# Khazariar

| Khazariako Erresuma |
| --- |
| 618? – 1048? |
| Khazariaren hedapena denbora ezberdinetan |
| Geografia |
| Hiriburua | Balanjar (650-720 ca.) Samandar (720 ca.-750) Atil(750-ca.967-969) |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | Khazariera |
| Erlijioa | Judaismoa, tengrianismoa, sinkretismoa |
| Historia |
| Sorrera | 618 inguru |
| Desagerpena | 1048 inguru |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoa**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Göktürk |

 |

 |

 |

**Khazariar** (göktürkeraz: , *hɑ'zɑɾ*, grezieraz: Χάζαροι, hebreeraz: כוזרים‎, *Kuzarim*, turkieraz: *Hazarlar*, tatareraz: Xäzärlär, arabieraz: خزر‎‎, *khazar*, errusieraz: Хазары, persieraz: خزر‎‎, latinez: *Gazari/Cosri/Gasani*) herri turkiar erdi-nomada bat izan zen, **Khazaria** Inperioa sortu zuten VII. eta X. mendeen artean, estepako mendebaldeko herrialderik boteretsuena. Bertan kokatzen ziren Asia, Europa eta Ekialde Hurbilaren arteko komertzio arteria garrantzitsuak, batez ere Zetaren bidearen baitan. Hiru mendez Volga-Don estepetatik Krimeako penintsulara eta Kaukasoko iparralderaino hedatzen ziren lurrak kontrolpean izan zituzten.

Khazaria babesa izan zen Bizantziar Inperioa eta iparraldean zeuden nomaden eta Omeiatar kalifa-herriaren artean. Bizantziar Inperioaren babesa izan zen Sasandar Inperioaren aurka, baina aliantza hau 900. urtearen inguruan hautsi zen, Bizantziok alanoek Khazaria eraso zezaten bultzatu ostean, Krimeako penintsula eta Kaukasian boterea gal zezaten. Era berean, Bizantziok Rusekin aliantza egin nahi izan zuen Khazariaren boterea txikitzeko iparraldean kristautasuna indartuz. 965tik 969ra Kieveko Rusean agintzen zuen Sviatoslav I.a Kievekoak Atil hiriburua konkistatu zuen, eta Khazaria deuseztatu zuen.

VIII. mendetik aurrera khazariar monarkia eta aristokrazia judaismora lotu zen; dirudienez, biztanleriaren konfesioak oso anitzak ziren, paganoak, musulmanak, kristauak eta juduak batera bizi zirelarik. Teoria batek dio judu askenaziak khazariar diasporatik sortu zirela, baina aditu gehienek eszeptizismoz edo tentuz hartzen dute teoria hau. Batzuetan, antisemitismoarekin lotua izan da.

## Jatorria

Khazariarren jatorria ez da ziurra. Judu bilakatu ostean, euren jatorri mitikoa Kozarren, Togarmesen semearen, leinuan jartzen zuten. Hori, Biblian, Jafeten biloba gisa agertzen da. Hala ere, ez da oso ziurra jatorri bibliko hau aipatzea judu bilakatu aurretik.

Historialari batzuk saiatu dira euren jatorria Israelgo leinu galduekin lotzen, baina, gaur egun, beste teoria batzuk erabiltzen dira euren jatorria azaltzeko. Batzuen ustez, turkiarrak dira, mendebaldetik etorriak. SESBeko historialarientzat, iparraldeko Kaukasoko jatorrizko herri bat zen. D. M. Dunlopentzat, uigurrekin loturik zeuden, Txinako iturriek K'o-sa deitzen zuten leinua, hain zuzen ere. Baina hizkuntza hunoekin lotuta dago, eta lehenbiziko bulgariarrek hitz egiten zutenaren antza duela diote hizkuntzalariek. Herri turkikoak ez dira izan etnikoki homogeneoak eta, beraz, baliteke ideia guzti hauek bateragarriak izatea. Baliteke ere khazariarrak jatorri etniko ezberdinetako leinuek osatzea, estepako herriek konkistatuak barnebiltzen zituztelako maiz.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Khazaria.com: The American Center of Khazar Studies (Ingelesez)