Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Semidesintegrazio-periodo

Lagin batean aldaketa| Igarotako periodoak | Desintegratu gabeko nukleoak |
| --- | --- |
| 0 | % 100 |
| 1 | % 50 |
| 2 | % 25 |
| 3 | % 12,5 |
| 4 | % 6,25 |
| 5 | % 3,125 |
| 6 | % 1,5625 |
| 7 | % 0,78125 |
| *N* |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |

Fisika nuklearrean eta partikulen fisikan, **semidesintegrazio-periodoa** edo **erdibizitza** sustantzia erradioaktibo bateko lagin bateko nukleoen erdia desintegra daitezen behar den denbora da. Euren erdia hartzen da kontuan guztiak desegiteko denbora infinitu bat beharko litzatekelako, desintegrazio nuklearra aleatorioa baita. Ez du zerikusirik batez besteko bizitzarekin, honek nukleo baten bizitzaren iraupen batazbestekoa adierazten baitu.

## Kalkulua

* **WIKINIUM\_MATH\_PH\_2**  semidesintegrazio periodoa da.
* **WIKINIUM\_MATH\_PH\_4**  N denboran laginak dituen nukleo kopurua da.
* **WIKINIUM\_MATH\_PH\_6t* = 0 denean laginak dituen nukleo kopurua da.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  desintegrazio konstantea da.

Denbora bat egon behar du non nukleoen kopurua erdira murriztu den, ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ), hau da:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
Formulan aldaketak eginez:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
Beraz sustantzioa baten periodoa ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 ) eta bere desintegrazio konstantearen ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 ) arteko harremana da:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
Honekin batez besteko bizitza zein den kalkula daiteke.

## Hainbat isotoporen semidesinterazio-periodoak

| Isotopoa |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_26  |
| --- | --- |
| 14C | 5570 urte |
| 15O | 1,22 segundo |
| 40K | 1,28 × 109 urte |
| 41Ca | 105 urte |
| 60Co | 5,271 urte |
| 87Rb | 4,8 × 1010 urte |
| 90Sr | 28 urte |
| 109Cd | 453 egun |
| 131I | 8,04 egun |
| 137Cs | 30,17 urte |
| 207Bi | 38 urte |
| 222Rn | 3,82 egun |
| 226Ra | 1602 urte |
| 235U | 6,91 × 108 urte |
| 238U | 4,51 × 109 urte |

## Ikus, gainera

* Batez besteko bizitza (fisika)
* Isotopo erradioaktibo

## Kanpo estekak
# Orbita-periodo

A objektu txikiak B objektu handiagoaren inguruan orbitatzen du. Irudian orbita eliptikoa. Elipse horren puntu bat abiapuntutzat joko bagenu, A objektuak buelta osoa emango luke B inguruan denbora jakin batean. Denbora horri **periodo**a esaten zaio.
**Orbita-periodoa** objektu batek beste batekiko orbita oso bat egiteko behar duen denbora da. Ez bada beste argibiderik ematen, astronomian orbitatzat hartzen da **orbita siderala**, izarrekiko kalkulatzen dena.

Hala ere badira Eguzkiaren inguruan (edo zeruko beste objektu baten inguruan) orbitak deskribatzeko beste aukera batzuk:

* **Periodo sideral**a izarrekiko erlatiboa den orbita oso bat emateko behar den denbora da. Hau periodo orbitala da erreferentzia esparrua ez denean inertziala.
* **Periodo sinodiko**a objektu batek beste bi objektuekiko posizio berdina izateko behar duen denbora da. Adibidez Ilargia Eguzkiarekiko erlatiboa Lurretik ikusita, argiztapen fase bera hartzen duenean. Periodo orbital sinodikoa periodo sideraletik ezberdintzen da Lurra Eguzkiaren inguruan orbita bat ere egiten duelako.
* **Periodo drakoniko**a objektu batek bere igoera nodotik bi aldiz pasatzeko behar duen denbora tartea da. Orbitak hego hemisferiotik ipar hemisferiorako ekliptika gurutzatzen duenean kontatzen da. Periodo hau ezberdina da periodo sideralarekiko, ekliptikaren planoa aldatzen delako izar finkoekiko prezesioa duelako.
* **Periodo anomalistiko**a periapsisetik bi aldiz igarotzeko behar den denbora tartea da. Planeten kasuan Eguzki Sisteman periapsisa perihelioa ren berdina da. Ez da periodo sideralaren berdina, elipsearen ardatzerdi handian objektua geldoago joaten baita.

