Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ortografia

**Ortografia** (grekotik, *ortho*: zuzena; *grafia*: idazketa) hizkuntza baten idazteko ikur sorta da, baita horiek nola erabili eta zuzen idazteko arauak definitzen dituen jakintza alorra ere. Euskal alfabetoa, esate baterako, hogeita zazpi letrak osatzen dute, eta euskararen ortografia letra horiek erabiliz zuzen idazteko arauek osatzen dute.

## Euskararen ortografia

Gaur egungo euskara estandarrean edo euskara batuan erabiltzen diren ortografia arauen abiapuntu nagusitzat, Koldo Mitxelenak 1968an idatzitako txostena (Euskaltzaindiaren *0. araua*n jasoa) aipatu ohi da. Urte hartan bertan, Euskaltzaindiak bere 50. urteurrenean Arantzazuko Batzarra egin zuen: hor, euskaltzainek euskara batzeko lehen arau-multzoa finkatu zuten, hizkuntza idatzian erabili beharreko ortografiaz, morfologiaz, deklinabideaz eta neologismoez eta *Arantzazuko txostena* izenarekin argitaratu zen. Halaxe, Mitxelenak aurkeztutako proiektua aurrera eraman zen.

Batzar hark eztabaida handia eragin zuen zenbait sektoretan, euskaraz *h* letra idaztearen auzia zela eta. Baina baziren erabakitzeko eta adosteko hainbat arazo: zein grafia erabili, soinu afrikatuekin (mendebaldean, *eche*; ekialdean, *etche*; zenbait egilek, *etxe*...), sabaikariak nola idatzi (*pilla* ala *pila*, *miña* ala *mina*...), nola egokitu maileguak...

## Ikus, gainera

* Hobelex.
* Kaligrafia.
* Euskaltzaindia.
* Ortotipografia.
* Xuxen, euskarazko zuzentzaile ortografiko automatikoa.

## Kanpo estekak

* Euskaltzaindiak euskara baturako emandako arauak.

## Erreferentziak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzalaritzari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Glifo (tipografia)

Letra bat errepresentatzeko glifo desberdinak.
Tipografian, **glifo**a idazkeraren karakter edo zeinu baten irudikapen grafikoetako bakoitza da. Beste modu batez esateko, garai bateko inprimategien tipoetako bakoitza da glifoa.

## Irudiak

* Azteken glifo batzuk.
* Kanji idazkerako glifo batzuk (Bibliako izenak).
* Txineraz erabiltzen diren glifo edo ideograma batzuk.
* Ezkerrean, beltzez, Txinerazko bi glifo edo ideograma, beren bertsio tradizionalean; eskuinean, gorriz, bi ideograma horien bertsio moderno edo sinplifikatuak.

## Ikus, gainera

* Ideograma.
* Letra-tipo.

## Kanpo estekak
# Arabiar zifrak

Arabiar zifrak

**Arabiar zifrak** —*hindu zifrak*, *hindu-arabiar zifrak* eta *indo-arabiar zifrak* izenez ere ezagunak— zenbakizko hamar digituak dira (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9). Antzinako Indiako matematikariek garatu zuten hindu-arabiar zenbaki sistematik eratorriak dira; sistema horretan, digituen sekuentzia bat (adibidez: 975) zenbaki bakartzat irakurtzen da. Tradizioak dio arabiar matematikariek eta persiar musulmanek indiar zifrak hartu zituztela Indian, eta mendebalderagoko arabiarrei pasatu zizkietela.

Europan Vigila izeneko kopista batek X. mendean Albeldako Kronika ezagunean erabili zituen, orduan Iruñeko Erresuman zegoen San Martin Albeldakoaren monasterioan.

## Aldaerak

Uneko arabiar sistema hainbat modutan irudikatzen da, idazkera sistemaren arabera.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Europarra** Nazioartean erabilia | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| **Arabiar-indikoa** (Arabiar alfabetoa) | ٠ | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ |
| **Ekialdeko arabiar-indikoa** (arabiar alfabetoa, persiera eta urdua) | ۰ | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ | ۹ |
| **Devanagari** (hindi) | ० | १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ |
| **Tamilera** |   | ௧ | ௨ | ௩ | ௪ | ௫ | ௬ | ௭ | ௮ | ௯ |

Europar sistemaren barruan ere ezberdintasun txikiak daude. Azken garaietan, zeroa zirkulua edo elipse gisa idaztetik, "0", barra batekin irudikatzera, "Ø" (danierazko hizki bat), pasatu da, "O" hizkitik bereizteko. Europan, zazpi (7) zenbakia normalean barra horizontal batekin idazten da bat (1) zenbakitik bereizteko.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Emoji

Emoji beraren zenbait aldaera, Twitter, Noto Emoji Project eta Firefox OS sistemetan erabiliak.
**Emoji,** posta elektroniko eta web orrialdeetan maiz erabiltzen diren ideogramak edo karaktereak dira. Sentikur edo emotikonoak bezala erabili ohi dira, baina azken hauek bezala karaktere errenkadak izan ordez, testuan txertaturiko benetako irudi-karaktereak dira. Gainera, emojiak sentikurrak baino askoz ere ugariagoak dira, eta beraz komunikatzeko ahalmen handiagoa dute.

Emojiek Japonian dute jatorria, eta han sortu da hitza bera ere: *e* (絵, euskaraz, *irudi*), eta *moji* (文字, euskaraz, *karaktere*) japonierazko hitzen elkarketa da. Japoniar telefono mugikorretan agertu ziren lehen aldiz, 1997an. 2010etik aurrera, Unicode sisteman txertatu ziren, eta horrela mendebaldean hedatu ziren. Geroztik mundu zabalera hedatu dira, bereziki smartphoneetako sistema eragileetan, hala nola Androiden.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau informatikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Aikido

Aikidoa
**Aikido** (japonieraz: 合気道, Hepburn: *aikidō*)
nork bere burua armarik gabe defendatzen irakasten duen borroka-artea da; Morihei Ueshiba (1883-1969) maisuak sortu zuen eta Japoniako borroka-arte tradizionalen sintesia da. Japonieraz izenak erakusten duen bezala (*ai* = bat egitea; *ki* = energia; *dō* = bidea), gorputzaren eta pentsamenduaren indarrak ekintza berean harmoniaz bat egitea du helburua. Beste borroka-arteetan ez bezala, helburua ez da arerioa menderatzea, erasoa desegin, erasoa desbideratu eta haren borondatea irabaztea baizik. Aikidoaren teknika gehienak ezpata, makila, aizto eta lantzazko borroketatik eratorriak dira. Horregatik, aikidoa armekin edo armarik gabe praktika daiteke.

## Hastapenak

Morihei Ueshibak aikidoa 1942an sortu zuen. Hala ere, lehenagotik Ueshibak bere arte martziala *aikibudo* edota *aikinomichi* deitzen zuen.

## Armak

Batez ere hiru arma mota erabiltzen dira:

**Bokken**: zurezko ezpata japoniarra, lehen aldiz Miyamoto Musashik entrenamendu eta borroketan erabilia.

**Jo**: zurezko makila, batez ere blokeatzeko balio duena.

**Tanto**: samuraiek erabilitako daga.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Ainuera

| Ainuera |
| --- |
| Aynu itak — アイヌ イタㇰ |
|  |
| Datu orokorrak |
| Lurralde eremua | Japonia |
| Hiztunak | 10 inguru (2007an) |
| Ofizialtasuna | ez du |
| Eskualdea | Hokkaido |
| UNESCO sailkapena | 5: arrisku kritikoan |
| Araugilea | ez du |
| Hizkuntza sailkapena |
| *Ezezaguna* |
| Informazio filologikoa |
| Hizkuntza-tipologia | SOV hizkuntza, hizkuntza polisintetikoa eta hizkuntza bakartua |
| Alfabetoa | Ainu orthography (en)  eta latindar alfabetoa |
| Aurrekaria | Proto-Ainu (en)  |
| Hizkuntza kodeak |
| ISO 639-2 | `ain` |
| ISO 639-3 | `ain` |
| Ethnologue | `ain` |
| Glottolog | `ainu1252` |
| Wikipedia | `ain` |
| Linguasphere | 45-B |
| Linguist List | ain |
| UNESCO | 475 |
| IETF | ain |
| Endangered Languages Project |  1212 |

**Ainuera** (ainueraz: アィヌ・イタㇰ *aynu itak*, /ˈainu iˈtak/ ahoskatua; japonieraz: アイヌ語 *ainugo*) Japoniako Hokkaido uharteko ainu etniaren hizkuntza da. Tipologikoki, alderdi zenbaitetan japonieraren antzekoa bada ere, bertze ezein hizkuntzarekiko ahaidetasunik gabeko hizkuntza isolatutzat jotzen da.

XX. mendera arte, Errusiako Sakhalin uharteko hegoaldean hitz egiten zen, eta Kuriletan ere hiztun gutxi batzuk baziren. 1994an Sakhalingo azken hiztuna zendu zen.

## Ainuerazko ahozko literatura

Ahozko tradizio aberatsa dute ainuek, *jukar* derizten heroi-sagak oinarri.

## Erreferentziak

## Bibliografia

* Patrie, James (1982). *The Genetic Relationship of the Ainu Language*. Honolulu: The University> Press of Hawaii. ISBN 0-8248-0724-3.
* Tamura, Suzuko (2000). *The Ainu Language*. Tokio: Sanseido. ISBN 0-8248-0724-3.
* Vovin, Alexander (1993). *A Reconstruction of Proto-Ainu*. Leiden: E. J. Brill. ISBN 4-385-35976-8.
* Shibatani, Masayoshi (1990). *The Languages of Japan*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-36918-5

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Ainuerazko erranak
* **(Japonieraz)** Ainuerazko ikasgaiak - Sapporo TV
* **(Japonieraz)**Ainuerazko hitz-arrola
* **(Ingelesez)** Ainuera Ethnologuen

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Spirinchus lanceolatus

| *Spirinchus lanceolatus* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Animalia |
| Filuma | Chordata |
| Klasea | Actinopteri |
| Ordena | Osmeriformes |
| Familia | Osmeridae |
| Generoa | Spirinchus
 |
| Espeziea  | **Spirinchus lanceolatus** (Hikita, 1913)
 |
|  |

Spirinchus lanceolatusSpirinchus* generoko animalia da. Arrainen barruko Osmeridae familian sailkatzen da.

## Banaketa

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* *Spirinchus*
* Osmeridae

## Kanpo estekak

* FishBase.org
# Zapo (arraina)

| Zapo (arraina) |
| --- |
|  Lutetiar-gaur egun |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Animalia |
| Filuma | Chordata |
| Ordena | Lophiiformes |
| Familia | Lophiidae
 |
| Generoa  | **Lophius** Linnaeus, 1758
 |
|  |
| Azpibanaketa |
| *Ikusi testua* |

*Artikulu hau arrainei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zapo».*
**(Itsas) zapoa** Lophiidae familiako zenbait ur gaziko arrainen izen arrunta da, *Lophius* generoa osatzen dutenak. Gastronomian estimatuak dira oso.

## Espezieak

Generoak zazpi espezie ditu:

* *Lophius americanus* (Valenciennes, 1837) - **Amerikar zapo**.
* *Lophius budegassa* (Spinola, 1807) - **Zapo beltza**.
* *Lophius gastrophysus* (Miranda Ribeiro, 1915) - **Zapo arrantzalea**.
* *Lophius litulon* (Jordan, 1902)
* *Lophius piscatorius* (Linnaeus, 1758) - **Zapo zuria**.
* *Lophius vaillanti* (Regan, 1903) - **Afrikar zapo**.
* *Lophius vomerinus* (Valenciennes, 1837)

Euskal Herrian horietatik bi bizi dira, zapo beltza eta zapo zuria hain zuzen ere.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Kamikaze

Kamikaze bat USS Missouri korazatuaren aurka jotzeko zorian

*Artikulu hau pilotu suizidari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kamikaze (argipena)».*
Kamikaze (japonieraz: 神風)
 japonierazko hitz bat da, *kami* (jainko) eta *kaze*tik (haize) eratorria, eta "haize jainkotiar" gisa itzuli ohi izan da. Jatorria XII. mendean Japonia mongoliar inbasio batetik salbatu zuen tifoi batean datza, hauen itsas armada guztia ondoratu zuena. Mendebaldean Bigarren Mundu Gerrako pilotu suizidak izendatzeko erabiltzen da, baita pilotu suizidak eta suizidak orokorrean ere.

Japoniak pilotu suizida hauek Bigarren Mundu Gerraren azken urteetan erabili zituen, ordurako Estatu Batuen nagusitasun militarra eta teknologikoa nabaria baitzen. Pilotu hauek hegazkinak misilak bailiren itsasontzi etsaien aurka talkatzen zituzten. Gerraren amaieran, denera 34 itsasontzi hondoratu zituzten eta 288 kaltetu.

Japoniar pentsamenduan ohorearen eta obedientziaren kontzeptuak oso sustraituta daude, eta horregatik kamikazeentzat misio hauek hiltzeko era ohoretsuak ziren, esanahi espiritual handikoa. "Bizia, heriotzaren bidez konkistatzen" zuten.

Japoniarren determinazio honek izua zabaldu zuen marinel estatubatuarretan, edozein unetan eraso suizida baten helburu izan baitzitezkeen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* "Kamikaze" hitzaren jatorriaz *Argia* astekarian