Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Almanaka

**Almanaka** egutegi batean antolaturik astronomia eta meteorologia informazioa dakarren urtekaria da. Besteak beste, eguzkiaren eta ilargiaren mugimenduei buruzko datuak jakinarazten ditu, eklipseak, jaiegunak eta kronologiak. *Almanake* hitza arabieratik dator: المناخ, *al-manākh*, «klima», eta jatorriz nekazaritzarako erabiltzen zen, lan bakoitza gutxi gorabehera noiz egin beharko zen jakiteko.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau kulturari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Biogeruza

*Staphylococcus aureus*-en biogeruza kateter batean, mikroskopio elektronikoz ikusita.
**Biogeruzak** edo **biofilmak** azal batera atxikiturik dauden egitura biologikoak dira, mikrobio ugariz osatuak. Exopolimero baten bidez atxiki ohi dira mikrobioak azal horretara (bizidun baten azala edo bizigabeko azala izan daitekeena).

Biogeruza batean bi osagai bereiz daitezke: osagai biziduna (mikrobioz osatua) eta zelulaz kanpoko matrizea (mikrobioek ekoiztutako proteinaz eta polisakaridoz osatua). Biogeruza-masaren %85a matrizeari dagokio.

Biogeruza batean ingurugiro desberdinak daude. Bestalde, biogeruzak mikrobioak babesten ditu, egitura horretan zailagoa baita eragile antimikrobiarrak (antibiotikoak, desinfektagarriak...) mikrobio guztietara iristea.

Orokorrean, bakterioak bi modutan bizi daitezke: era librean edo planktonikoan, eta egitura baten barruan beste mikrobio gehiagorekin, azal batera itsatsiak (biogeruzan). Biogeruzetan hazten diren bakterioek berezko ezaugarri fisiologikoak dituzte, era librean bizi diren espezie bereko bakterioek ez dituztenak.

Arlo klinikoan biogeruzek infekzioen sendaketa zailtzen dute, eragile antimikrobiarren jarduera (antibiotikoak, immunitate-sistemaren fagozitoak...) oztopatzen dutelako. Organismoan, bakterioek larruazalean, mukosetan, hortz-haginetan eta jarritako protesietan, besteak beste, biofilmak eratu ahal izaten dituzte. Ez da arazo makala medikuntzan organismo barruko hainbat tokitan (mukosetan edo jarritako inplante medikoetan, adibidez) biogeruzak eratzea, bertan mikrobioak oso babestuta baitaude antibiotikoen aurrean. Era berean, haginetako bakterio-plaka patogenoak, txantxarra eragiten duena, biogeruzak ere eratzen ditu bertan.

Biofilmak ingurugiro likido batean dauden azal solidoen gainean eratzen dira beti. Ur-soluzioa behar dute agertzeko, edo hezetasun handiko ingurugiroak.

Merkataritzan eta industrian ere biogeruzek kalte handiak dakartzate. Egitura horiek mantsotu egin dezakete hodietan zeharreko ur edo olio-fluxua, azkartu dezakete hodien korrosioa eta abiarazi egin dezakete ur azpiko objektuen degradazioa (kostaldeko instalazioak edo itsasontzienak ditugu honen adibidea)

Era berean, jakina da Legionella pneumophila bakterio beldurgarriak ur-hodietan biogeruzak sortzen dituela aldeko baldintza batzuk dituenean (zikintasuna, materia organikoa, ur epela, ur geldoaren eremuak, etab.)

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Gagauzera

| Gagauzera |
| --- |
| Gagauz dili |
|  eta  |
| Datu orokorrak |
| Lurralde eremua |  Moldavia,  Ukraina  Errusia  Turkia |
| Hiztunak | 174.000 |
| Ofizialtasuna | Gagauzia |
| UNESCO sailkapena | 3: arriskuan |
| Araugilea | Ez du |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza Turkiar hizkuntzak Common Turkic languages (en)  Oghuz hizkuntzak Western Oghuz (en)  |
| Informazio filologikoa |
| Hizkuntza-tipologia | hizkuntza eranskaria |
| Alfabetoa | latindar alfabetoa, alfabeto zirilikoa eta alfabeto grekoa |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-3 | `gag` |
| Ethnologue | `gag` |
| Glottolog | `gaga1249` |
| Wikipedia | `gag` |
| UNESCO | 354 |
| IETF | gag |
| Endangered Languages Project |  3406 |

**Gagauzera** (*Gagauz dili*, *Gagauzca*) altaitar hizkuntza da, turkiar adarrekoa. Gagauziako hizkuntza ofiziala da eta Moldavia, Ukraina, Errusia eta Turkiako gagauzek hitz egiten dute.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Tomas (apostolua)

| Tomas (apostolua) |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  apostolu |
| --- |

 |
| Bizitza |
| Jaiotza | Galilea, I. mendea |
| Herrialdea |  Antzinako Erroma |
| Heriotza | Mylapore (en) , 72ko uztailaren 3a ( urte) |
| Hobiratze lekua | San Thome Basilica (en)   |
| Heriotza modua | heriotza zigorra |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | antzinako greziera |
| Irakaslea(k) | Jesus Nazaretekoa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | misiolaria eta apostolua |
| Santutegia |
| Uztailaren 3a, Erromatar Eliza Katolikoa, Urriaren 6a eta Eliza ortodoxoa |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | kristautasuna |

**San Tomas** edo **Juda Tomas Didimo** (arameeraz: *Tau'ma*, "bikia"). Jesus Nazaretekoak hautaturiko apostoluetako bat izan zen. Galileako judua zen, eta Kristori lagundu zion bidaietan. San Joanen Ebanjelioak dakar San Tomasen berri: Kristorekin batera hiltzeko prest agertzen denean, Jesusekin elkartzeko bidea jakin nahi duenean eta Jesusen zauriak ukitutakoan baizik sinesten ez duenean haren berpizkundean.

Izan ere, sinesgogortasunez zen ezaguna:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Tomas, Hamabietako bat, Bikia zeritzana, ez zegoen haiekin Jesus etorri zenean. Elkartu zirenean, beste ikasleek esan zioten:
–Jauna ikusi dugu.
Tomasek erantzun zien:
–Haren eskuetan iltzeen seinalea ikusten ez badut, eta nire atzamarra iltze-zuloetan eta nire eskua haren saihets-zuloan sartzen ez badut, ez dut inola ere sinetsiko.
Zortzi egunen buruan, etxean zeuden berriro ikasleak, eta Tomas ere bertan zen. Ateak itxirik zeuden arren, sartu zen Jesus eta, erdian jarririk, agurtu zituen esanez: «Bakea zuei».
Gero, esan zion Tomasi:
–Ekarri atzamarra eta aztertu nire eskuak; ekarri eskua eta sartu nire saihets-zuloan. Eta ez izan sinesgogor, sinestedun baizik.
Tomasek erantzun zion:
–Ene Jauna eta ene Jainkoa!
Jesusek esan zion:
–Ikusi nauzulako sinetsi al duzu? Zorionekoak ikusi gabe sinesten dutenak | » |
| —Joanen Ebanjelioa, 20:24,29 |

Interes handiko ebanjelio apokrifo bat idatzi bide zuen San Tomasek.

Litekeena da Erromatar Inperiotik at ebanjelioa aditzera eman zuen apostolu bakarra izatea, izan ere, kondairak Partia eta India bisitatu zituela dio.

Hainbat hiri, leku, herrialde eta gizatalderen santu zaindaria da: India, arkitektoak eta abar. Uztailaren 3a da santuaren eguna. Bestalde, Euskal Herrian oso ospetsua da San Tomas jaia, abenduaren 21ean ospatzen dena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Ikus, gainera

* San Tomasen kristauak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau erlijioari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Taxidermia

Elefante naturalizatua.
**Taxidermia**, grezierako "taxis" (antolaketa edo kokapena) eta grezierako "dermis" (larruazala) animalien disekzioaren lana bezala definitzen da, bizidun itxurarekin kontserbatzeko eta horrela haien erakusketa, azterketa eta kontserbazioa errazteko. Ugaztunekin normalean egiten den praktika bada ere, beste animalia taldeekin modu berean erabiltzen da. Jarduera horretan diharduenari **taxidermista** deitzen zaio.

