Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Itsas txakur fraide

| Itsas txakur fraide |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Galzori larrian  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Carnivora |
| Familia | Phocidae |
| Generoa | Monachus
 |
| Espeziea  | **Monachus monachus** Hermann 1779
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |

**Itsas txakur fraide** (*Monachus monachus*) Monachus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Phocidae familian sailkatuta dago. ugaztun pinnipedoa da, Phocidae familiakoa. Garai batean Mediterraneo, Afrikako mendebaldeko itsas ertzetan, Kanariar, Madeira eta Cabo Verden ohikoa zen espezia hau, gau egun oso arraroa da eta desagertzeko egoera larrian dago. 2006an 500 animalia gelditzen omen ziren; kolonia nagusia Mendebaldeko Sahara eta Mauritania artean, Ras Nouadhiboun dago, 200 inguruko animaliekin.

## Babesteko proiektuak

Espezie honen lurralde historikoetan ongi kontserbatuta zonaldeak aurki daitezke. Horretan baliatuta espeziea berreskuratzeko proiektu desberdinak daude martxan. Garrantzitsuenetariko bat Kanariar uhartetan berriro sartzeko proposamena dago. Lortuko balitz Ras Nouadhibou Madeiraraino korridore bat eskuratuko litzateke gaur egun isolaturik dauden animaliak elkartzeko.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Phocidae

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**: 'Monachus monachus' espezieari buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
* **(Frantsesez)(Gaztelaniaz)**: Itsas txakur fraide babesteko programa.
# Eszitiar

Eszitiarrak, arkuarekin tiro egiten (Kerch —antzinako Panticapeum—, Ukraina, K.a. IV. mendea).
Urrezko Lepokoa, Tolstaya Mogila, Ordžonikidze, K.a. IV. mendea.
**Eszitiarrak** (grezieraz: Σκύθης, Σκύθοι) Antzinaroko turkiar herri talde bat izan ziren, artzaintza nomadan eta azpiko zaldien hazkuntzan oinarritzen zen kultura zeukana. Antzinaro Klasikoan zehar, eszitiarrak nagusi izan ziren Estepa Pontikoan, greziar iturrietan Eszitia deitzen zutena.

Antzinaro Berantiarrean sarmaziarrek euren menpe hartu zituzten, estepetako nagusi bezala eszitiarren tokia hartu zuten kulturalki oso antzekoa zen herri bat.

Eszitiarrei buruz ezagutzen den gehiena, atzerriko iturrietan du jatorria, zehazki greziar eta latindarretan. Horietatik garrantzitsuenak Herodotoren (K.a. 440) *Historiak* laneko IV. liburua, Estrabonen *Geografia* eta Ovidioren *Gutuna Pontotik* dira, azken honek nagusiki Eszitia Txikia deskribatzen duelarik, biak garai berekoak (K.a. 13 inguru).

Arkeologiak eszitiar kulturaren lekukotzak Errusia hegoaldeko eta Ukrainako tumulu edo hil muinoetan topatu ditu.

Adituen ustez eszitiarrak izan ziren aurrenetarikoak zaldiak etxekotzen eta hezten. Horretarako estepetako tarpan zaldi basatiak erabili zituzten. Zaldun trebeak omen ziren.

*Eszitiar* etnonimoa denbora luzez Eszitia izenaz ezagutu ziren gaur egungo Errusia, Ukraina eta Asia Erdialdeko eskualdeak okupatu edo antzeko ohiturak zituzten beste herri batzuei buruz aritzeko ere erabili izan da.

Euren aurrekariak K.a. 2000n izan zituztela ezagutzen da, baina historian duten lehen agerpena K.a. VII. mendean izan zen, asiriarrekin izan zuten aliantza batean. Zenbait mende beranduago mediarrekin lan egin zuten (persiarrekin senidetutako irandar herri bat, Asiriar Inperioa desegiteko.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Eszitia

## Kanpo estekak
# Samuel Morse

| Samuel Morse |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Charlestown (en) , 1791ko apirilaren 27a |
| Herrialdea |  Ameriketako Estatu Batuak |
| Heriotza | Manhattan, 1872ko apirilaren 2a (80 urte) |
| Hobiratze lekua | Green-Wood hilerria  |
| Heriotza modua | berezko heriotza: pneumonia |
| Familia |
| Aita | Jedidiah Morse |
| Ama | Elizabeth Breese Morse |
| Ezkontidea(k) | Sarah Elizabeth Griswold (en)  |
| Seme-alabak |
ikusi
* Leila Morse (en)  Samuel Arthur Breese Morse, Jr. Charles Walker Morse Edward Lind Morse
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Sidney Edwards Morse Richard Cary Morse (en)
 |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Yale College Royal Academy of Arts |
| Hizkuntzak | ingelesa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | asmatzailea, fisikaria, eskultorea, margolaria, unibertsitateko irakaslea, argazkilaria, idazlea eta artista |
| Lantokia(k) | Frantzia Italia Londres Boston New York eta Charleston |
| Enplegatzailea(k) | New Yorkeko Unibertsitatea New York University Tandon School of Engineering (en)  |
| Lan nabarmenak |
ikusi
* *morse kodea*
 |
| Jasotako sariak |
ikusi
* Elisabet Katolikoaren Ordenaren komendadorea  Knight Grand Officer of the Order of the Dannebrog  Ohorezko Legioko zalduna National Inventors Hall of Fame  (1975)  knight of the Order of Saints Maurice and Lazarus  Knight of the Order of the Tower and Sword Fellow of the American Academy of Arts and Sciences
 |
| Kidetza | Suediako Zientzien Errege Akademia Amerikako Sozietate Filosofikoa Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia Phi Beta Kappa Elkartea American Antiquarian Society (en)  |
| Izengoitia(k) | American eta Brutus |
| Genero artistikoa | erretratua paisaia margolaritza margolaritza historikoa |
| Ideologia | proslavery (en)  |
|

---

 |
|

---

    |
|  |

Samuel Morse 1840an.
**Samuel Morse** (Boston, Massachusetts, Estatu Batuak, 1791ko apirilaren 27a – New York, 1872ko apirilaren 2a), Estatu Batuetako asmalaria izan zen. Pintura lanak egin zituen hasieran (*National Academy of Design* izenekoa sortu zuen). Ampèrek egindako aurkikuntzak ikusita, telegrafo elektrikoa egitea bururatu zitzaion. Ideia hori bete egin zuen 1834an, baina garaiko agintariek ez zioten merezi zuen garrantzirik eman. Bere izena daraman puntu eta lerroetan oinarritutako telegrafia sistema ere asmatu zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Ikus, gainera

* Morse kodea