Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kultura-jabetze

Amerindiar gerra-burukoa.
**Kultura-jabetzea** beste kultura bateko kideek kultura-elementuak hartzea edo erabiltzea da. Mota askotakoak daude; kontzeptu hori ezagutarazteko aldagaiari bidegabeko kultura-jabetzea esaten zaio; askotan kaltegarritzat eta jatorrizko kulturaren aurkako jabetza intelektualaren eskubidearen urraketatzat hartzen dute. Hainbat kultura elkartzen direnean kultura-jabetzea saihestezina da; kultura-jabetzearen barruan, beste kultura batzuetako tradizioak, janaria, sinboloak, teknologia eta abesti kulturalak erabil daitezke. Praktika horri egindako kritiken arabera, bidegabeko kultura-jabetzea eta akulturazioa, asimilazioa edo truke kulturala desberdinak dira; izan ere, jabetzeak, bidegabea izan edo ez, elementu kulturalak modu kolonialean hartzea esan nahi du: kultura nagusi batek kultura minoritario bateko elementu kulturalak kopiatzen ditu, eta, orduan, ezaugarri horiek testuinguru kulturaletik kanpo erabiltzen dira, batzuetan jatorrizko kulturak kontserbatzeko nahia izan arren.

Zenbait kasutan, kultura-elementu batzuen jatorrizko esanahia galdu edo desitxuratu egiten denean, kultura horietako pertsonek ekintza horiek begirunerik gabekotzat edo profanazio-modutzat hartzen dituzte. Jatorrizko kulturarako esanahi handia duten kultura-elementu batzuk, batzuetan, moda eta/edo jostailu exotikoetara mugatzen dira, kultura nagusia delako. Kjerstin Johnsonek idatzi zuenez, hori eginda dagoenean, imitatzailea, «zapalkuntza mota hori jasaten ez duena, gai da aldi baterako zerbait exotikoarekin "jolasteko", beste kulturak aurre egin behar dion eguneroko diskriminazioa bizi gabe». Greg Tate irakasle, idazle eta musikari afroamerikarrak kultura baten jabetzeak eta "gogo handiz hartzeak" kultura egokia duten pertsonak alineatzen dituela uste du. Bestalde, irakasle batzuek publiko orokorrak gaizki interpretatzen duela kontzeptua argudiatzen dute. Batzuetan, definizioarekin bat ez datozen egoeren bidegabeko jabetze gisa kalifikatzen da.

Kultura-jabetzea, aldiz, saihestezintzat ere ikusten da, bai eta aniztasunari eta adierazpen-askatasunari egindako ekarpentzat ere. Ikuspegi horrek tresna kulturalen lapurreta zuzena, estereotipo exotikoen mailegu eta iritzi onberak bereizten ditu. Kultura-jabetzearen defendatzaileek kultura-maileguak eta "ongarritze gurutzatua" positibotzat jotzen dute, kaltetzen saiatu gabe, imitatzen ari den kulturarekiko miresmenez gauzatzen delako.

Hedapen transkulturala historian zehar gertatu da, eta hainbat diziplinatako akademiko askorentzat- folklorea, antropologia kulturala edo geografia kulturala barne- aztergaia da. Adibidez, munduko zatirik handienak arabiar zifrak zenbakiak deskribatzeko forma komun eta estandartzat hartu du, eta hori kultura-jabetze modu gisa interpreta daiteke. Jabetze horren aurka egitea kaltegarritzat ere jo daiteke, beste kultura batean parte hartzeko eskubidearekin talka egin baitezake.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Zifra

**Zifra** edo **digitua** (hatza latinez) zenbakiak idazteko erabiltzen den sinboloetariko bakoitza da.

Zenbaki-sistema hamartarrean, arabiar zifrak 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 eta 9 dira. Horrela, 157 zenbakia hiru zifraz osatuta dago 1, 5 eta 7.

Zenbaki-sistema hamaseitarreko zifrak 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E eta F dira.

Zifra erromatarrak I, V, X, L, C, D eta M dira.