Taxidermistek erabilitako metodoak izugarri hobetu dira azken mendean. Modu honetan, profesionalak profesionalki enplegatu daitezke, adibidez museoetarako lan egiten dezakete edo afizionatu mailan egin ditzakete lanak, hala nola ehiztariak, arrantzaleak, zaletasun honen zaleak, etab. Anatomia, eskultura, pintura, disekzioa eta larruazalen tratamendua bezalako arloetan ezagutza teknikoak izan ohi dituzte.

Garrantzitsua da baita ere taxidermia eta taxonomia ez nahastea, azken termino hori sailkapenaren zientzia (normalean biologiarekin lotua) izendatzeko erabiltzen baita.

## Taxidermista aipagarriak

* John hancock
* Carl Akeley
* Charles Willson Peale
* Jules verreaux

## Kanpo estekak
# Bell Laborategiak

| Bell Laborategiak |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | Enpresa pribatua, ikerkuntzarako institutua eta argitaletxea |
| Jarduera sektorea | Informazio teknologia, Software fabrika eta ikerketa |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jarduera |
| Honen parte | Alcatel-Lucent |
| Agintea |
| Lehendakaria | Frank B. Jewett (en) , Oliver Ellsworth Buckley (en)  eta Mervin Joe Kelly (en)  |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Mountain Avenue 600
* Murray Hill
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Legezko forma | Erantzukizun mugatuko baltzu |
| Jabea | Nokia |
| Zeren jabe | Rat Ice (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1925 |
| Sortzailea | Alexander Graham Bell |
| Jasotako sariak |  Teknologiaren eta Berrikuntzaren Domina Nazionala Technical Grammy Award  |
| webgune ofiziala      |

Bell Laborategien egoitza, Murray Hill (New Jersey)
**Bell Laborategiak** edo **Nokia Bell Labs** (lehenago *AT&T Bell Laboratories*, *Bell Telephone Laboratories* eta *Bell Labs* deitua), ikerketa eta garapen zientifikoan lan egiten duen konpainia da, Nokia enpresa finlandiarrena. Murray Hillen (New Jersey) du egoitza nagusia, baina laborategi gehiago ere baditu AEBetan eta beste zenbait herrialdetan.

1925ean sortua, elektronikaren arloan munduko ikerketa laborategi garrantzitsuenetakoa da, eta bertan egindako patente eta aurkikuntzen artean daude, besteak beste, irrati-astronomia, transistorea, laserra, zuntz optikoa, DDC txipa, C eta C++ programazio lengoaiak eta Unix, Plan 9 eta Inferno sistema eragileak. Nobel Saria zortzi aldiz irabazi dute Bell Laborategietan egindako aurkikuntzek, eta guztira lan horietan aritutako 13 ikertzailek jaso dute Nobel Saria.

## Kanpo estekak

* Bell Laborategien webgune ofiziala (ingelesez)
# Optika kuantiko

Fisikan, **optika kuantikoa** argiaren eta materiaren arteko interakzioak eta horren ondoriozko fenomenoak mekanika kuantikoa aplikatuz aztertzen dituen optikaren atala da.

## Erreferentziak eta oharrak

## Ikus, gainera

* Optika fisikoa

## Kanpo estekak
# Harald IV.a Norvegiakoa

| Harald IV.a Norvegiakoa |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Norvegiako monarka |
| --- |

 1130 - 1136ko abenduaren 14a ← Sigurd I.a Norvegiakoa, Magnus IV.a Norvegiakoa - Sigurd II.a Norvegiakoa, Inge I.a Norvegiakoa → |
| Bizitza |
| Jaiotza | Irlandako Errepublika, 1102 |
| Herrialdea |  Norvegia |
| Heriotza | Bergen, 1136ko abenduaren 14a (egutegi gregorianoa) (33/34 urte) |
| Familia |
| Aita | Magnus III.a Norvegiakoa |
| Ezkontidea(k) | Ingrid Ragnvaldsdotter (en)  |
| Bikotekidea(k) |
ikusi
* Thora Guttormsdatter NN (en)  Bjaðǫk (en)
 |
| Seme-alabak |
ikusi
* Sigurd II.a Norvegiakoa Inge I.a Norvegiakoa Eystein II.a Norvegiakoa Magnus Haraldsson (en)  Brigida Haraldsdotter (en)  Margaret Haraldsdatter (en)  Maria Haraldsdatter
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Sigurd I.a Norvegiakoa Eystein I.a Norvegiakoa Olaf Magnusson Tora Magnusdatter (en)
 |
| Leinua | Gille dynasty (en)  |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | norvegiera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | agintaria |
| Lantokia(k) | Norvegia |

**Harald Gille** edo **Harald IV.a** (antzinako eskandinavieraz: *Haraldr Gilli / Haraldr Gillikristr*; Irlanda edo Hebridak, c. 1102 – Bergen, 1136ko abenduaren 14a) Norvegiako erregea izan zen 1130etik hil zen arte.

Bere ezizena, ziurrenik, "Gille Christ" erdi irlanderatik dator, "Kristoren zerbitzaria" esan nahi duena. Ziurrenik Irlandan jaio zen, edo agian Hebridak uharteetan. 1127 inguruan Norvegiara iritsi zen eta Magnus III.a erregearen semea eta Sigurd I.a erregearen erdi anaia zela esan zuen. Sigurdek ahaidetasuna onartu zuen Haraldek tronua ez eskatzeko baldintzarekin hura hil arte.

Sigurden heriotzaren berri izan zuenean, Haraldek Thing bat deitu zuen errege izendatzeko. Erresuma bi zatitan banatu zen, bata Haraldentzat eta bestea Magnus IV.a Sigurden semearentzat, eta lau urtez bakea izan zen. Baina Magnus gerrarako prestatu zen eta 1134ko abuztuaren 9an Harald garaitu zuen Fyrisleifeko guduan. Haraldek Danimarkara ihes egin zuen, baina Norvegiara itzuli zen eta Magnus garaitu zuen 1135eko urtarrilaren 7an. Magnus atxilotu, tronutik kendu, itsutu eta espetxeratu egin zuten.

Haraldek 1136 arte gobernatu zuen Sigurd Slembek hil zuenean.

Ingrid Ragnvaldsdotterrekin ezkondu zen eta Inge I.aren gurasoak izan ziren. Seme gehiago izan zituen beste ohaide batzuekin, horien artean Eystein II.a, Sigurd II.a eta Magnus Haraldsson, guztiak Norvegiako erregeak.

## Genealogia

## Kanpo estekak
# Hachette Livre

| Hachette Livre |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen ofiziala | Librairie Hachette eta HACHETTE LIVRE |
| Mota | argitaletxea, erakundea eta negozioa |
| Jarduera sektorea | edizioa, paper and publishing industry (en)  eta book publishing (en)  |
| Herrialdea | Frantzia |
| Jarduera |
| Kidetza | World Wide Web Consortium eta Syndicat national de l'édition |
| Eskumendekoak | Hachette Books, Hodder & Stoughton, Librairie générale française, Orbit (en) , Hachette Book Group, Chambers Harrap (en) , Éditions Grasset, Teach Yourself (en) , Deux coqs d'or (en) , Éditions Larousse, Hachette India (en) , Orion Publishing Group, Hachette Fascicoli (en)  eta Bragelonne |
| Ekoizpena | software, liburu eta aldizkari |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Parisko 15. barrutia
 |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Paris
 |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Vanves
 |
|  |
| Legezko forma | société anonyme à conseil d'administration s.a.i. |
| Jabea | Lagardère Publishing (en)  eta Lagardère Group (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1826 |
| Sortzailea | Louis Christophe François Hachette (en)  |
| Sorlekua | Paris |
| Jasotako sariak |  [[]]  (1990) |
| webgune ofiziala   |

**Hachette Livre** Frantziako komunikazio talde handi bat da, orain multinazional bihurtua. Hachettek Parisko 15. barrutian du egoitza.

Jatorrian, Hachette Louis Hachettek 1826an sortutako liburu-denda eta argitaletxea zen. 2004tik aurrera, Hachette Lagardère Media taldean sartu zen eta bere interesak dibertsifikatu zituen.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau ekonomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |