Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sistema politiko

**Sistema politikoa** gizarte batean diharduten erakunde eta eragile politikoen arteko harremanen multzoa da, estatua eratu eta gobernua burutzeko helburuarekin eta erregimen politikoa osatzen duten arauen baitan.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau politikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Hirugihar

| Hirugihar |
| --- |
| raw whole-muscle cut (en) , haragi eta txerriki |
|  |

**Hirugihar**ra Hegoaldean, eta **xingar**ra Iparraldean, txerriaren larruaren azpian dagoen txerrikia da, bereziki gizen edo gantz-zerrendek osatzen dutena. Haragi-geruzekin batera ebakitzen denean deitzen zaio hirugihar; bestela, **urdai**. Oso elikagai energetikoa da, gramoko ia 9 kaloria dituena.

Zenbait herrialdetan, Erresuma Batuan kasu, ketuta prestatzen da (horrela prestaturik, *bacon* deitzen zaio ingelesez eta maileguz horrela izendatzen da hainbat hizkuntzatan), frijituta gosarian hartzeko; era horretan pizza, espageti, ogitarteko edo arroz-errezetetan ere osagai arrunta da.

Beste animalia batzuen haragia, behiarena, arkumearena, oilaskoarena, ahuntzarena edo indioilarrarena kasu, beste era batera moztu, ondu edo presta daiteke urdaiaren antza izan dezan. Horrelako kasuetan, "indioilar-urdaia" ere dei daiteke, adibidez. Erabilera hori ohikoa da judu eta musulman asko bizi diren lekuetan, bi erlijioek txerri-haragia kontsumitzea debekatzen baitute. Hirugihar begetarianoak ere badaude, hala nola "soja-hirugiharra".

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Baionako xingarra
* Oreille de crisse

## Kanpo estekak
# Gorotz

Zaldi baten gorotzak
**Gorotza** edo **gorozkia** animaliek iraizten duten digestio-hondakin solidoa da. Iraizkin hauek uzkiaren (edo kloakaren) bitartez kanporatzen dituzte, *kaka egite* izeneko prozeduraz. Gizaki batek bataz beste 128 gramo gorotz sortzen ditu egunean.

Animaliek elikatu ondoren, elikaduraren hondakinak kanporatzen dituzte. Jatorrizko elikadurak energia gehiago baduen ere, gorotzek oraindik jatorrizko energiaren %50a eta gehiago izan dezakete. Horretaz baliatzen dira ekosistemako beste animalia edo organismoak, tartean onddo edo intsektu batzuk. Fruitujaleen gorotzek ere, onurak ekartzen dizkiote ekosistemari, bertan landareen haziak daudelako.

Behi-aziendaren gorotzak **bekorotza** edo **pekotza** du izena.

Ardi-aziendaren gorotzak **arkorotza** edo **arkina** du izena.

Hegaztien gorotzari **zirin** esaten zaio.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Zertzeta hegalurdin

| Zertzeta hegalurdin |
| --- |
|  Irudi gehiago |
|  |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Aves |
| Ordena | Anseriformes |
| Familia | Anatidae |
| Generoa | Spatula
 |
| Espeziea  | **Spatula discors** Linnaeus, 1766 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |

 *Anas discors*
**Zertzeta hegalurdina** (*Spatula discors*), **Zertzeta hegalurdina** edo **Zertzeta hegalurdina** (*Spatula discors*), **zertzeta hegourdin** (*Anas discors*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.

Ipar Amerikan jatorria duen hegazti hau neguan hegoalderantz migratzen da, batzuetan Europara ailegatuz.

## Erreferentziak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Erreferentzia-lan

Atlasak erreferntzia-lanak izaten dira.
**Erreferentzia-lanak** kontsultarako soilik eginda dauden dokumentuak dira, hasieratik amaierara irakurtzeko eginda ez daudenak alegia. Gai eta informazio-mota berezituak eman ditzakete (atlasak, esaterako, informazio geografikoa ematen du). Esparru geografiko eta euskarri ezberdinak ere izan ditzakete. Zehatzago, ezaugarri hauek dituzte:

* Informazio bilaketa zehatzei erantzutea dute xede.
* Aurkezpen zehatza erakusten dute: laburra eta diseinu funtzionalekoa.
* Kontsulta erraz eta bizkor egiteko prestatuta daude.

Erreferentzia-lan mota bi daude: lehen mailako erreferentziak eta bigarren mailako erreferentziak ematen dituzten lanak. Lehen mailako erreferentziak ematen dituzten lanetan, bilatzen den informazioa zuzenean jasotzen da (entziklopediak). Bigarren mailakoetan, berriz, informazioa zein dokumentutan aurki daitekeen zehazten da (liburu-katalogoak, adibidez).

## Lehen mailako erreferentzia-lanak

Hiztegiek terminoen esanahia eta definizioa zehazten dute. Zuzentasun ortografikoa egiaztatzeko erabil daitezke eta etimologia sinonimo eta antonimoak eta beste hizkuntza batzuetako baliokideak ere ematen dituzte.

Entziklopediak jakintzaren hainbat esparrutako ezagutza kopuru handia biltzen dute kontzeptuak azaltzeko asmoz, gaika edo alfabetikoki antolaturik.

Gida eta direktorioek pertsona zein era guztietako erakundeen izen, zeregin, helbide eta bestelako oinarrizko informazioak ematen dituzte.

Bilduma biografikoek pertsonaia ezagunei buruzko datu biografikoak biltzen dituzte.

Atlasek datu geografikoak ematen dituzte. Informazio historikoa ematen duten atlas historikoak ere badaude. Estatistika-erakunde ofizialek (EUSTAT, EUROSTAT, ...) argitaratutako urtekari estatistiko edo antzekoetan urteko datu garrantzitsuenak biltzen dira.

Kronologiek eta urtekariek jazotako gertaerarik nabarmenenak jasotzen dituzte, normalean ordena kronologikoari jarraiki.

Lege-bildumak zuzenbide arloko legeak eta sententziak biltzen dituzte.

## Bigarren mailako erreferentzia-lanak

Informaziorako lotura soilik eskaintzen duten lan hauetan bibliografia ofizialak, lurralde bateko produkzio bibliografikoaren erreferentzia guztiak biltzen dituztenak, daude. Adibidez:

* **(Gaztelaniaz)**Bibliografía nacional española
* **(Frantsesez)** Bibliographie nationale française
* **(Ingelesez)** British national Bibliography

Euskal Herrian, lege-gordailuaren erregistroa kontsulta daiteke edo Joan Mari Torrealdai edo Jon Bilbaoren *Eusko bibliographia*.

ISBN bildumak ere munduan argitaratzen diren liburu gehienen zerrenda ematen du.

Bibliografia komertzialak ere badaude, Amazon adibidez.

Jakintza-arlo ezberdinetarako artikuluak eta euren laburpenak ematen dituzten katalogoak ere badaude.

## Kanpo estekak
# Komatxo

Hiru komatxo mota: goitik behera, frantsesak, bikoitzak, eta bakunak.
**Komatxo**ak, halaber **aipu-marka**k, esaldi bat edo haren atal bat mugatzen duten eta binaka doazen puntuazio zeinuak dira: lehena tartea irekitzeko erabiltzen da eta bigarrena, ixteko.

Hainbat itxura dituzte:

* « frantsesez »
* »alemanez«
* »suedieraz (liburuetan)»
* ‹ frantsesez (*niché*) ›
* ›alemanez (*niché*)‹
* “ingelesez (AEBetan)”,
* „alemanez“
* ”suedieraz”
* ‘ingelesez (Erresuma Batuan)’
* ‚alemanez (*niché*)‘
* 「japonieraz」
* "informatikoa" (aipu bikoitza)
* 'informatikoa' (aipua)
* `informatikoa`
* <informatikoa>

Europar Batasuneko dokumentuen idazketa kodeak komatxoei buruzko hiru mailok xedatuta dauzka: («…“…‘…’…”…»):

# **Paperean**, «Norbaitek galdetu zuen “Nork oihukatu du ‘Jainko maitea!’?”.»idatzi dute. **beltzez**: aipuak dauzkan esaldi nagusia (**Paperean** [...] **idatzi dute.**),
* letra etzanaz eta beltzez: 1. mailako aipua («Norbaitek [...] galdetu zuen».),
* azpimarratua: 2. mailako aipua ("Nork oihukatu du [...]?"), eta
* letra biribilaz: 3. mailako aipua ('Jainko maitea!').

## Erabilpena

Egoerotan erabiltzen dira:

* aipuetarako,
* gutxi erabilitako hitzak nabarmentzeko, adibidez, atzerriko hizkuntzetako ezohiko hitzak edo atzerriko hitz guztiak; hala ere, letra etzana hobesten da,
* bestelako adiera duten hitzak adierazteko: afektibitatea, ironia, adibidez,
* balio adierazgarriko hitz edo esamoldeak nabarmentzeko, kasu horretan letra beltza gomendatzen bada ere,
* lanen izenburuetarako, eta
* inoren hizkera adierazteko, estilo zuzeneko marraz aurkeztea hobesten den arren.

## Kanpo estekak

* Jose Ramon Zubimendi (2004) kakotxak, in *Ortotipografia*. Gasteiz : Eusko Jaurlaritza - Euskara Zerbitzua. 23-25 or.
# Piemontera

| Piemontera |
| --- |
| Lenga piemontèisa — Piemontèis |
| Piemonteraren hedapena, laranjaz. |
| Datu orokorrak |
| Lurralde eremua |  Italia |
| Hiztunak | 2.000.000 |
| Ofizialtasuna | Inon ez |
| Eskualdea | Piemonte |
| UNESCO sailkapena | 3: arriskuan |
| Araugilea | Ez du |
| Hizkuntza sailkapena |
| giza hizkuntza indoeuropar hizkuntzak hizkuntza italikoak Latino-Faliscan (en)  hizkuntza erromantzeak italo-mendebaldeko hizkuntzak mendebaldeko hizkuntza erromantzeak hizkuntza galo-iberiarrak hizkuntza galo-erromantzeak hizkuntza galo-italikoak |
| Informazio filologikoa |
| Hizkuntza-tipologia | subjektu aditza objektua eta silabadun hizkuntza |
| Alfabetoa | latindar alfabetoa |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-2 | baliorik ez |
| ISO 639-3 | `pms` |
| Ethnologue | `pms` |
| Glottolog | `piem1238` |
| Wikipedia | `pms` |
| UNESCO | 399 |
| IETF | pms |
| Endangered Languages Project |  3273 |

**Piemontera** edo **piamontera** (*piemontèis*) Italiako Piemonte eskualdeko lurralde ia guztian hitz egiten den hizkuntza erromantze da. Lombardiera, emiliano-romagnoloa, liguriera eta venezierarekin batera, iparraldeko italiar hizkuntzen parte da.

Piemonte eskualdeko gobernuak nolabaiteko aitortza eskaintzen dio; ez, ordea, Italiako gobernuak.

## Ikus, gainera

* Italiako hizkuntzak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Piemontera Ethnologuen

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ponponio Mela

| Ponponio Mela |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Algeciras, I. mendea |
| Herrialdea |  Antzinako Erroma |
| Heriotza | Erroma, c. 45 ( urte) |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | latina |
| Jarduerak |
| Jarduerak | geografoa, idazlea eta historialaria |
| Lan nabarmenak |
ikusi
* *Chorography (en)*
 |

**Ponponio Mela** (Tingentera/Iulia Traductan -Erroma) (latinez, *Pomponius Mela*) I. mendean jaio zen idazle erromatarra izan zen eta Klaudio enperadorearen garaian idatzi zuen. Betika probintzia erromatarrean jaio zen, Tingentera (edo Iulia Traducta zenaz ere ezaguna) hirian. Hiri hori Egungo Andaluziako Cádizeko probintzian dagoen, Algecirasekin identifikatu da. Beste gehiagori kez dakigu haren bizitzaz.

Ezagutzen dugun bere lan bakarra hiru bolumeneko K.o. I. mendeko *"De Chorographia"*, 40 hamarkadan idatzia da. Liburua garrantzitsua da erromatarrek K.o. I. mendean zuten ikuskera geografikoa ezagutzeko. Bere ezagutza kosmografikoak autore greko eta erromatarrek zuzeneko behaketan oinarritzen ez ziren ideia geografikoen laburpen eruditu bat da.

Batez ere, Hispania, Galia eta Germania jorratzen ditu baina Asia eta Afrikaraino ere heltzen da. Idazten duen guztietan interesgarriena herrien deskribapenak dira.

Itzal handiko idazlea izan zen antzinako garaiko idazleentzat, Plinio Zaharrarekin hasi eta Petrarcaraino. Europar Pizkundean antzinako idazlerik errespetatuenetariko bat zen.

Petrus Bertiusen Munduko Mapa, Pomponio Melaren lanetan errotuta.
## Oharrak

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Latinez)** "De Chorographia"ren testua
* **(Latinez)De chorographia*. Vicifons.
* **(Frantsesez)** Baudet (itz), M. Louis.  (1843). *Pomponius Mela.*  Paris: C.L.F. Panckoucke.
* **(Gaztelaniaz)** Pomponio Mela. Coreografía.
# Olaf I.a Norvegiakoa

| Olaf I.a Norvegiakoa |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Norvegia, 960 |
| Herrialdea |  Norvegia |
| Heriotza | Battle of Svolder (en) , 1000ko irailaren 9a (39/40 urte) |
| Heriotza modua | borrokan hilda |
| Familia |
| Aita | Tryggve Olafsson |
| Ama | Astrid Eiriksdatter |
| Ezkontidea(k) | Geira (en)  Tyra of Denmark (en)  Gudrun Skjeggesdatter (en)  |
| Seme-alabak |
ikusi[erakutsi]
* Tryggvi the Pretender (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi[erakutsi]
* Astrid Tryggvesdatter
 |
| Leinua | Fairhair dynasty (en)  |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | antzinako eskandinaviera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | gudaria eta monarka |
| Zerbitzu militarra |
| Parte hartutako gatazkak | Battle of Maldon (en)  Battle of Svolder (en)  |

**Olaf Trygvesson** edo **Olaf I.a** (960. hamarkada – Svolder, 1000ko irailaren 9a) Norvegiako erregea izan zen 995etik hil zen arte.

Trygvi Olafssonen semea izan zen eta iturri batzuen arabera Harald I.a Norvegiakoaren birbiloba. Haren biografia iturri ingeles batzuetan, eskaldo batzuetan eta sagetan oinarritzen da, baina bere inguruko informazioa ezberdina da.

Txikitan jaio edo iritsi zen amarekin Orkada uharteetan. Kieveko Rusan egon zen Vladimir I.a Kievekoaren zerbitzura. Geira emaztea hil ondoren, kristautasunera bihurtu zen. Irlandan bizi izan zen 1995ean Norvegiako errege bihurtu aurretik. Han kristautasuna sartu eta Trondheim hiria sortu zuen. Svolderreko guduan hil zen 1000. urtean, Danimarka eta Suediaren aurkako borrokan.

Olafen estatua Trondheimen
## Genealogia

## Bibliografia

* Hollander, Lee M. (1955) *The Saga of the Jómsvíkings,* University of Texas Press, Austin. ISBN 978-0-292-77623-4 **(Ingelesez)**.
* Sturluson, Snorri, *Heimskringla: History of the Kings of Norway,* tr. Lee M. Hollander. Reprinted University of Texas Press, Austin, 1992. ISBN 0-292-73061-6 **(Ingelesez)**.

## Kanpo estekak
# Rhodiola rosea

| *Rhodiola rosea* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Saxifragales |
| Familia | Crassulaceae |
| Generoa | Rhodiola
 |
| Espeziea  | **Rhodiola rosea** L.
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | arctic root (en)  |

Rhodiola rosea Crassulaceae familiako landarea da, eskualde hotzetan bizi dena. Ikerketa batzuen arabera, ona da depresioaren aurka.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Historiaurreko Orkadak

Skara Brae, Orkadetan, orain arte aurkitutako Europa iparraldeko populazio neolitiko europarrik kontserbatuena da.
Eskoziako kokapena (kolore gorria). Britainia Handiko irlaren iparraldea da zati nagusia, hedadurari dagokionez. Mendebaldeko uharteak Hebridak bezala ezagutzen dira, iparraldekoak Orkada uharteak dira, eta iparraldekoak baina bananduagoak Shetland uharteak daude.
Orcada uharteen mapa zehatza. Beheko aldean Britainia Handiko irlaren iparraldea dago.
**Historiaurrekoorkadak** (ingelesez Prehistoric Orkney) Eskoziako artxipelago horren giza okupazioaren garaiari egiten dio erreferentzia, uharteen historiaurrearen azken zatian. *Homo* generoak okupatu aurreko historiaurrearen garaia Eskoziako geologiaren zati bat da. Nahiz eta zenbait erregistro idatziak Eskoziako inbasio erromatarraren garaiko Orkada uharteei buruzkoak izan, Eskoziako iparraldeko historiaurrea ez da amaitzen Aldi Historiko Goiztiarra hasi arte, 600. urte inguruan.

Historiaurreko aztarna garrantzitsu ugari daude Orkada uharteetan, batez ere Neolito garaitik, eta horietako lauk Gizateriaren Ondare izendatutako lekuetako bat osatzen dute. Hainbat arrazoi daude erregistro arkeologiko ugari izateko. Hareharrizko oheak harrizko tresnak egiteko erraz erabil daitekeen materiala ematen du, eta haizeak mugitutako hareek leku batzuk kontserbatzen lagundu dute. Industrializazio falta erlatiboa eta nekazaritzaren eragin txikia ere lagungarri izan dira antzinako monumentu horiek kontserbatzeko. Tokiko tradizioek, antzinako egitura horien beldurrean nahiz benerazioan oinarrituak (agian, eskandinaviarren okupazioaren garaitik jasotako jarrerak), beren egitura-osotasuna mantentzen lagundu ahal izan dute.

Historiaurrea, konbentzionalki, aldi laburragoetan banatzen da, baina giza historiako garai ezberdin horiek bereiztea lan konplexua da, mugak zalantzazkoak dira eta haien arteko aldaketak mailakatuak dira. Paleolitoak izotza kendu arte iraun zuen, Mesolitoak nekazaritza hartu arte eta Neolitoak metalurgia hasi arte. Leku batzuek denboraldi luzeak hartzen dituzte, eta, bereziki, Neolitoaren eta ondorengo aldien arteko aldeak ez dira argiak. Neolitoko egituren aparteko aberastasuna ez dator bat Brontze Aroko garai goiztiarrekin, zeinetan giza okupazioaren ebidentzia urria edo ezdeusa den, edo aldi horren azken zatia, frogen eskasia erlatiboa ematen duena. Ondorengo Burdin Aroak eraikin monumentaletara itzultzea ekarri zuen, batez ere *broch*-ak egitera.

Indusketa formalak XVIII. mendearen amaieran egin ziren eta inplikatutako egituren ulermena folklore gisa ikustetik gaur egungo zientzia arkeologiko modernora pasatu zen.

## Oharrak

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Orkneyjar: Orkada uharteen ondarea (ingelesez).
# 1128

| 1128. urtea |
| --- |
| Kronologia |
| Mendeak | XI.a • **XII.a** • XIII.a |
| Hamarkadak | 1100(e)koa • 1110(e)koa • **1120(e)koa** • 1130(e)koa • 1140(e)koa |
| Urteak | 1125  • 1126  • 1127 • **1128** • 1129 • 1130 • 1131 |
| Beste egutegi batzuetan |
| Gregoriotar egutegia | 1128 *MCXXVIII* |
| *Ab urbe condita* | 1881 |
| Armeniar egutegia | 577 ԹՎ ՇՀԷ |
| Bahá'í egutegia | -716 – -715 |
| Bengaliar egutegia | 535 |
| Berber egutegia | 2078 |
| Egutegi budista | 1672 |
| Myanmarko egutegia | 490 |
| Bizantziar egutegia | 6636 – 6637 |
| Koptoen egutegia | 844 – 845 |
| Etiopiar egutegia | 1120 – 1121 |
| Hebrear egutegia | 4888 – 4889 |
| **Egutegi hinduak**

---

 |
| *Bikram Samwat* | 1184 – 1185 |
| *Shaka Samvat* | 1050 – 1051 |
| *Kali Yuga* | 4229 – 4230 |
|

---

 |
| Iraniar egutegia | 506 – 507 |
| Islamiar egutegia | 521 – 523 |
| Korear egutegia | 3461 |
| Thailandiar eguzki egutegia | 1671 |
| Holozeniar egutegia | 11128 |

**1128 beste egutegi batzuetan**| Gregoriotar egutegia | 1128 *MCXXVIII* |
| *Ab urbe condita* | 1881 |
| Armeniar egutegia | 577 ԹՎ ՇՀԷ |
| Bahá'í egutegia | -716 – -715 |
| Bengaliar egutegia | 535 |
| Berber egutegia | 2078 |
| Egutegi budista | 1672 |
| Myanmarko egutegia | 490 |
| Bizantziar egutegia | 6636 – 6637 |
| Koptoen egutegia | 844 – 845 |
| Etiopiar egutegia | 1120 – 1121 |
| Hebrear egutegia | 4888 – 4889 |
| Egutegi hinduak |  |
|  - *Bikram Samwat* | 1184 – 1185 |
|  - *Shaka Samvat* | 1050 – 1051 |
|  - *Kali Yuga* | 4229 – 4230 |
| Holozeniar egutegia | 11128 |
| Iraniar egutegia | 506 – 507 |
| Islamiar egutegia | 521 – 523 |
| Japoniar egutegia |  |
| Korear egutegia | 3461 |
| Thailandiar eguzki egutegia | 1671 |

 *Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!*

---

## Jaiotzak

* Margarita Iruñekoa, Iruñeko Erresumako infanta Siziliako Erresumako erregina ezkontidea (h. 1183).
* Luis II.a Turingiakoa, Turingiako *landgraf* edo jauna (h. 1172).

## Heriotzak

---

## Kanpo estekak