artikuluan gerrako krimenak barne hartzen ditu. Estatutu horretan, zortzigarren kapituluan, krimen hauek azaltzen dira:

* 1949ko abuztuaren 12ko Genevako Konbentzioak haustea;
* Indarrean dauden gerra-legeak, nazionalak zein nazioartekoak, urratzea; eta
* Gerrako ohitura aplikagarrien urraketa.

Hona hemen xehetasunak:

* Erailketa, tratu txarrak edo deportazioa, lurralde okupatuetako biztanleria zibila behartutako lanak indarrez egitera
* Gerrako presoen edo itsasoan galdutakoen hilketa edo tratu txarrak
* Bahituak hartzea eta exekutatzea
* Ondasun publikoak edo pribatuak arpilatzea
* Hiriak eta herriak arrazoirik gabe suntsitzea
* Behar militarrak justifikatzen ez duen suntsipena.

## Susmagarri garaikideak

Gerra krimenaren inguruko akusazioak izan dituzten gaur egungo gobernu buruak:

* Vladimir Putin: Errusiako presidentea, Ukrainako Errusiako Inbasioan haurren bahiketa legez kanpokoa.
* Slobodan Milošević: Serbiako presidentea.
* Charles Ghankay Taylor: Liberiako presidentea.
* Radovan Karadžić: Bosniako Serbiar Errepublikaren presidentea.
* Muammar Gaddafi: Libiako presidentea.
* Omar al-Bashir: Sudango estatu burua.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2013-4-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Ikus, gainera

* Dresdenen bonbardaketa
* Katingo sarraskia
* Mỹ Laiko sarraskia
* Srebrenicako sarraskia
* Butxako sarraskia
* 2022ko Ukrainako inbasioko gerra-krimenak
* Yasukuni santutegia
* Nazioarteko Zigor Auzitegia

## Kanpo estekak

* **(Gaztelaniaz)**:Zer da krimen gerra bat?
* **(Ingelesez)**:International criminal jurisdiction.
* **(Ingelesez)**:Crimes of War proiektua.
# 1915eko Londresko Ituna

| *1915eko Londresko Ituna* |
| --- |
| Jatorria |
| Ezaugarriak |
| Kokapena |
| Lekua | Londres |
|  |
|  |
|  |
| Estatu burujabe |  Erresuma Batua |
|  |
| Herrialdea |  Ingalaterra |
|  |
| Ingalaterrako eskualdea | Londresko eskualdea |
|  |
| Ingalaterrako konderri zeremoniala | Londres Handia |
|  |
| Hiria | Londres |
|  |
|  |
| Historia |

**1915eko Londresko Ituna**, ingelesez: *Treaty of London* eta italieraz: *Patto di Londra*, 1915eko apirilaren 24ean sinatutako itun bat izan zen. Honetan, Italia Lehen Mundu Gerran Entente Hirukoitzaren alde borrokatzera sartzera adostu zen, trukean Italiak Hego Tirol, Eslovenia, Kroazia, Bosnia Herzegovina eta Albaniako mediterranear kostaldeko hainbat lurralde eta uharte eta Dodekaneso uhartedia bereganatzea hitzeman zitzaion. Ituna sekretupekoa zen eta honako herrialdeek sinatu zuten: Italiako Erresuma, Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua, Frantzia eta Errusiar Inperioa.
# Anexio

**Anexioa** herrialde edo beste entitate politiko batek lurralde bat bereganatzea da. Kolonizazioan ez bezala, anexioak ez dira justifikatzen arrazoi ekonomiko, erlijioso edo ideologikoengatik, baizik eta bertako populazioen asimilazioan. Historian ohikoak izan dira burututako anexioak eta maiz indarkeriaz burutu eta gerra bat sorrarazi dute.

## Ikus, gainera

* Okupazio (militarra)

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Tximista Gerra

**Tximista Gerra** (alemanez: *Blitzkrieg*) Bigarren Mundu Gerran alemaniarrek asmatu zuten estrategia militarra bat izan zen, etsaia ustekabean eta mugitu ezinik harrapatzea zen, bertan txikitzeko. Horretarako su-ahalmen handia behar zen, bat-batean erabili, infanteriak etsaia aurretik eraman, haren lerroetan barruraino sartu, atzealdea nahasi eta gainerako defentsa lerroak inguratu.

Tximista Gerrak arma ezagunak erabili zituen, baina era berrian erabilita. Tankeak aldraka erabiltzen ziren eta, ehuneko taldeetan, fronte txiki bati erasotzen zioten, motordun artilleria eta infanteria lagun zituztela. Tankea edo gurdi korazatua izugarri hobetuta zegoen ingelesek Lehen Mundu Gerran asmatu zutenetik; alemanen tanke berriei Panzer esaten zitzaien eta pisu eta neurri handikoak ziren. 1942. urte erdialdean, Afrika iparraldeko basamortuan egin beharreko borroketarako, Kw IIIeta IV. fabrikatzen ziren, hogeita hamar toneladatik gorakoak eta Tigreak, ia hirurogeikoak. Alemaniako industriak milaka eraiki zituen: Sobietar Batasunaren inbasioan, Wehrmacht edo alemaniar armadak 8.000 tanketik gora zeuzkan Panzerdivisionen edo panzer sailetan. Horri esker, Alemaniako armadak lortu zituen su egiteko ahalmena eta azkartasuna jasanezinak ziren garai hartako armada guztientzat. Txoke indarrak osatzeko, injinerutza unitateak, transmisioetakoak eta aire erasoetarako artilleria ere bazituen. Airetik, lurrekoei aurrera egiten laguntzeko, eraso hegazkinek arerioen atzealdea suntsitzen zuten.

Gerora, Aliatuek ere ikasi zuten tximista gerra eta armada korazatua erabiltzen Afrikaren iparraldean eta Sobietar Batasunean. Alemaniar Tiger tankeak baino txikiagoak baziren ere, britainiarren Churchill VII (40 t) eta Cromwell VII.ak eta amerikarren Sherman M4-ak (30 t) alemanei nagusitu zitzaizkien Saharako areetan eta Errusiako estepetan.

## Tximista Gerraren lau elementuak

Laburbilduz, lau elementuz osatutako gerra tresna bat izan zen:

1. Mekanizazioa. Haren bidez Panzerdivisionen edo dibisio blindatuak sortuko dira, etsaiaren lurraldeetan sartzeko.

2. Motorizazioa. Haren bidez, indarrak atzeguardian distantzia handira koka daitezke, eta horrela etsaiak ezin du jakin zenbat erasoko sektore dauden; behin Panzerdivisionenek bidea zabalduta, berehala bil daitezke unitateak aurrera egiteko.

3. Aireontziak. Hegazkinek erabateko nagusitasuna izango dute hautatutako sektorean, gudu-zelaia eta atzeguardia isolatuta utziko ditu eta tropak inmobilizatuko ditu.

4. Irrati-telefonia, aginduak berehala transmititzeko eta eraso-taldeen nahiz armen arteko lankidetza errazteko.

## Kanpo estekak
# Oberkommando des Heeres

Komandantearen bandera 1938ko otsailetik 1941eko abendura arte.
**Oberkommando des Heeres** edo **OKH** (Armadako Komando Gorena) Bigarren Mundu Gerran *Oberkommando der Wehrmacht* (OKW) egituraren parte izan zen. Teorian, Alemaniako armadaren kuartel nagusi gorena, gerraren azken urteetan bere eginkizun garrantzitsuena ekialdeko frontearen komando operatiboa izan bazen ere, OKW-ek mendebaldeko frontean zuzentzen zuen bitartean.

Alemaniako tradizio militarraren arabera, gerra-kanpainen plangintza Lehorreko Armadako Estatu Nagusiaren ardura zen, eta OKH-k funtzionamendu funtzionala hartzen zuen bitartean. Teorian, OKH OKW-ren menpe egon behar zen (horretan itsas armadak eta aire-indarrak ere parte hartu zuten), baina Lurreko Armadak (Heer) SESBren aurkako borrokan izan zuen garrantzia erabakigarriak esan nahi zuen OKW-k ekialdeko fronteko jardueren gaineko kontrol nominal hutsa gauzatu zuela, OKH-k 1941eko ekainetik aurrera ardura handiago hartuz, Luftwaffe edo Kriegsmarine-k plangintza iraingarrietan parte hartzeko oso aukera gutxi utziz.

1935etik 1938ra OKH Werner von Fritschek zuzendu zuen, 1938tik 1941eko abenduaren 19ra Walther von Brauchitsch mariskalak. Barbarrossa Operazioan Moskuren aurkako Alemaniako ofentsibak porrot egin zuenez, Hitler Brauchitsch kaleratzera eraman zuen OKHko buru gisa, Hitlerrek berak hartu baitzuen plangintza militarraren zuzendaritza (nahiz eta karrerako militarra ez izan). Haren aginduak, ordea, Alemaniako armadaren porrot negargarriak ekarri zituen ekialdeko frontean, eta laster mendebaldeko frontean. Hitlerrek OKHko buru egon zen 1945eko apirilaren 30era arte, bere heriotza data arte.

Ordurako, Alemaniako makineria militarra ia erorita zegoen, baina Hitlerrek oraindik bere testamentuan adierazi zuen egun honetatik aurrera OKHren buruzagitza Ferdinand Schörner mariskalaren esku geratu zela. Hala ere, ez zuen inoiz aginte eraginkorrik egin, eta Pragako kanpoaldean zuzentzen zituen tropez inguratuta geratu zen. Izan ere, ia suntsitutako Wehrmacht-aren buruzagitza ez-ofiziala ia Wilhelm Keitel jeneralak, OKWko buruak, eta Alfred Jodl jeneralak, OKWko Estatu Nagusiak, Hirugarren Reicharen baldintzarik gabeko errendizioa sinatu zuten 1945eko maiatzaren 8an.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Japoniar Itsas Armada Inperiala

| Japoniar Itsas Armada Inperiala |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |
| Datuak |
| Mota | Itsas armada |
| Herrialdea | Japoniar Inperioa |
| Jarduera |
| Honen parte | Armed Forces of the Empire of Japan (en)  |
| Erabiltzen du | Imperial Japanese Navy fleet (en)  |
| Kideak | Zabaldu1st Fleet (en)  3rd Fleet (en)  4th Fleet (en)  5th Fleet (en)  Marine Corps of the Imperial Fleet of Japan (en)  |
| Zeren jabe | ZabalduHiro Naval Arsenal (en) , I-168, Bucholz Army Airfield (en)  eta Wotje Airport (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1869 |
| Ondorengoak | Japan Maritime Self-Defense Force (en)  |
| Desagerpena | 1945 |

**Japoniar Itsas Armada Inperiala** (kyūjitai: 大日本帝國海軍, shinjitai: 大日本帝国海, *Dai-Nippon Teikoku Kaigun Dai-Nippon Teikoku Kaigun*, o日本海軍 Nippon Kaigun, "Japoniar Itsas Armada Inperial Handia") 1869-1947 artean Japoniar Inperioaren armada izan zen. Pazifikoko Gerran gerra itsas armada boteretsuenetako bat izan zen. Bere aire adarra, Japoniar Armada Inperialaren Aire Zerbitzua zelakoa, Bigarren Mundu Gerra hasi arte munduko aire armada boteretsuenetakoa ere bazen, eta Japoniako eliteko pilotuek beste herrialdeetako aire armadetako pilotuek baina oraindik eta entrenamendu gogor eta disziplina zorrotzagoa jasotzen zutenez, eraginkorra zela ere esan liteke.

## Kanpo estekak