Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fuji mendiaren Hōei erupzioa

| Fuji mendiaren Hōei erupzioa |
| --- |
| Hōei kraterra erakusten duen Fuji mendiaren ikuspegia |
| Sumendia | Fuji mendia |
| Data | 1707ko abenduaren 16a-1708ko urtarrilaren 1a |
| Erupzio-mota | Pliniarra |
| Kokapena | Japonia |
| VEI | 5 |
|  |
|  |

**Fuji mendiaren Hōei erupzioa** (japonieraz: 宝永大噴火, Hepburn: *Hōei dai funka*)
 1707an (Hōei aroko laugarren urtea) gertatu zen, abenduaren 16an hasi eta urtarrilaren 1a arte iraun zuen.

Fuji mendiak historian zehar hiru ikaragarrizko erupzio pairatu ditu: birritan Heian aroan (Enryaku eta Jogan erupzioak) eta behin Edo aroan (artikulu honetako Hōei erupzioa).

Nahiz eta labarik jaurti ez zuen, Hōei erupzioak sumendi-errauts kopuru itzela bota zuen, sumendiaren inguruko leku zabalen gainean sakabanatuta, Fuji menditik ia 100 kilometrotara dagoen Edo hirira iritsiz (gaurko Tokio). Errauts kopurua 800.000.000 m³ ingurukoa zenbatetsi zuten.

Erupzioa Fuji mendiaren hego-mendebaldeko aldean gertatu zen, eta hiru tximinia berri sortu zituen, 1., 2., eta 3. Hōei-tximiniak izenekoak. Gaur arte hauxe izan da Fuji mendiaren azken erupzioa.

## Hondamendi sekundarioak

Hōei erupzioaren hurrengo urtean, Sakawa ibaia gainezkatu zen sumendi-errautsaren jalkinaren ondorioz.

Sumendi-hondar jausiek Fuji mendiaren ekialdeko soroak zabal-zabal estali zituzten. Soroak berreskuratzeko nekazariek sumendi-hondakinak zabortegiratu eta hondar-tontorrak egin zituzten. Euriak hondar-tontorrak zabortegietatik ibaietara behin eta berriro eroan eta ibai batzuen sakonera gutxitu zuen. Batez ere Sakawa ibaian sumendi-errauts kopuru handiek han-hemenka behin-behineko dikeak sortu zituzten. Hōei erupzioaren hurrengo urteko abuztuaren 7 eta 8ko euri-zaparradek sumendi-errauts eta lokatzaren olde bat sortu eta dikeak apurtu zituzten Ashigara lautada urpetzeko.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Heriotzaren martxa

Kroaziar soldadu eta zibilak heriotzaren martxan (Bleiburgeko sarraskia)
**Heriotzaren martxa** gerra-preso, gatibu edo deserrituen bortxazko ibilaldia da. Parte-hartzaileek gosea, egarria, gehiegikeria fisikoak, torturak eta umiliazioak pairatzen dituzte, eriak eta zaurituak ez dira artatuak izaten, eta atzean gelditzen direnak hilaraziak izaten dira. 1949ko Genevako Konbentzioak gerra krimentzat hartu zituen heriotzaren martxak.

## Heriotzaren martxa batzuk

* Armeniar genozidioan 1.500.000 pertsona hil ziren 1915–1918 bitartean. Lehen Mundu Gerra hasi ondoan, Turkiar Gazteak izeneko higikundeak Turkia garbitu nahi izan zuen armeniar biztanleriaz. Horren ondorioz, Mendebaldeko Armenian bizi ziren armeniar gehienak deportatu eta Siriako basamortua oinez zeharkatzera behartu zituzten, kontzentrazio-esparruetara iritsi arte. Deserrituetako asko bortxatuak, torturatuak edo hilaraziak izan ziren bidean. Deir ez-Zorko kontzentrazio-esparru zorigaiztokoetan 150.000-400.000 armeniar hil zituzten.
* Bataango heriotzaren martxa. 1942ko apirilean, Filipinetako Guduaren ostean, 76.000 estatubatuar eta filipinar gerra-preso eta zibilek 101 kilometroko ibilaldia egin behar izan zuten, Japoniako Armada Inperialaren aginduz. Bidean gehiegikeria fisikoak eta hilketak pairatu zituzten. Martxan 5.000-10.000 lagun hil ziren (1.000 estatubatuar eta 9.000 filipinar). Beste 18.000 gatibu hil ziren Camp O'Donnell preso-zelaian.
* Holokaustoko heriotzaren martxak. 1944ko udazkenetik aurrera, Aliatuak hurbildu ahala, naziek Alemaniarantz lekualdatu zituzten kontzentrazio eta sarraski-esparruetako gatibuak. 1945eko urtarrilean, Armada Gorria iritsi baino bederatzi egun lehenago, Auschwitzeko 60.000 gatibuk oinez joan behar izan zuten Wodzisław Śląskira (56 bat kilometro); han zama trenetan sarrarazi zituzten, beste esparru batzuetara eramateko. Bidean 15.000 lagun inguru hil ziren.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Aliatuek okupatutako Austria

