Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Balhae

| Balhae |
| --- |
|  |
| Geografia |
| Hiriburua | Dongmosan (en) , Site of the Middle Capital of the Balhae Kingdom (en) , Shangjing Longquanfu (en) , Donggyeong Yongwonbu (en)  eta Site of the Middle Capital of the Balhae Kingdom (en)  , parametroa ez da «latitude,longitude» baliozkoa |
| Kontinentea | Asia |
| Administrazioa |
| Demografia |
| Erabilitako hizkuntzak |
ikusi[erakutsi]
* Balhae (en)
 |
| Erlijioa | budismo |
| Historia |
| **Sorrera data**: 698 |
| Bestelako informazioa |

**Balhae** (koreeraz: 발해, txinera tradizionalez: 渤海; pinyinez: *Bóhǎi*, errusieraz: Бохай, translit.: *Bokhay*, mantxueraz: ᡦᡠᡥᠠ‍ᡳ) Koreako antzinako estatua, VIII. mendean Tae Cho-Yang korear jeneralak Mantxuriako iparraldeko eta Korea iparraldeko tunguen leinuez eratu zuena. Balhaen aginpidea Goguryeo estatuko aristokratek zuten, horiek baitziren, 668. urtean Sillako estatuak mendean hartu zituen arte, Ipar Korean eta Mantxurian aristokrazia osatzen zutenak. Balhae T´ang txinatar dinastiari zergak ordaintzen zizkion estatuetako bat zen (618-907). Garai horretan lurraldeak Sungari eta Amur ibaien arteko tarte osoa hartzen zuen. Balhaek burujabetasuna 627. urtean galdu zuen, Asiako erdialdeko khitan leinuek mendean hartu zutenean. Leinu horiek Txinako iparraldean kokatu ziren, eta Liao dinastia eratu zuten (947-1125).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Koreako historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Zozketa

Dado baten jaurtiketa joko batean zein jokalari hasiko den erabakitzeko **zozketa** egiteko modu bat da.
**Zozketa** edo **zotz egitea** erabaki bat zoriz hartzeko burutzen den ekintza da. Hainbat prozedura daude zozketa egiteko hala nola kurutx ala pil eginez, erabaki-aukerak ontzi batean sartuz eta hortik begiratu gabe bat atera, dado baten bitartez eta pertsona edo gailu bati zorizko zenbaki bat eskatuz. *Zozketa* izena **zotz egin** aditzetik dator, non zotz batzuk hartzen diren eta alde bateko muturrak bilduz, zozketan parte hartzen dutenei zotz bana ateratzeko esan eta zotz laburrena aukertazen duenak irabazten duen.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

## Ikus, gainera

* Zotz egiteko formula

## Kanpo estekak
# Vedak

| *Vedak* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Egilea(k) | Rishi (en)  |
| Sorrera-urtea | K.a. XV. mendea |
| Izenburua | *वेद eta The Vedas* |
| Ekoizpen lekua | Indiako azpikontinentea |
| Ezaugarriak |
| Genero artistikoa | erlijio literatura |
| Hizkuntza | Vedikoa |
| Deskribapena |
| Honen parte da | Sanskrit literature (en)  Adorazio |
|  |
|  |
|  |
|  |
| kronologia |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Vedak* | →*Brahmana, Aranyaka eta Upanishad* |

 |

**Vedak** (sanskritoz: वेदा, *véda*, euskaraz: «ezagutza») Indiako literaturaren lau testu zaharrenen izena da. Testu horiek egun desagertuta dagoen erlijio vedikoaren oinarria ziren; erlijio hura hinduismoaren aurrekoa izan zen. Beraz, testu vedikoak vedismoa edo kultura vedikoaren barnean garatu ziren, kastetan (varna edo kolorea) eta ashrametan (bizitzako etapak) oinarritzen dena.

 Ikasle bat Vedak ikasten.
## Hitzaren etimologia

Esan dugunez, *veda*k sanskritoz «ezagutza» esan nahi du. *Veda* izena ikusmenarekin (\*weid) lotutako indoeuropar hitz batetik dator. Hortik latinaren *vedere* («ikusi») eta *veritás* («egia») sortu ziren.

## Sruti eta smriti

Orotara, lau Vedak, Upanishadak eta Vedanta sutrak shruti (entzundakoa) deitzen dira, iraganean Jainkoak jakintsu batzuei ahoz adierazitako komunikazioa.

Sruti hitza smritiren (oroitutakoa) kontraposizioz erabiltzen da, gainontzeko literatura vedikoa dena: Puranak, Itijasak (Mahabharata edo Ramaiana bezalako istorioak) eta abar, Viasak berak gizakiei, kriptikoak diren Vedak ulertzen laguntzeko idatzitako azalpentzat hartzen direnak.

Lehen hiru Vedak jatorrizko banaketa nagusia izan ziren, traí ere deitua (trayi: "hirukoitz(a)"), hau da:

* Rig-veda (errezitatze poetikoa)
* Iáyur-veda (sakrifizioaren erabilpena) eta
* Sama-veda (kantuak)

Hirukoiztasun hau bráhmana testuetan sartzen da ([[Shatapatha-bráhmana, Aitareia-bráhmana eta beste batzuk), baina Rig-veda da hiruretatik jatorrizko lan bakarra, beste biekin batera kontzeptua garatzen dutelarik.

## Zenbait egile

Vedetako ereserki bakoitzak bere egilearen izena eramaten du (Anguiras, Kanua, Vásishtha, Vishuamitra eta abar). Ziur aski klanak dira, norbanako pertsonak baino gehiago.
Gaur egun, Indian Veda Viasa jakintsu mitikoak lau Vedak idatzi zituela onartuta dago. Veda Viasa izena beraren esanahiak hori bera adierazten du: berak bitan zatitu zituen Veda bakarra, hau da, Kristo aurreko II.milaurteko Rig-veda. "Vi"k bitan zatitu esan nahi du. Dena dela, Átharva-vedak beste tradiziotik jasotakoa ematen du.

## Bibliografia

* **(Gaztelaniaz)**: Vyasa, Bhagaván: *Los Vedas*. Juan Bautista Berguaren edizioa eta itzulpena. Madril: Ediciones Ibéricas, La Crítica Literaria, 1982. ISBN 978-84-7083-093-8.
* **(Gaztelaniaz)** Coomaraswamy, Ananda Kentish: *Los Vedas: ensayos de traducción y exégesis*. Madril: Sanz y Torres, 2007. ISBN 978-84-96808-74-4
* **(Ingelesez)** MacDonell, Arthur Anthony (2004), *A History of Sanskrit Literature*. Kessinger Publishing. ISBN 1-4179-0619-7

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** En.Wikipedia.org (Hinduismoaren eskolen zerrenda.
* **(Ingelesez)** Vedak ingelesez eta sanskritoz.
# Theravada

**Theravāda** Budismoaren barruan dauden adarren artean zaharrena da. Hitza sanskritotik dator, *sthaviravada*, eta literalki esan nahi du "zaharrenen irakaspenak". Nahiko kontserbadorea da, eta Rupert Gethinen arabera lehenengo budismotik gertuago dago beste tradizioak baino.

Theravada budismoaren jarraitzaileak herrialdeen arabera honelakoa da:

* Hego Asian
	+ Sri Lankan, populazioaren %70a
	+ Bangladeshen, populazioaren %0,7a
* Hegoekialdeko Asian
	+ Kanbodian, populazioaren %95a
	+ Laosen, populazioaren %67a
	+ Myanmarren, populazioaren %95a
	+ Vietnamen, Khmer Kromek
	+ Thailandian, populazioaren %95a
* Asiako beste leku batzuetan
	+ Txinan batez ere Shan eta Tai herrien artean
	+ Malaysian, populazioaren %19,2a
	+ Indonesian, populazioaren %0,72a
	+ Singapurren, gorakada handiarekin azken urteotan, %33,3ak.
* Mendebaldean Theravadak garrantzia irabazi du azken urteotan.

Gaur egun Theravadaren jarraitzaileak mundu osoan zehar 150 milioi inguru dira, eta arrakasta berezia izaten ari da mendebaldeko herrietan, Vipassana mugimenduari esker. Indian ere budismoaren biziberritzea ematen ari da eta Theravadak dauka pisu handia.

## Kanpo estekak
# Candomblé

Candombléren jarraitzaileak Bahian
**Candomblé** (portugesez kɐ̃dõmˈblɛ ahoskatua; euskaraz: «jainkoen omenezko dantza») afro-amerikar erlijio bat da, Brasilen *"povo de santo"*-k ('santuaren herria') praktikatzen duena. Salvador da Bahian sortu zuten XIX. mendearen hasieran. Egun bi milioi sinestun inguru ditu, gehienak Brasilen baina baita Argentinan, Uruguain, Paraguain eta Venezuelan ere.

Candomblé Brasilgo macumba gurtzak Bahian hartzen duen izena da. Macumba eta candomblé, izen biak erabili dira nazioartean gauza bera izendatzeko.

Candomblé Afrikatik erakarritako joruba, fon eta bantu esklaboen sinesmen eta tradizioen nahasketa bat da. 1549 eta 1888 artean, nahasketa hau Brasilen garatu eta bertoko erlijioen eta katolizismoaren ezaugarriak gehitu zizkioten.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau erlijioari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Teosofia

**Teosofia** Jainkoaren ezagutza barne-bizitzaren sakontzeaz eta goi agerkundetik at lortzea helburutzat duen erlijioaren filosofia eta doktrina da.

Teosofia India, Grezia eta Egiptoko antzinako doktrina esoterikoetan oinarritua da. Teologiatik eta mistikatik bereizten da, alde batetik Jainkoaren zientzia gisa definitzen den teologiaren aurrean teosofia Jainkoan oinarritutako dotrinatzat hartzen delako, eta bestetik, mistikak bezala zuzeneko esperientziak oinarri baditu ere, teosofiak beste bide batzuk hartzen dituelako esperientzia mistikoaren iturritzat, telepatia eta alkimia adibidez. Teosofiak hasieran Asian izan zuen eragin gehiena, baina Blavatskik 1875ean New Yorkeko elkarte Teosofikoa sortu zuenean mendebalera hedatu zen erlijio ororen sintesi zientifiko gisa; garai hartan teosofia bi eskola handitan bereizi zen, bata hinduismoaren eragina jaso zuen joera (Besant, Blavatsky), eta germaniarra edo kristautasunaren eragina izan zuena bestea (Steiner).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2014-08-9 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Hermetismo

Hermes Trismegisto
**Hermetismoa** sinesmen filosofiko eta erlijiosoen multzoa da, Hermes Trismegistoren idatzietan oinarritzen dena (*Liburu hermetikoak*). Haren idazkien zenbait zati III. mendean aurkitu ziren, eta 1471. urtean Marsilio Ficinok latinera itzuli zituen.

Erdi Aroko hermetismoa espirituzko alkimia gisako sarrera bat zen; alkimia horren oinarria ikus daitekeenaren eta ikus ezin daitekeenaren arteko, eta gizonaren eta izadiaren arteko ezkutuko loturak ziren. Hermetismoak, gizona *jatorrizko urrea* bezain berri egin eta Jainkoarenganaino jasotzen duen argiraino eramaten du gizona.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Sinesbide

Munduko sinesbide eta erlijio nagusiak
**Sinesbidea** izen, tradizio eta identitate komun baten azpian funtzionatzen duen erlijio baten barneko azpitalde bat da.

Terminoak kristau-sinesbide ezberdinei egiten die erreferentzia (adibidez, eliza ortodoxoa, katolikoa eta protestantismoaren barietate ugari). Judaismoaren bost adar nagusiak (karaismoa, ortodoxoa, kontserbadorea, erreformista eta berreraikitzailea) deskribatzeko ere erabiltzen da. Islamaren barnean, adarrak edo sektak ere bai (adibidez, sunismoa, xiismoa), eta haien azpi-sektak, jurisprudentzia eskolak, teologia eskolak, eta erlijio mugimenduak.

Munduko sinesbiderik handiena sunismoa da

## Erreferentziak

## Kanpo estekak