Zenbakiak zifra bakarrekoak nahiz zifra anitzekoak izan daitezke; adibidez, zazpi zenbakia zifra bakar batez adierazten da: 7; zazpiehun eta hogeita hamabi zen

bakia, berriz, hiru zifraz adierazten da: 732.

## Grafia sinboloak

Zenbaki-sistematan, zenbakiak adierazteko **digituak** konbinatzen dira. Balioa digituaren posizioak ematen badu, posizio-notazioa dela esaten da. Digituek balio finkoa baldin badute, posizioaren menpean ez dagoena, gehitze-notazioa dela esaten da; erromatar zenbaki-sistema, esaterako.

| Balioa | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 | 90 | 100 | 200 | 300 | 400 | 500 | 600 | 700 | 800 | 900 | 1 000 | 10 000 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Arabiar zifrak, mendebaldeko alfabetoa |  | ا | ب | ج | د | ه | و | ز | ح | ط | ي | ك | ل | م | ن | ص | ع | ف | ض | ق | ر | س | ت | ث | خ | ذ | ظ | غ | ش |
| Arabiar zifrak, ekialdeko alfabetoa |  | ا | ب | ج | د | ه | و | ز | ح | ط | ي | ك | ل | م | ن | س | ع | ف | ص | ق | ر | ش | ت | ث | خ | ذ | ض | ظ | غ |
| Ekialdeko arabiar zifrak | ٠ | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ |
| Ekialde Urruneko arabiar zifrak | ۰ | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ | ۹ |
| Txinatar edo japoniar zifrak | 〇 | 一 | 二 | 三 | 四 | 五 | 六 | 七 | 八 | 九 | 十 |  |  |  |  |  |  |  |  | 百 |  |  |  |  |  |  |  |  | 千 | 万 |
| Europar zifrak | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| Greziar zifra jonikoak |  | α | β | γ | δ | ε | ϛ | ζ | η | θ | ι | κ | λ | μ | ν | ξ | ο | π | ϟ | ρ | σ | τ | υ | φ | χ | ψ | ω | ϡ |
| Hebrear zifrak |  | א | ב | ג | ד | ה | ו | ז | ח | ט | י | כ | ל | מ | נ | ס | ע | פ | צ | ק | ר | ש | ת | (ך) | (ם) | (ן) | (ף) | (ץ) |
| Erromatar zifrak |  | I |  |  |  | V |  |  |  |  | X |  |  |  | L |  |  |  |  | C |  |  |  | D |  |  |  |  | M |  |
| Thailandiar zifrak | ๐ | ๑ | ๒ | ๓ | ๔ | ๕ | ๖ | ๗ | ๘ | ๙ |

## Kanpo estekak
# Sinadura

Erpuruarekin sinatzen. Analfabetismoa gainditzeko, dokumentu ofizial batzuk irakurtzeko eta sinatzeko gaitasuna lortzea izaten da urrats garrantzitsu bat.
Serafin Baroja euskal idazlearen izenpea, -c/-k ergatiboarekin.
Marie Curie Skłodowska zientzialariaren sinadura. Bere aitaren familiaren deitura agertzen da aurretik, Skłodowska, eta bere senarraren deitura gero, Curie, agertzen dira.
Julian Gaiarrerena, ponte-izena bakarrik, euskarazko gutun batetik.
Pertsonek bere burua identifikatzeko, norberak bere izen-deiturekin, eskuz egiten den marra multzoari esaten zaio **sinadura**; **izenpe**a ere esaten zaio.

Sinaduretan egilearen izena besterik gabe ager daiteke, edota izenarekin batera deitura bat edo bi. Deiturak bakartuak agertzea ere gerta daiteke. Izenaren edo deituren letra bakartuak ager daitezke baita marra irakurgaitzak ere.

Ohikoa da zenbait testu-tipotan, amaiera aldera sinadura agertzea.

## Ikus, baita

* Autografoa.
* Sinadura digitala.