## Kanpo estekak
# Henrike III.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

| Henrike III.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea |
| --- |

 1046ko abenduaren 25a - 1056ko urriaren 5a ← Konrado II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa - Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa →

|  Suabiako duke |
| --- |

 1038 - 1045

|  Bavariako dukea |
| --- |

 1027 - 1042 |
| Bizitza |
| Jaiotza | Bavaria, 1016ko urriaren 28a |
| Herrialdea |  Alemania |
| Heriotza | Bodfeld (en) , 1056ko urriaren 5a (egutegi gregorianoa) (39 urte) |
| Hobiratze lekua | Spirako katedrala |
| Heriotza modua | berezko heriotza: tuberkulosia |
| Familia |
| Aita | Konrado II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa |
| Ama | Gisela Suabiakoa |
| Ezkontidea(k) | Gunhilda of Denmark (en)   (1036ko ekainaren 10a (egutegi gregorianoa) - Agnes von Poitou  (1043ko martxoa (egutegi gregorianoa) - |
| Seme-alabak |
ikusi
* Beatrice I, Abbess of Quedlinburg (en)  Adelaide II, Abbess of Quedlinburg (en)  Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa Conrad II, Duke of Bavaria (en)  Judith of Swabia (en)  Matilda of Swabia (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Matilda of Franconia (en)  Ernest II (en)  Liudolf, Margrave of Frisia (en)  Herman IV, Duke of Swabia (en)
 |
| Familia |
ikusi
* Gilen VIII.a Akitaniakoa (koinatu) Gilen VII.a Akitaniakoa (koinatu)
 |
| Leinua | Saliar dinastia |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | latina |
| Jarduerak |
| Jarduerak | aristokrata, Enperadorea eta idazlea |
|

---

 |
|   |
|  |

**Henrike III.a** (1017ko urriaren 29a - 1056ko urriaren 5a), **Beltza** ezizena zuena, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea eta saliar dinastiako kidea izan zen.

1028ko Pazko Egunan bere aita Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore izendatu zuten eta Henrike Alemaniako Errege. Koroatzea Aacheneko katedralean izan zen eta Pilgrimus Koloniako artzapezpikua egin zuen.

Germaniar errege bihurtu zen bere aita Konrado II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa enperadorea 1039ko ekainaren 4an hil ondoren. Klemente II.a aita santuak enperadore bezala koroatu zuen 1046an.

1036an, Gunindarekin ezkondu zen. Knut II.a Danimarkakoaren alaba bat zena eta bi urte beranduago hil zena.

Henrike III.a, bigarren aldiz, 1043an ezkondu zen, oraingo honetan Ines Poitiersekoa edo Poitoukoarekin, Gilen V.a Akitaniakoa dukearen alaba zena. Zenbait seme-alaba izan zituzten, horien artean, Henrike IV.a, enperadorea izango zena eta Judith Suabiakoa.

Hungariaren aurka borrokatu zuen (bere jabetzakoa izatera pasa zena bere lurraldearen muga hedatzeko, Leitha izeneko ibairaino iritsiz). Dukerrien aurka borrokatu zuen Germaniako Erromatar Inperio Santuaren boterea mantentzeko. Elizaren barneko erreforma babestu zuen.

1056an hil zen, eta, bere oinordekoa, Henrike IV.a izan zen, bere politika erlijioso bera mantendu zuena.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa **Konrado II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa** | **Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea** 1046-1056 | Ondorengoa **Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa** |
# Finiar

| Finiarrak |
| --- |
|
Finiar hizkuntzak |
| Biztanleak guztira |
| 8,2 milioi |
| Biztanleria nabarmena duten eskualdeak |
| Finn etnia 7 milioi Estoniarrak 1,1 milioi Kareliarrak 100.000 Vepsiarrak 6.000 Izoriarrak 1.000 Livoniarrak 200 Votiarrak 100 |
| Hizkuntza |
| Hizkuntza fino-baltikoak |
| Erlijioa |
| Kristautasuna eta Uraldar neopaganismoa |
| Zerikusia duten beste giza taldeak |
| Baltikoak, Volgako finiarrak |

**Finiarra** edo **Baltikoko finlandiarra** talde etnolinguistikoa da, hizkuntzaz fino-ugrikoa, K.a. I. eta K. o. mendeen bitartean (mende batzuk lehenago aditu batzuen ustetan) Baltikoko ekialdeko kostaldean, Karelian eta Finlandian finkatu zena. Finlandiarrak edo suomiarrak, estoniarrak eta kareliarrak (Errusiako errepublika barnean) dira herri haien egungo ondorengoak. Egun oso gutxi dira, ordea, livoniarrak eta votikoak. Historian zehar desagertu dira beste herri finiar batzuk.

## Historia

Gaur egungo Errusiaren erdialdean bizi ziren K.a. milagarren urte ingurua arte eta eslaviarrek bultzatu zituzten betiko egun dauden eremuetara. K.o. 800-1200. urteak arte beregain bizi izan ziren, baina kristautasunarekin batera germaniar eta eslaviar herrien nagusitasuna etorri zen. Estonia Danimarkaren, Zaldun Teutonikoaren, Suediaren eta Errusiaren mendean egon da, eta Suediaren eta Errusiaren agintepean Finlandia. Karelia Errusiako errepublika autonomoa da gaur egun.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2016-05-31 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak