# Laranja

Laranja
**Laranja** jatorriz Asiatik datorren laranjondoak ematen duen fruta zitriko jangarria da. Izatez, azal gogor eta lodiko hesperidio bat da. Mamia zukuz betetako hainbat atalez osaturik dauka. Aberatsa da C bitaminan, flabonoideetan eta esentzia-olioetan.

Aspaldian sortutako hibridoa da, seguru asko arabisagarraren eta mandarinaren nahastea. Munduan gehien kontsumitzen den frutetako bat da. Klima epel eta hezeko eskualdeetan lantzen da.

## Etimologia

Laranja hitza sanskritoko "laranjondo" hitzetik eratorria da, (sanskritoz: नारङ्ग, *nāraṅga*), baina ziur asko jatorri drabidikoko hitza da. Tamilez *narandam* (நரந்தம்) esaten zaion "laranja mingotsa"ri eta *nagarukam* (நாகருகம்) "laranja gozoa"ri, *nari* (நாரி) "fragantzia" esateko. Indiako beste hizkuntza batzuek antzeko izenak dituzte: teluguz: నారంగము, *nāraṃgamu*; malabareraz: നാരങ്ങ, *nāraṅṅa*; edo kannadaz: ನಾರಂಗಿ, *nāraṃgi*.

Sanskritotik persierara iritsi eta bertatik, Europako hizkuntzetara (persieraz: نارنگ‎, *nārang*), lehenago arabieratik pasatuz (arabieraz: نارنج‎, *nāranj* zuhaitzerako eta نرنجة *naranjah* fuiturako). Europara iristsitakoan, hitzak hainbat aldaketa izan zituen: portugesez, hasierako *n-* kontsonantearen ordez *l-* jarri eta *laranja* eman zuen; italieraz *l-* hori erori egin zen, "la" artikulu femenino singulartzat har litekeenez (berdin, latinezko *aranea* > italierazko *ragno*, "armiarma") eta *arancia* deitzen dute. Arabierazko *nāranj* hitzetik abiatuz antzinako okzitanierara igaro zen, *auranja* moduan, eta hortik antzinako frantsessera, *orenge* gisa. Ipar Euskal Herrian erabiltzen den *liranja* hitza (euskara baturako aproposa ez dena) Okzitaniatik iritsi dela proposatu dute, *l'irange* hitz-elkarketatik. Ingelera ertainera frantsesetik pasa zen, hori baitzen hizkuntza landua Ingalaterran, *orange* gisa (zehazki *pomme d'orange* hitzetik). Latinez frantsesezko *orange* horretako *or* hasiera urrearekin lotu zen, eta hortik dator *aurantium* hitza. Garai hartan ezagutzen zen laranja bakarra mingotsa zenez, barietate horrek *Citrus × aurantium* izena du gaur egun. Euskaraz ere **urre-sagar** esan dakioke.

Kolorearen izendapena fruituaren ostean sartu zen hizkuntzara, lehen aldiz ingelesez 1512an.

Europako beste hizkuntza batzuetan, ordea, ez da bide horretatik iritsi. Egun ezagutzen dugun laranja barietate nagusia "gozoa" da, (*Citrus × sinensis*) eta Europara Portugalgo merkatariek ekarri zuten. Horregatik munduko hainbat hizkuntzatan Portugalen izena darama fruituak. Albanieraz, *portokall* deitzen da, bulgariera портокал (*portokal*), grezieraz πορτοκάλι (*portokali*), mazedonieraz *portokal*, persieraz پرتقال (*poerteghal*), turkieraz *portakal* eta errumaniera *portocală*. Antzeko izenak daude beste hizkuntza batzuetan, adibidez arabiera البرتقال (*bourtouqal*), georgiera ფორთოხალი (*p'ort'oxali*) eta amhareraz ብርቱካን *birtukan*. Italian *arancia* esaten bada ere, napolieraz *portogallo* edo *purtuallo* esaten da.

Era berean, portugaldarrek barietate hori Txinatik ekarri zutenez, erreferentzia batzuetan geratu da. Gaztelaniaz *naranjas de la China* esamoldea erabiltzen da (hitzez hitz, "Txinako laranjak") eta *naranja mandarina*. Xabier Letek egindako Leonard Cohenen *Suzanne* abestiaren itzulpenean ere *Txinako laranjak* erabiltzen du. Beste indoeuropear hizkuntza batzuetan ere moldaketa horixe egiten da: *Txinako sagarra* gisako itzulpenak agertzen dira behe alemanez (*Apfelsine*), nederlanderaz (*appelsien* edo *sinaasappel*), suedieraz (*apelsin*) eta norvegieraz (*appelsin*). Errusieraz ere Апельсин esaten da (*apel'sin*). Hortik igaro zen Sobietar Batasuna osatzen zuten herrialde askotako hizkuntzetara. Puerto Ricoko gaztelaniaz *china* esaten da.

Antzinako frantsesezko *pomme d'orange* hitzetik (hots, *laranja-sagarra*) eslovakierazko *pomaranč*, txekierako *pomeranč*, eslovenierazko *pomaranča* eta polonierazko *pomarańcza* hitzak eratorri dira.

## Jatorria

Laranjondoa Valentzia hiriko merkatu nagusiaren ondoan: kaleko apaingarria da, ez nekazaritzarakoa.
Laranjondoa antzinatik landatzen den espezie hibridoa da, seguru asko arabisagar arbolaren (*Citrus maxima*) eta mandarinondoaren (*Citrus reticulata*) arteko nahastea. Zuhaitz loredun txikia da, 10 metro baino gutxiago hazten dena. Arrautza-formako hosto betiberde iraunkorrak ditu, 4 eta 10 cm artekoak, modu txandakatuan kokatuak eta ertz krenulatudunak. Haren fruitu laranja hesperidio bat da, hau da, baia mota bat.

Sailkapen tradizionaletan, laranjondoa *Citrus* generoko *Citrus sinensis* espezie gisa sailkatu izan da. Genero horretako beste partaide batzuk limoiondoa, limondoa eta laranjondo mingotsa dira. Berriki egindako ikerketa genetikoek erakutsi dutenez, fruta-arbola horiek guztiak, izatez, arabisagar arbolatik, mandarinondotik eta zidrondotik eratorritako barietate hibridoak dira.

Laranjondoaren laborantza duela milaka urte hasi zen Txinako hegoaldean. Handik, Asiako hego-ekialde osoan hedatu zen eta, geroago, Ekialde Hurbil osoan eta gero, Europara lehenik Alexandro Handiarekin edo haren aro helenistikoarekin eta, geroago, Zetaren Bidean eta Gurutzadetan zehar ere.

Gaur egun, laranjondoa oso ondo moldatzen da klima mediterraneoan.

## Barietateak

* Persiar laranja (Indiakoa)
* Navel laranja (Brasilgoa)
* Navel-Late laranja
* Navelina laranja
* Valencia-Late laranja (Valentziako probintziakoa)
* Vernia laranja
* Destrio laranja
* Salustiana laranja
* Sangina laranja

Laranja mingotsa.
Aparteko fruitu kontsideratzen da laranja mingotsa (*Citrus aurantium*): arabiarrek Europan sartu zuten Iberiar penintsulako hegoaldetik X. mendean. Genetikoki, arabisagar arbolaren eta mandarinondoaren hibridoa da. Laranja mingotsetik lurringintzan asko erabiltzen den esentzia ateratzen da eta marmelada ere egiten dute.

## Fruitu jangarria

Fruitu zitriko jangarria da. Izatez, azal gogor eta lodikoa da. Mamia zukuz betetako hainbat atalez osaturik dauka. Aberatsa da C bitaminan bereziki. Munduan gehien kontsumitzen diren frutetako bat da. Mota ugarikoak daude: gozoak, garratzak, laranjak, gorriak...Klima epel eta hezeko eskualdeetan lantzen da. Negua eta udaberri hasiera izaten dira jateko urtarorik onenak. Bere horretan jateko, zuku moduan, konfitaturik azkenburuetarako lagungarri moduan edo bere azalarekin marmelada egiteko erabil daiteke.

Laranja esportatzaile nagusia Brasil da eta ondoren, AEBak (nagusiki Florida).

### Laranja-zukua

Laranja-zuku egin berria saltzen, Mexikon.
Laranja-zukua ere edari freskagarri eta nutritiboa da. Etxean norberak egin dezakeen zukua da, baina irauteko freskagarri gisa ere ekoizten dute marka askok. Laranja zitrikoa denez, C bitamina asko dauka. Hainbat markak beste osagai batzuk gehitzen dizkiote, kaltzioa edo D bitamina esate baterako.

Laranja-zukuarekin egin daitezkeen errezeten artean, angurri, marrubi edo masustekin ondo konbinatzen du.

Elikagai azidoa da eta, hainbat saltsa eta ozpin egiteko erabilia, zebitxe edo entsaladari botatzekoak. Hainbat koktelen osagaia ere bada. Ohiko nahasketa da laranja sorbetea xanpainarekin, funtsean zukua eta xanpain oso hotzarekin egina, baina aldagaiak ditu: batzuek esnegain urtua ere nahasten dute, beste batzuek laranja edari freskagarri gasdun izoztua, laranja azal birrindua edo azukrea...

### Informazio nutrizionala

|  |
| --- |
| **Laranja** 100 gramoko balio nutrizionala |
| ura: 86,75 g | errautsa: 0,44 g | zuntza: 2,4 g | balio energetikoa: 47 kcal |
| karbono hidratoak: 11,75 g | azukrea: 9,35 g | proteina: 940 mg | lipidoak: 120 mg |
| Oligoelementuak |
| potasioa: 181 mg | kaltzioa: 40 mg | fosforoa: 14 mg | magnesioa: 10 mg |
| burdina: 100 µg | zinka: 70 µg | kobrea: 45 µg | sodioa: 0 mg |
| Bitaminak |
| C bitamina: 53,2 mg | B1 bitamina: 87 µg | B2 bitamina: 40 µg | B3 bitamina: 282 µg |
| B5 bitamina: 250 µg | B6 bitamina: 60 µg | B9 bitamina: 0 µg | B12 bitamina: 0 µg |
| A bitamina: 225 UI | A bitamina: 0 µg | E bitamina: 0,18 µg | K bitamina: 0 µg |
| Gantz-azidoak |
| gantz-azido saturatuak: 15 mg | gantz-azido monoinsaturatuak: 23 mg | gantz-azido poliinsaturatuak: 25 mg | kolesterola: 0 mg |

## Ekoizpena

FAOren arabera, hauek dira munduko ekoizlerik handienak (2005ean, tonatan):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1. |  Brasil | 17.804.600 |
| 2. |  AEB | 8.393.276 |
| 3. |  Mexiko | 4.112.711 |
| 4. |  India | 3.100.000 |
| 5. |  Txina | 2.412.000 |
| 6. |  Espainia | 2.294.600 |
| 7. |  Italia | 2.201.025 |
| 8. |  Iran | 1.900.000 |
| 9. |  Egipto | 1.789.000 |
| 10. |  Pakistan | 1.579.900 |

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Laranjondo
* Mandarina

## Kanpo estekak