## Kanpo estekak
# Halaf kultura

| Halaf kultura |
| --- |
| Kultura arkeologikoa |
|  |
| Ezaugarriak |
| Hasiera | K.a. LXI. mendea |
| Bukaera | K.a. LI. mendea |
| Aztarnategi eponimoa | Tall Halaf |
| Honen parte da | Neolito |
| Ondoregoa/k | Halaf-Ubaid Transitional period (en)  |
| Hedapen mapa |
|  |

**Halaf kultura** kultura arkeologiko bat da, Mesopotamia Garaiko (Mesopotamia iparraldea), VIII. mendearen amaieratik VII. milurteko BPra bitarteko aldian (K.a. VI amaiera eta V. milurtekoak). Tell Halaf aztarnategiko izena eman zaio, han egin ziren lehen indusketak direla eta. Denbora askoan ezagutu da XX. mendeko 20ko eta 30eko hamarkadetan egindako indusketa-multzo bati esker; indusketa horiei esker kulturaren ezaugarri nagusiak zehaztu ahal izan ziren, bai maila materialean nola ekonomikoan eta sozialean ere. Zeramiken forma eta apaindura motiboen katalogo bikainak bildu dira. Arkitekturan, eraikin zirkular (*tholoi*) berritzaileek eta ekonomiaren arloan, nekazaritza eta abeltzaintza funtsezko oinarri ekonomiko gisa izateak ezaugarritu dute kultura hau luzaroan.

Halafen agertu eta azkar hedatu zen Irak iparraldean, Siria iparraldea eta Turkia hego-mendebaldean. Eremu handi horretan, izen handiko kokalekuak aurkitu ziren eta elementu material komunak partekatzen zutela, bereziki zeramiko margotu bereizgarri bat.

## Zeramika

Neolitoko kultura genienetan bazela, hobe ezagutzen den ezaugarria bere zeramika da. Halaf zeramika burdina ugariko koloreekin margotu zuten, kaltzita gutxi zuen eta akabera oso fina; patroiak kolore ilun edo gorrixketan margotzen ziren. Duela denbora gutxi, ikertzaile batzuek Mesopotamia hegoaldeko Halaf patroien eta Obêid kulturako fase zaharrenen arteko loturak azpimarratu zituzten.

Forma landuak dituzte, eta ohikoenak ertz irekiko ontzi giladunak dira, oin luzeko kopak eta pitxer globularrak dira. Dekorazioa aberatsa da eta margotutako motiboengatik bereizten da, hasieran, gorria edo beltza zena eta fase berrienetan kolore askotarikoa, hondo krema edo arrosa kolorekoa. Ontzi ia osoa estaltzen du dekorazioak, eta hainbat motibo dituzten zerrendetan biltzen da, hala nola triangeluak, gurutzeak, zirkulu txikiak eta festoiak, baita loreak, geldirik dauden hegaztiak, gazela lokartuak eta bukraneoak ere.

## Erreferentziak

## Bibliografia osagarria

 Gómez Bach, Walter; Molist, Miquel.  (2016). «Couverture fascicule Sharing spheres of interaction in the 6th millennium cal. BC: Halaf communities and beyond» *Paléorient Année 2016 42-2*: 117-133..

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau arkeologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Zigilu (egiaztagiria)

*Artikulu hau agiriak egiaztatzeko metodoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zigilu (argipena)».*
Hondarribiko hiribilduaren zigilua, 1335 urtekoa.
**Zigilua** da errege, erregina, estatu, hiri, erakunde edo kideko baten ezaugarria irarririk duen plaka, agiriak-eta egiaztatzeko edo ixteko erabiltzen dena, eta hark uzten duen marka ere bai, egiaztagiriaren seinalea.

Zigilu-marka uzteko erabiltzen den eskuz eusteko tresnari ere zigilu esan ohi zaio, nahiz eta bereziak ere egon badiren, zilindrikoak edo eraztunak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Sans-serif

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sans-serif letrak |
|  | Serif letrak |
|  | Serif letrak (**serif**ak gorriz) |

**Sans-serif** deitzen zaie ertzetan serif izeneko apaindurak ez dauzkaten letra-tipoei. Nazioarteko terminoa da eta euskaraz **letra-tipo kamutsa** ere esaten zaio.

Lerro-buruetarako erabili ohi dira. Normalean, ez dira paperean argitaratzen diren testu luzeetan erabiltzen, itxuraz irakurgarritasun txikiagoa dutelako. Ordenagailuen pantailan, berriz, hobeto ikusten omen dira.

Serif ala sans-serif, bietan irakurtzeko errazena zein den ebazteko ikerketak egin dira: auzia oraindik ere erabakitzeko dago..

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzalaritzari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Estilo-liburu

**Estilo-liburua** edo **estilo eskuliburua** testuak hizkuntza batean *era egokian* idazteko irizpide eta aholkuak zehazten dituzten argitalpenak dira. *Zuzen* nola idatzi azaltzen duten gramatika-liburuen osagarritzat har daitezke; batzuetan, ordea, gramatikek heltzen ez dizkieten gaietan ere zuzen idazteko irizpideak ere ematen dituzte. Hizkuntzaren hedatzaile diren erakundeek plazaratzen dituzte gehienetan, hala nola hedabide eta administrazio publikoek. Estilo-liburuak orokorrak nahiz arlo jakin batei buruzkoak izan daitezke, hala nola kazetaritzan edo arlo teknikoan jarduteko.

## Bibliografia

* Xabier ALBERDI LARIZGOITIA; Ibon SARASOLA ERRAZKIN: *Euskal estilo libururantz. Gramatika, estiloa eta hiztegia*. EHU. 2001.
* Basterretxea Polo, Jose Inazio; Pastor González, Jose Mari; Aiestaran, Alazne. *Kazeta-idazkera: arauak eta estiloa hitzen jokoan*. Udako Euskal Unibertsitatea. Bilbo. 2013. ISBN: 978-84-8438-448-9.
* EUSKALTZAINDIA (2018) *Euskara Batuaren Eskuliburua (EBE)*. 'Euskara Batuaren Eskuliburua (EBE)*.*
* EZEIZA, J; ALDEZABAL, I., ELORDUI, A., ZABALA, I., UGARTEBURU, I., ELOSEGI, K. (2010) *PREST: Unibertsitateko komunikazio-gaitasunen eskuliburua.* EHUko Euskara Errektoreordetzaren sareko argitalpena: *PREST: Unibertsitateko komunikazio-gaitasunen eskuliburua*.
* ETXEBARRIA, J.R. (2011) *Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak*. EIMAren estilo-liburua Zientzia - Estilo-liburua.
* IVAPek estilo liburuak eta estilo-liburuen laburpenak argitara eman ditu.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Ortotipografia
* Wikipedia: Estilo gida

## Kanpo estekak

* Azpidazki: idaz-estiloa.
* Berria.eus Estilo liburua.
* EHULKUren aholku guztiak (ordena kronologikoan).
* Ehureka aholkuak.
* EIMA estilo-liburuak:

* *Ortotipografia*.
* Joxe Ramon Zubimendi. *Ortotipografia*.
* *Kalko okerrak*.
* *Onomastika*.
* *Izen-zerrendak*.
* *Morfosintaxiaren inguruko zalantzak eta argibideak.*
* *Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak.*
* EIMA: *Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak*.
* *Letra larriak erabiltzeko irizpideak.*
* *Estandarizatu gabeko solasak nola eman ikasliburuetan.*
* *Puntuazioa.*
* *Ahoskera.*

* Estilo-liburuak.
* IVAP-eko estilo-liburua.
* Asier Larrinaga Larrazabal, *Albiste testu bikainak. Irratia eta telebistarako eskuliburua*., EITB. Bilbo. 2013.
# Brodatu

**Brodatua** oihalak jostorratza erabiliz hariz apaintzeko arte dekoratiboa da. Teknika anitz biltzen ditu bere baitan, hala nola gurutze-puntua eta kate-itxurako puntua.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Shinbutsu-shūgō

Inari kami sintoistaren azeri sakratuak, Kamakuran dagoen *torii*a.
**Shinbutsu-shūgō** (japonieraz: 神仏習合)
, **Shinbutsu-konkō** (japonieraz: 神仏混淆)
 ere deitua, sintoismoaren eta budismoaren sinkretismoa da, Meiji Arora arte Japoniako erlijio ofizial bakarra izan zena. 1868tik aurrera, Meiji gobernu berriak *Shinbutsu bunri* izeneko zenbait lege onartu zituen, alde batetik kamien gurtza natibo japoniarra eta bestetik budismoa bereizten zituztenak.