| Austria *Österreich* |
| --- |
| 1945 – 1955 |
| Okupazio militarra |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Austriako okupazio eremuak (1945) |
| Geografia |
| Hiriburua | Viena |
| Azalera | 83.858 km² (1945) km² |
| Ekonomia |
| Dirua | Libera esterlina Frantziar libera Sobietar errubloa Estatubatuar dolarra |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | alemana, errusiera, frantsesa, ingelesa |
| Erlijioa | Erromatar Eliza Katolikoa |
| Historia |
| Sorrera | 1945 |
| Desagerpena | 1955 |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoa**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Flensburgeko Gobernua |

 | **Ondorengoa →**

|  |  |
| --- | --- |
| Austria |  |

 |

 |

**Aliatuek okupatutako Austria** Bigarren Mundu Gerraren ondoren, 1945etik 1955 arte iraun zuen egitura politiko-administratiboa izan zen, Erresuma Batuak, Frantziak, Estatu Batuek eta Sobietar Batasunak Austria kontrolpean izan zuten garaikoa.

Banaketa horren epea mugagabea zen, baina Erresuma Batuak, Frantziak eta Estatu Batuek haien eremuak elkartu zituzten, Sobietar eragina gutxitzeko asmoz.

## Historia

### Aurrekariak

Austria Hirugarren Reichean integraturik zegoen 1938ko Anschluss delakotik, non Austriarrek sufragio bidez Alemaniarekin bat egitea hautatu baitzuten.

1945eko apirilaren 13an, gerran zehar, sobietarrek Viena okupatu zuten. Hirugarren Reicha bukatzear zegon Europan eta Karl Rennerek behin-behineko gobernua osatu zuen Vienan, Sozial Demokraten, Sozial Kristauen eta komunisten parte hartzearekin eta Sobietar Batasunaren adostasunarekin. Gobernu horren bidez, Austriak 1938ko lege nazionalsozialistei uko egin eta Alemaniako estatutik kanpoko mugetan berriro eratu zen, Yaltako konferentziaren edukiekin bat eginik.

### Sorrera

Aliatuek 1945eko maiatzaren 9an okupatu zuten herrialdea guztiz eta uztailean lau okupazio eremutan banatu zuten, Sobiet Batasuna, AEB, Frantzia eta Britainia Handiak administraturik. Viena ere, Berlin bezala, lau zatitan banandu zuten. 1945eko azaroko hauteskundeetan Karl Renner Austriar bigarren errepublikako presidente aukeratu zuten.

Gerraren ondoren ekonomia lur jota zegoen, baina 1948tik aurrera Marshall Planak suspertzen lagundu zuen.

### Bukaera

1955eko maiatzaren 15ean Austriak lau indar okupatzaileekin sinatu zuen itunaren ondorioz, independentzia osoa berreskuratu zuen. Urte bereko urriaren 26an parlamentuak Austriaren "betirako neutraltasuna" onartu zuen. Neutraltasun horrek gaurdaino jarraitzen du.

## Kulturan

"The Third Man" filmak Aliatuen okupazio giro hori islatzen du.

## Kanpo estekak
# Filipinetako Mankomunitatea

**Filipinetako Mankomunitatea** edo **FilipinetakoCommonwealth, Filipinetako izendapena izan zen 1935etik 1946ra, herrialdeak Estatu Batuekin mankomunitatea osatu zuenean. 1935 baino lehen, Filipinak uharte-eremu mankomunatu gabekoa zen eta lehenago AEBetako lurraldea zen.

Mankomunitatea edo Estatu libre elkartuaren sorrera, Filipinetako Independentzia Legearen araberakoa izan zen, herrian Tydings-McDuffie Legea (*Tydings-McDuffie Act*) izenez ezagutzen dena, behin-behineko araudia 10 urteko epean, eta horren ostean independentzia osoa eta subiranotasuna emango zitzaizkion.

Aro kolonialaren amaiera eta herrialdearen izenaren aldaketa markatu zuen, garai kolonialeko "Filipinar uharteak" termino tradizionaletik, batasunaren, subiranotasunaren eta nazio identitatearen sinbolo den "Filipinak" berezira.

## Erreferentziak

## Kanpo esteka
# Anglo-normandiar uharteeko alemaniar okupazioa

Alemaniar indarrek eta *Todt erankudeak* Atlantikoko Harresiaren atal gisa Anglo-normandiar uharteetan eraikitako defentsa gotorlekuetako bat zen Moltke bateria.
**Anglo-normandiar uharteetako alemaniar okupazioa**, Bigarren Mundu Gerran zehar, 1940ko ekainaren 30a eta 1945eko maiatzaren 9a artean, Hirugarren Reichak Anglo-normandiar uharteak militarki okupatu zituen aldiari deritzaio.

## Okupazio aldia

Mantxako kanalan dauden eta Normandiako kostaldetik hurbil dauden Britainiar koroaren dependentziako Guerneseyko Bailiazgoa eta Jerseyko Bailiazgoa Alemania naziak Britainiar Inperiotik modu iraunkorrean okupatzea lortu zituen lurralde bakarrak dira, aurrez, Erresuma Batuko Gobernuak uharte horiek Britainia Handitik urruti zeudenez defenda ezintzat jo eta alemaniarrek okupatu zitzan erabaki baizuen, bertako biztanleei Erresuma Batura ebakuatzeko aukera emanaz. Uharteetako haurrak ebakuatuak izan ziren.

Alemaniar soldaduak Aglo-normandiar uharteetako botika aten parean martxa eginez, 1940-1945 artean.
Hasiera batez, alemaniar okupazio indarrek uharteetako biztanle ez juduekin jarrera moderatua izan zuten, aurreikusitako Erresuma Batuaren okupaziorako esperimentu gisa, bertako zenbait biztanleen kolaborazioa ere izan zuten, gehiengoa ordea alemaniarren aurka zegoen, nahiz eta haien jazarpenik ez jasateko aurre ez egin, erresistentzia pasiboa egitea hautatuz.

Halere, denbora igaro hala, egoera laztuz joan zen, eta alemaniarrak uharteetako biztanle ugari kontinentera deportatu eta asko kontzentrazio-esparruetan sartu zituzten. Garairik okerrena 1944-1945ko negua izan zen, jada Normandiako Lehorreratzea jazota, aliatuek Paris okupatu eta Alemaniara ahal bezain azkar erasotzeko helburua zutenez Anglo-normandiar uharteak alemaniarren esku jarraitzea erabaki eta uharteetako biztanleek nahiz bertan zeuden alemaniarrek isolamenduaren ondorioz gosetea jasan behar izan baizuten.

## Askapena

Anglo-normandiar uharteak.
Azkenean, Anglo-normandiar uharteak 1945eko maiatzaren 2an Sobietar Batasuna Berlin okupatu eta Alemania behin errendituta askarazi zituzten. Maiatzaren 8ko 10:00etan uharteetako alemaniar agintaritzak irrati transmisio baten bidez biztanleei gerra amaitu zeula informatu zien.

Maiatzaren 9an HMS Bulldog britainiar destruktorea Guernsey uharteko Saint Peter Port udalerriaren portura ailegatu zen eta bertan zeuden alemaniar indarrak ontzian bertan errenditu ziren. Handik gutxira britainiar indarrak St Peter Porten lehorreratu ziren.

Une berean Plymoutheko portutik itsasoratu zen HMS Beagle destruktoreak Jersey askatu zuen. Maiatzaren 10ean britainiarrak Sark uhartea askatu zuten, eta maiatzaren 16an Alderney uharteko alemaniar indarrak errenditu egin ziren. 1945eko abendutik aurrera Britainiar Handira ebakuatutako biztanleak uharteetara itzultzen hasi ziren, aurrez britainiar indarrek alemaniar indarrak uharteeak haiek jarritako minez garbitu eta lehergailuak desaktibatu arazi zituztelarik.

## Zinema

* *The Guernsey Literary and Potato Peel Pie Society* (2018)

## Kanpo estekak
# ANZUS

| ANZUS |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | nazioarteko ituna, aliantza militarra eta nazioarteko erakundea |
| Kideak | Ameriketako Estatu Batuak Australia Zeelanda Berria  |
| Historia |
| Sorrera | 1951ko irailaren 1a |

**ANZUS** (Australia, Zeelanda Berria eta Estatu Batuak siglen baturatik; izen osoa: *Australia, New Zealand, United States Security Treaty*) aliantza bat da, entente motakoa, Ameriketako Estatu Batuen, Australiaren eta Zeelanda Berriaren artean eratua, eta Erresuma Batuarekin aliatua, Ozeano Barearen hegoaldeko segurtasuna bermatzeko helburua duena.

1950eko hamarkadan Ozeano Barearen hegoaldean horrelako aliantza bat ezartzeak bipolaritate-dinamika bati erantzuten zion. Dinamika horretan, Estatu Batuek eragin-eremu bat bermatu nahi zuten, eragina izan dezakeen lurraldetik haratago, eta haren presentzia, Sobietar Batasunetik gertu hegoaldetik, eraso nuklear bat eragozteko helburua zuen.

Gerra Hotzean, mundu bipolarreko bi potentzia antagonikoak (AEB-SESB) ahal ziren eremurik handienak kontrolatzeko borrokatzen ziren, eta aliantzak eragineko eremuen hedapena bermatzeko modu ona ziren (eta dira gaur egun), eraginpeko lurralde "naturaletik" haratago.

## Kanpo estekak
# Taw

| ← Shin Taw          |
| --- |
| Feniziar | Hebrearra | Aramera | Siriakoa | Arabiera |
|  | ת |  | ܬ | ت‍,ت |
| Eratorritako hizkiak | Greziarra | Latin | Ziriliko |
| Τ | T | Т |
| Errepresentazio fonemikoa: | NAF: [t (edo θ, s)] |
| Kokapena alfabetoan: | 22 |
| Zenbakizko (Gematria/Abjad) balioa: | 400 |

**Taw**, **Tav** edo **Taf** alfabeto semitiko askotako 22. eta azken hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (ת), asiriarrean (ܬ) eta arabiarrean (*Tā*ʾ ت).

*Marka* esan nahi duen hizki hau t ahoskatzen dute.

Feniziar hizkia greziar Tau (Τ), latindar T eta Т ziriliko bilakatu zen.
# Upsilon

Upsilon letra
**Upsilon** (nahi izanez gero, hasierako bokala zubererako *ü* bezala ahoska daiteke) alfabeto grekoaren hogeigarren letra da. **Υ** (larriz) eta **υ** (xehez) idazten da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Palamedes

| Palamedes |
| --- |
|  |
| Ezaugarriak |
| Sexua | gizonezkoa |
| Familia |
| Aita | Nauplius (en)  |
| Ama | Clymene (en)  eta Hesione (en)  |
| Anai-arrebak | Oeax (en)  eta Nausimedon (en)  |

**Palamedes**, greziar mitologian, Nauplioren semea, atsotitz irudimenaren heroietako bat zen.

## Historia

Odiseo, Troiako Gerrara joateko beharretik libratzen saiatu zenean, erotuta zegoela argudiatuz, Palamedesek trikimailua deskubritu zuen. Mendeku bezala, Odiseok, gutun bat faltsifikatu zuen, non Troiako errege zen Priamok, Palamedesi, greziarrak urrearen truke traditzea proposatzen zuen. Odiseok, urrea, Palamedesen dendan ezkutatu zuen, eta hau, greziar armadak harrikatu zuen hil arte. Naupliok, bere semearen heriotza, greziar flota, Troiatik itzultzen ari zela seinale faltsuen bidez galduaraziz mendekatu zuen.

## Asmakizunak

Palamedesi buruz, xakea eta dado jokoa asmatu zituela esaten zen. Higinok, bere *Fabulak* lanean, greziar alfabetoaren zati baten asmakuntza ematen dio.

Filostratok, itsasargien, balantzaren, diskoaren eta zaindariak dituen goardiaren asmakuntza ematen dizkio. Ziuraski, Palamedesi ematen zaizkion asmakuntza guzti hauek, euren jatorria Kretan izango zuten.

## Kanpo estekak
# Bilketa (multzo-teoria)

*A* eta *B* bi multzoen bilketatik *A* ∪ *B* beste multzo bat sortzen da, **bildura** deiturikoa, *A* eta *B* multzoetako elementu guztiak dituena.
Matematikan, multzo-teoriaren barruan, **bilketa** multzoen artean definitzen den eragiketa bat da. Eragiketa horrek multzo bat sortuko du, **bildura multzoa** deiturikoa, zeinek multzoetako elementu guztiak biltzen dituen. Bilketa adierazteko, WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ikurra erabiltzen da, eta bil irakurtzen da. Adibidez, A eta B multzoetako elementuen bilketa honela adierazten da:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , (*A bil B* irakurtzen da).

| Sinboloa | Izena | Esanahia | Adibideak |
| --- | --- | --- | --- |
| Ahoskera |
| Adarra |
| ∪ | Bilketa |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 (*A* eta *B* multzoen bildura, hots, A-koak edo B-koak edo bietakoak diren elementuen multzoa) «a bil be» |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
| «... bil ...» |
| Multzo-teoria |

## Definizioa

A eta B multzoak kontuan izanda, A WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 B A-ko, B-ko edo bietako elementu guztiak biltzen dituen multzoa da:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10

Adibidea
{1, 2, 3, 4} U {5, 2, 1} = {1, 2, 3, 4, 5}

Kontuan izan multzoen bilketan errepikatutako elementuak behin bakarrik agertzen dira, multzoek ezin baitute elementu errepikaturik izan.

### Bildura orokortua

Bi multzo baino gehiagoko multzo kopuru mugatu baten bildura defini daiteke:

*A*1, ..., *A*n multzoen bilduma finitu baten bildura, bilduma horretan multzo bakoitzeko elementu guztiak biltzen dituen multzoa da:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12

· Multzo-familia indizeduna izanik, bildura orokortua honela adierazten da:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14

Beraz,

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16

## Multzoen bilketaren propietateak

Izan bitez A, B, C multzoak.

* **Propietate idenpotentea**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
* **Elementu neutroa**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
* **Trukatze-legea**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
* **Elkartze-legea**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
* **Multzo osagarrien batuketa**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 multzo bat eta WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 bere osagarria WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 multzoarekiko baditugu, WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 eta WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 multzoen bildura WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 da.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_38
* **Azpimultzoen bilketa**

A eta B multzoak baditugu, non WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 (A-k parte du B), orduan WIKINIUM\_MATH\_PH\_42
* **Banatze propietatea**

Banatze propietatea betetzen du ebakidurarekin

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_44
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_46

* **De morganen legeak:**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_48

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_50

## Ikus, gainera

* Bilketa (probabilitatea)

## Kanpo estekak
# Hamaika

| 11 |
| --- |
|  ← 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 → ← 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 → |
| Kardinala | 11 hamaika |
| Ordinala | 11. hamaikagarren |
| Faktorizazioa | Zenbaki lehena |
| Zatitzailea(k) | 1, 11 |
| Aurrizkiak | hendeca-/hendeka- (Grekotik)
undeca- (Latinetik) |
| Beste sistema batzuetan |
| Erromatarra | XI |
| Bitarra | 10112 |
| Hirutarra | 1023 |
| Lautarra | 234 |
| Bostarra | 215 |
| Seitarra | 156 |
| Zortzitarra | 138 |
| Hamabitarra | B12 |
| Hamaseitarra | B16 |
| Hogeitarra | B20 |
| Hogeitamaseitarra | B36 |

**Hamaika (11)** hamarraren ondoren eta hamabiaren aurretik doan zenbaki naturala da. Horrez gain, zenbaki lehena ere bada.

## Hamaika euskaraz

Euskaraz, hamaika "asko" edo "aunitz"en sinonimo ere izan daiteke. Esate baterako: "Hamaika aldiz esan diot", "Hamaika ikusteko jaioak gara". Era berean, argitu beharra dago *hamaika* hitzak zenbaki bezala erabilpen ezberdinak izan ditzakeela:

* Mugatua (pluralean): Futbol talde bat hamaika futbolarik osatzen dute.
* Mugagabea (singularrean): Hamaika zaletu hurbildu da futbol partidua ikustera.

## Frantziako departamendua

* Aude departamendua (11)

## Ikus, gainera

* *Hamaika* (Hamaika telebista hedatzeko taldea) Euskal Herriko toki telebista.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau matematikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Bell karaktere

Informatikan **bell karakterea** (**BEL**) ASCII eta Unicode kodifikazioen kontrol-karaktereetako bat da. Tekla hau sakatzean, ez inprimagailuak ezta pantailak ere ez du ezer idazten baina soinu-seinale bat jotzen du.

## Adierazpidea

Unicode eta ASCII kodifikazioetan, *BEL* 7 karaktare hamartarrarekin adierazten da (07 hamaseitarrra). Ez da Unicoderen Bell ikurrarekin (U+2407 `␇`) nahastu behar, tekla hau sakatzean `BEL` idazten baitu.

C programazio lengoaian `\a` erabiltzen da.

## Kanpo estekak
# Serbiar

| Serbiarrak Срби *Srbi* |
| --- |
|
1. lerroa: Jovan Vladimir • Eztebe Nemanja • Sava Serbiakoa • Eztebe Uros IV.a Dušan • Lazar Serbiakoa • Mehmed-paša Sokolović
2. lerroa: Zaharije Orfelin • Dositej Obradović • Karađorđe • Miloš Obrenović • Vuk Karadžić • Njegoš
3. lerroa: Petri I.a • Nikola Pašić • Živojin Mišić • Mokranjac • Nikola Tesla • Mihajlo Pupin
4. lerroa: Paja Jovanović • Jovan Cvijić • Nadežda Petrović • Jovan Dučić • Milutin Milanković • Ivo Andrić
5. lerroa: Alexandro I.a • Marina Abramović • Emir Kusturica • Jasna Šekarić • Vlade Divac • Novak Đoković  |
| Biztanleak guztira |
| 12—13 milioi |
| Biztanleria nabarmena duten eskualdeak |
| * Serbia: 5.988.150
* Bosnia-Herzegovina: 1.437.893
* Austria: 250.000
* Ameriketako Estatu Batuak: 199.080
* Kroazia: 186.634
* Montenegro: 178.110
 |
| Hizkuntza |
| Serbiera |
| Erlijioa |
| Eliza Ortodoxoa |
| Zerikusia duten beste giza taldeak |
| Hegoaldeko eslaviar |

**Serbiarra** (serbieraz: Срби / *Srbi*, sr̩̂bi ahoskatua) hegoaldeko eslaviar herria da, Balkanetan jatorria duena. Serbian, Montenegron, Bosnia-Herzegovinan, eta, gutxiengo bat Kroazian bizi da. Jugoslavia ohiako beste errepubliketan, Mazedoniako Errepublikan eta Eslovenian, gutxiengo inportantea ere badira. Ofizialki aintzat harturiko gutxiengoa osatzen dute Errumanian eta Hungarian. Diaspora ere badute, mendebaldeko Europatik (Alemania, Suitza eta Austria inguruan) eta Ipar Amerikatik hedatua.

Geografikoki, Europan Eliza ortodoxoa duen mendebaldeko mugarria dira. Serbiako printzerriak (1804-1815) bere birjaiotza modernoa suposatu zuen, Balkanetan otomandarrak, bulgariarrak eta austriar-hungariarrak borrokatu zituena. 1918an Jugoslaviako Erresuma sortu zutenean, independentzia galdu eta ez zuen berreskuratu 2006ra arte. Bitartean hainbat gerratan ibili da.

Serbiera Serbia eta Bosnia-Herzegovinako hizkuntza ofiziala da eta Montenegron gehiengoarena. Historikoki diagrafia erabili du, hau da latindar alfabeto eta zirilikoa aldi berean.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Wetback

Mexikar etorkin bat muga zeharkatzean, San Diego/Tijuana.
Wetback edo euskaraz **bizkar bustiak** Amerikako Estatu Batuetan erabiltzen den ohiko hitza da. Legez kanpo Estatu Batuetara sartu diren Mexikarrak izendatzeko erabiltzen da. Ezizen hau aspaldikoa da, izatez gutxienez 1920ko ekainaren 20an agertu zen *The New York Times* egunkarian. Askotan mespretxuzko eran erabilita, Rio Grande ibaia gurutzatzeagatik dator ezizen hau, nolabait, beste aldera igarotzerakoan, askotan bizkarra busti egiten zutelako.

Gaur egun, era ilegalean muga igaro duten hispano orori aplikatzen zaien ezizena da, naiz eta muga Rio Grandetik ez igaro.
Bizimodu hobearen bila legez kanpo emigratzen dute milaka lagun urtero. Euretariko askok ez dute euren helmuga lortzen eta berriro bidaltzen dituzte Mexikora. 1990eko hamarkadan Estatu Batuek gogortu egin dituzte mugak hesiak eta zaintzaile taldeak antolatuz. Legez kanpoko migratzaileak kontrolatzeko dagoen polizia atal bereziari *"migra"* izena ematen diote.

## Kanpo estekak
# 😂

| 😂 |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Ezaugarriak |
| Deskribapena |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Historia |
| Jasotako sariak | Oxford Word of the Year (en)  |

**Pozezko malkoak dituen aurpegia** (😂) barrearen ondorioz negar egiten duen aurpegi bat erakusten duen emoji bat da. Unicoderen Emotikonoen blokearen parte da, 2010ean Unicode 6.0n txertatu zenetik. Unicoderen parte izan zen lehen emojietako bat izan zen. Erabilerarik ohikoena duen emojietako bat da, eta 2015ean Oxford Hiztegiak urteko hitz gisa hautatu zuen. Poztasun handia erakusteko erabiltzen da, zerbaitekin barre asko egiten denean, LOL Interneteko esamoldea bezala.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# 💩

| 💩 |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Ezaugarriak |
| Kolorea | arrea |
| Deskribapena |
|  |
|  |
|  |
|  |
| kronologia |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←*💨* | *💩* | →*💪* |

 |

**Kaka-pilaren emojia** edo **kaka-emojia** (💩) gorotz kiribildu baten antza duen emoji bat da, gehienetan marrazki bizidunetako begiekin eta irribarre handi batekin irudikatzen dena. Emojia Mendebaldean umorea edo gaitzespena adierazteko eta Japonian zorte ona transmititzeko erabiltzen da.

Kaka-emojia Japonian sortu zen, non gorotzak umorearekin lotzen hasi ziren *Dr. Slump* manga herrikoian kaka antropomorfizatu bat agertu ondoren. Shigetaka Kuritak 1997an sortu zuen J-Phonek saldutako telefonoetarako, eta emojia zortearekin lotu zen *Kin no Unko* izeneko urrezko kaka zorte oneko kutun bat agertu zenean. Googlek bertsio bat sortu zuen 2007an, Asiako merkatua zabaltzeko ahaleginean, eta Asiatik kanpo ezaguna egin zen ordutik. Applek eragin handiko diseinu baten ondoren, gero eta politago bilakatu zen. 2010ean Unicode 6.0-n Unicodera kaka-emoji bat gehitu zitzaion eta 2015ean Unicodeko emojien dokumentazio ofizialari.

Testu-mezuetatik kanpo, hainbat testuingurutan irudikatu da emojia, produktuak barne, dekorazio gisa eta pertsonaia gisa 2017ko *The Emoji Movie* animatuan. 2021etik aurrera, kakaren emojia 100 emoji erabilienen artean egon zen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# BlackBerry

|  *BlackBerry* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Sorrera-urtea | 1999 |
| Honen izena darama | Masusta |
| Fabrikatzailea | BlackBerry Limited |
| Ezaugarriak |
| Programazio-lengoaia | C++ |
| Sistema eragilea | Android, BlackBerry OS eta BlackBerry 10 (en)  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| blackberry.com |

**BlackBerry** telefono adimentsuen linea bat da, BlackBerry Limited —lehen, *Research In Motio*n (RIM)— Kanadako konpainiak garatua eta diseinatua. PDA, multimedia-erreprodugailu eramangarria, Interneteko nabigatzailea, jokoetarako gailua eta abar izateko daude pentsatuak BlackBerry gailuak.

## Ikus gainera

* BlackBerry Limited

## Kanpo estekak