Budismoa Txinatik Asuka Aroan (VI. mendea) sartu zenean, japoniarrak sinismen berriak sintoismoaren zaharrenekin bateratzen saiatu ziren, biak egiazkoak zirela onartuz. Ondorioz, tenplu budistak (japonieraz: 寺, Hepburn: *tera*)
 bertako santutegi sintoistetara (japonieraz: 神社, Hepburn: *jinja*)
 batu ziren, eta alderantziz, eta bai kamiei bai budei eskaini zitzaizkien. Bertako erlijioa eta kanpoko budismoa ez ziren inoiz erabat fusionatu (Tibeteko bön tradizioarekin gertatu ez zen bezala), baina elkarrekintzaren bidez gaur egunera arte hertsiki lotuta egon ziren. Budismoak tokiko erlijio-sinesmenetan duen eraginaren sakontasuna sintoismoaren kontzeptu-hiztegiaren zati handi batean ikus daiteke, baita gaur egun ikusten diren santutegi sintoista motetan ere. Kultu-areto handiak eta irudi erlijiosoak, era berean, jatorri budistakoak dira. Budismoaren eta sintoismoaren arteko banaketa formala ez zen XIX. mendearen amaierara arte gertatu; hala ere, alderdi askotan, bien arteko nahasketak jarraitu egiten du.

*Shinbutsu shūgō* terminoa bera aro modernoaren lehen urteetan sortu zen (XVII. mendea) kami eta buden amalgama orokorrean aipatzeko, gauza bera egiten zuten budismoaren barruko korronte espezifikoei kontrajarrita, adibidez *Ryōbu Shintō* eta *Sannō Shintō*. Terminoak sasikotasunaren eta ausazkotasunaren konnotazio negatiboa izan dezake, hau da, yojijukugo motako esaldi bat da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau erlijioari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Xianren

| Xianren |
| --- |
| *仙人洞* |
|  |
|  |
| Kokapena |
|  |
|  |
|  |
| Estatu burujabe |  Txinako Herri Errepublika |
|  |
| Txinako probintzia | Jiangxi |
|  |
| Prefektura mailako hiri | Shangrao |
|  |
| Konderri | Wannian County |
|  |
| Koordenatuak | 28°44′10″N 117°10′24″E |
| Ezaugarriak |
| Altuera | 7 m. |
| Zabalera | 11 m. |
| Sakonera | 14 m. |

**Xianren leizea** (txineraz: 仙人洞, pinyineraz: *Xiānrén Dòng*, literalki "Hilezkorren leizea") Txinako Herri Errepublikako Jiangxi probintziako Wannian Konderrian dagoen leize txikia da.

## Aurkikuntzak

Leizean eta inguruko lurretan, historiaurreko hainbat aztarna arkeologiko aurkitu dira, bai gizakiak egindako objektuak eta arroz haziak.

Xianren izena, txinerazko "xian" hitzetik dago eratorria, Xian hitzaren esanahia "hilezkor" da.

## Ikus, gainera

* Txinako geografia

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Txinako geografiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Khagan

Mongolen Inperioko 15 khaganetatik 8
**Khagan** edo **Qagan** (mongolieraz: хаан, *Khaan*, edo ᠬᠠᠭᠠᠨ, *Qaγan*; txinera tradizionalez: 可汗; pinyinez: *Kèhán*; turkieraz: *Kağan*; persieraz: خاقان‎‎‎, *Khāqān*; beste transliterazio batzuk: **Kagan**, **Khaghan**, **Kha-khan**, **Xagahn**, **Qaghan**, **Chagan**, **Қан**, edo **Kha'an**) mongolierazko titulu bat da, enperadorearen parekoa, inperio bat edo khaganato bat zuzentzen duenari emateko. Titulua Ögedei Khanek hartu zuen lehen aldiz *kaɣan* titulu turkikotik. Emakumeentzat erabiltzen den titulu baliokidea Khatun da.

Itzulpen literala egiterakoan *Khanen artean Khan* gisa uler daiteke, "Erregeen Errege"ren baliokide. Gaur egungo mongolieraz *khaan* esan ohi da, erdiko 'g' soinua ia mututuz. Gaur egungo turkieraz ere *Kağan* hitzeko erdiko 'ğ' letra ez da ahozkatzeko. Mongolen Inperioaren zatiketaren ondoren Yuan dinastiako enperadoreek mantendu zuten Khagan titulua, eta euren ondorengoek Mongolian titulua izaten jarraitu zuten. Mendebaldean, askotan, "Khan Handia" izenarekin ezagunak izan dira.

## Kanpo estekak
# Espainiar Formosa

| Espainiar Formosa Formosa Española |
| --- |
| 1626 – 1642 |
| Espainiako kolonia |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Eskualdeko mapa, Espainiar Formosa berdez |
| Geografia |
| Hiriburua | San Salvador (Keelung) |
| Ekonomia |
| Dirua | Erreala |
| Kultura |
| Hizkuntza(k) | gaztelania |
| Erlijioa | Eliza Katoliko Erromatarra |
| Historia |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **← Aurrekoa**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Historiaurreko Taiwan |

 | **Ondorengoa →**

|  |  |
| --- | --- |
| Herbeheretar Formosa |  |

 |

 |

**Espainiar Formosa** (gaztelaniaz: *Formosa Española*) iparraldeko Taiwanen Espainiak zuen kolonia izan zen, 1626 eta 1642 artean iraun zuena.

Portugaldarrak Taiwaneraino ailegatu ziren lehenengo europarra izan ziren: 1544an eta *Ilha Formosa* (euskaraz: «uharte ederra») deitu zioten. Espainiarrek kolonia bat ezarri zuten bertan eskualdeko interesak herbeheretar hegoaldeko basearen eraginagatik babesteko. Hala ere, Manilako agintariek ez zuten soldadurik edo materialik bidali eta defentsa ezinezko bilakatu zen. Hamazazpi urte geroago, herbeheretarrek azken espainiar gotorleku setiatu eta uharte osoaren kontrola bereganatu zuten.

## Espainiar gobernadoreak

* Antonio Carreño Valdés, 1626-1629
* Juan de Alcarazo, 1629-1632
* Bartolomé Díaz Barrera, 1632-1634
* Alonso García Romero, 1634-1635
* Francisco Hernández, 1635-1637
* Pedro Palomino, 1637-1639
* Cristóbal Márquez, 1639-1640
* Gonzalo Portillo, 1640-1642

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Taiwango historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ukemochi

| Ukemochi |
| --- |
| Japoniar mitologia |
| Ezaugarriak |
| Jatorrizko izena | 保食神 |
| Sexua | emakumezkoa |
| Bizitokia | Ashihara no Nakatsukuni |
| Domeinua | janaria |

**Ōgetsu-hime** (japonieraz: 大宜都比売神/ 大気都比売神/ 大宜津比売神/ 大気津比売神, Hepburn: *Ōgetsu-hime/ Ohogetsu-hime-no-kami*)
, **Ukemochi** (japonieraz: 保食神, Hepburn: *Ukemochi-no-kami*)
 ere deitua, emankortasunaren eta elikagaien jainkosa sintoista da, flora eta fauna sortu zituena, bizi-substantzien heriotzaren bidez hornitzen zuena.

Tsukuyomik hila, bere hilotzak gauza baliagarri eta jangarriak sortu zituen. Zaldia eta behia burutik irten zitzaizkion; bekainek zeta-harrak sortu zizkioten; kopetak artatxikia eman zion; arroza begietatik atera zitzaion, eta abar.

## Kondaira

Amaterasuk, Eguzkiaren jainkosak, behin, Tsukuyomi, Ilargiaren jainkoa, bere anaia Ukemochi elikagaien jainkosaren aurrean ordezkari gisa bidali zuen. Bilera ospatzeko, elikagaien jainkosak janari bikaina eskaini zion, bere ahotik eta sudurretik sortua. Tsukuyomi hain zegoen nahigabetuta Uke Mochi hil zuela.

Amaterasuk anaiaren krimenaren berri izan zuenean, haserre bizian jarri eta ez zuen gehiago ikusi nahi izan. Ordutik, anaiak bananduta bizi dira, zeruan txandakatuz. Horregatik, egunak beti jarraitzen dio gauari.

Baina Ukemochiren heriotza ez zen alferrik izan, jainkosaren hilotzetik "bost zerealak" jaio baitziren: bere begietan arroz haziak hazi ziren, bere belarrietan artatxikiak, bere genitaletan gariak, bere sudur babarrunak eta bere uzkitik soja. Kami-musubi jainkoak hazi hauek bildu eta ereiteko agindu zuen, hilkorren onerako.

Bestalde, kontakizun zaharragoetan Susanoo ekaitzaren jainkoari egozten zaio hilketaren errua, eta ez Tsukuyomiri.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Mingain ebakidun txantxangorria

**Mingain ebakidun txantxangorria**, japonieraz 舌切り雀 *shita-kiri suzume*, Japoniako alegia herrikoi bat da.

Alegia honen protagonistak, agurea, bere emazte diruzalea eta txantxangorri zauritua dira. Kontakizunak diruzalekeriaren ondorioak, adiskidetasuna eta pertsonaien arteko jeloskortasuna edo bekaizkeria aztertzen ditu.
# Hadith

**Hadith** (arabieraz: حديث‎, “berriak” edo “historia”), Hadīt, Ḥadīth edo Athar (*arabieraz*: أثر, *ʾAṯar*, "ohitura"), Islam erlijioaren jarraitzaileen ustez, Mahoma profetaren hitz eta ekintzen erregistroa osatzen duten kondairak dira; bere laguntzaile eta beste narratzaileen bidez ahoz aho zabaldurikoak. Erregistro hauek profetaren irakaskuntzak ulertzeko erabiltzen dira, musulmanek jarraitu beharreko portaera erakutsiz, eta bildurik Sunnah bezala ezagutzen dira.

Zentzu zabalean *hadith* musulman tradizioari esaten zaio, eta “*ilm al-hadit*”, tradizio hori aztertzen duen zientziari.

Islamean ofizialki onarturik dauden hadithen artean al-Bukhari, Ibn Majah, Abu Dawood, at-Tirmidhi eta Al-Nasaienak daude.

## Etimologia

*Hadīth* hitza arabierako *ḥ-d-th* sustraietik dator, "gertatu", "gertakizuna kontatu", "berriak izan edo eman" edo "zerbaiti buruz hitz egin" esan nahi duena. Horregatik *ḥadīth* (حديث  IPA: [ħæˈdiːθ]) izenak "azaldu", "deskribatu" edo "kontakizuna" esanahia eskuratzen du, eta askotan, pertsona baten hizkerari ere egiten dio erreferentzia. Bere forma plurala *aḥādīth* (أحاديث [ʔæħæːˈdiːθ]) da.

## Historia

Mahomaren heriotza ondoren, 632 AD, bere esanak, bizi historia eta Islamaren historia goiztiarra ahozko usadioz ehundaka urtez transmititu ziren. Ostera, Omar ibn al-Khattabe-k (Rasidar kalifaldiko Ondo gidatutako kalifetako bigarrena) *hadith*-ak bilduma bakarrean elkartzeko prozesua hasi zuen, nahiz eta gerora proiektua bertan behera utzi (Muhammad Zubayr Siddiqi-ren esanetan, musulmanek Korana baztertuko zutenaren beldur). Historialari batzuen esanetan, Uthman ibn Affan kalifa (Ondo gidatutako kalifetako hirugarrena) hurrena izan zen *hadith*-ak dokumentatzea bultzatzen. Baina bere esfortzuak ez zuten asko iraun, AD 656an soldadu atsekabetu batzuek hil zutelako.

Omeiatarren dinastiaren garaian (AD 717-720), Umar ibn Abd al-Aziz edo Umar II.ak ere *hadith*-ak bildu zituen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014-9-22 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau erlijioari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |