Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Unicode

**Unicode** testu-karaktereak edozein hizkuntzatan informatikoki adierazteko balio duen kodifikazio-sistema standar erabiliena da. UNICODEko UTF-8 kodetze-modua erabiliena da egun. Alfabeto guztiak (latindarra, grekoa, zirilikoa‎, arabiarra...) erabiltzeko aukera eskaintzen du.

Sistema berri horren zabalpena orokorra da: beste kodifikazio-sistemak ordezkatzen ari da, horiek ezin baitituzte hainbat hizkuntzatako karaktere asko adierazi. Gaur egun, nazioarteko proiektu gehienetan erabiltzen den estandarra UTF-8 da; teknologia berri gehienek darabilte. Unicode Technical Committee (UTC) erakundeak kudeatzen du; hor, enpresa hauek parte hartzaileak dira: Microsoft, Apple, Adobe, IBM, Oracle, SAP, Google eta Yahoo!. Berkeley-ko Unibertsitateak ere esku hartzen du, bai eta zenbait akademikok eta profesionalek ere. 1991z Unicode Consortium eta ISO/IEC erakundeak ados jartzen dira karakteren kode berak erabiltzeko.

Lehenago, karaktere latinoentarako erabiltzen zen ASCII karaktere multzoan oinarrituta dago, hizkuntza guztien karaktereak kodetzea ahalbidetzearren 16 biteko eredu bat hartu zuen hasieran, kontrol-kodeak edo ihes-sekuentziak sartu beharrik gabe.

* Txinerako *yue* karakterea (U+6708)
* A letra latindarra (U+0041)
* "Aum" (ॐ) (U+0950)

## Kodetze moduak.

Unicode kodetze-balioak zenbaki osoen bidez identifikatzen dira. Bere arkitekturaren arabera, ordenagailuak 8, 16 edo 32 biteko unitateak erabiltzen ditu zenbaki oso horiek adierazteko. Unicoderen kodetze moduek arautzen dute alfabeto bakoitzeko karaktere bakoitzari zein balio dagokion.

Unicodek hiru kodetze-modu definitzen ditu UTF (Unicode Transformation Format: Unicoderen transformazio-formatua) izenaren pean.

* UTF-8: 8 biteko kodetzea, alegia byte batekoa, luzera aldakorreko ikurrak dituena.
* UTF-16: 16 biteko kodetzea, luzera aldakorreko ikurrak dituena eta oinarrizko plano eleanitzerako (BMPrako) optimizatua.
* UTF-32: 32 biteko kodetzea, luzera finkoko ikurrak dituena.

## Adibideak

Hauek dira zenbait karaktere latindarri dagozkien Unicode zenbakiak

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | ! | " | # | $ | % | & | ' | ( | ) | \* | + | , | - | . | / |
| 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | : | ; | < | = | > | ? |
| 48 | 49 | 50 | 51 | 52 | 53 | 54 | 55 | 56 | 57 | 58 | 59 | 60 | 61 | 62 | 63 |
| @ | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O |
| 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77 | 78 | 79 |

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Unicode karaktereen zerrenda
* ASCII
* RTF

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Unicode Consortium
# Nazioarteko Alfabeto Fonetikoa

Ikus, gainera: «Euskararen hotsak»
Nazioarteko Alfabeto Fonetikoaren euskarazko itzulpena; 2021eko bertsioa.
**Nazioarteko Alfabeto Fonetiko**a (**NAF** edo **IPA**, *International Phonetic Alphabet*) hizkuntzalariek asmatutako transkripzio sistema bat da, adituek munduko hizkuntza guztien soinuak edo hotsak idatziz jasotzeko era bateratu bat eskuratzeko helburuarekin. Alfabeto fonetikorik erabiliena da munduan, Estatu Batuetako erakundeetan izan ezik. NAFa Parisen sortu zen 1886an Nazioarteko Fonetika Elkartearen eskutik, baina urteen joan-etorrian, aldaketak izan ditu, zehazki 1989, 1993 eta 1996. urteetan. Latindar alfabetoan oinarrituta dago nagusiki. 2005.ean, 107 letra eta 56 ikur diakritiko eta suprasegmental zituen.

## Historia

NAFa 1886an sortu zuen Paul Passyk zuzentzen zuen frantses eta britainiar hizkuntza irakasle talde batek. Talde hori geroago Nazioarteko Fonetika Elkartea bilakatu zen. Hasieran, hizkuntza bakoitzerako alfabeto fonetikoa garatzea pentsatu zuten baina, azkenean, alfabeto fonetiko unibertsala egitea hobetsi. Lehena 1988an argitaratu zen; geroztik, aldaketa sakonak egin zaizkio.

## Deskripzioa

2018ko NAFaren taula, ingelesez. Gorago agertzen den taularen sorburua da.

Ikurrak hautatzerakoan, ez zuten latindar alfabetotik asko aldendu nahi. Horregatik, ikur gehienak latindarrak edo greziarrak dira. Azken urteetan, ordea, beste alfabetoetatik letra gehiago onartu dira.

Hainbat letra eta sinbolo diakritiko dituenez, NAFa transkripzio estua lortzeko oinarrizko lanabesa da.

## Erabilpena

Transkripzioa, zehaztasunaren arabera, **estua** edo **zabala** da. **Estua** denean, hotsa edo forma ahal den bezain zehazki idazten da, bereizi nahi den hots bakoitzerako ikur bana erabiliz. NAFa horretarako asmatu zen, transkripzio estu edo zehatzak egiteko, hain zuzen; baina estua lortzeko, NAFa erabiltzen jakitea ez da nahikoa. Hizkuntza jakin batean transkripzio estu egokiak egiteko, "belarria ohitua" behar da. Izan ere, hizkuntza jakin batean ondo trebaturik ez dagoenak, aditua izanda ere, lanak izango bide ditu hotsak behar bezala bereizteko.

**Transkripzio zabala**k, berriz, bereizketa gutxiago egiten ditu hotsen artean, hau da, dialektoen edo hizkera erregistroen hainbat tasun ñabardura handiegirik gabe islatzen ditu. Transkripzio zabalak egiten dira transkripzioaren helburua fonetika-kontuetatik urrun dagoenean. Esate baterako, ikerketa soziolinguistiko bateko transkripzio batean ñabardura fonetiko-fonologikoek, agian, ez dute zertan ardura berezia izan.

Hizkuntzalaritzari buruzko hainbat liburuk eta hiztegi askok alfabeto hori erabiltzen dute gaur egun, bereziki ingelesaren ahoskerari buruz argibideak emateko.

## Ikus, gainera

* Euskararen hotsak
* Ahoskera
* Azentu
* Bokal
* Fonetika
* Fonologia
* Kontsonante

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** NAF-en webgune ofiziala
* **(Gaztelaniaz)** NAF-en taula
* Oroitz Jauregi Nazabal & Miren Lourdes Oñederra Olaizola, *Euskal fonetika-fonologiaren ikasketarako gaiak*. ISBN 978-84-9082-131-2 < (Testuaren amaieran, eranskinetan, IPA taula).
# Han (etnia)

| Han |
| --- |
|
Han etnia (berdez) Txinan |
| Biztanleak guztira |
| c. 1.300 milioi |
| Biztanleria nabarmena duten eskualdeak |
|  Txina: c. 1.260 milioi  Taiwan: 22.575.365  Thailandia: 9.392.792  Malaysia: 6.650.000  Ameriketako Estatu Batuak: 3.794.673  Indonesia: 2.832.510  Singapur: 2.547.300 |
| Hizkuntza |
| Txinera |
| Erlijioa |
| Txinatar erlijio tradizionala |
| Zerikusia duten beste giza taldeak |
| Txinatar herriak |

**Han etnia** (txinera tradizionalez: 漢族; txinera sinplifikatuz: 汉族; pinyinez: *hànzú*) Txina eta munduko talde etniko garrantzitsuena da. Txinako biztanleriaren % 92 eta mundukoaren % 19 etnia honetakoa da.

## Etnia

Han etnia Txinako berezko jendea da; haiek egin zuten txinatar kultura eta estatua, eta denboraren poderioz ondoko etniak erakarri zituzten; batzuk menperatu zituzten, beste batzuen menpean geratu ziren, aldiz (mantxu dinastian adibidez), baina azkenean ia denak irentsi zituzten.

Hori dela-eta, ez dira fisikoki berdinak (iparraldekoak eta hegoaldekoak konparatuta), baina bai kulturalki. Txinera hizkuntzaren dialektoak (hizkuntzak, hobeki) hizkuntza erromantzeak bezain ezberdinak dira, hala ere idazkera bat da.

Haien artean azpietniak daude, hakka etnia kasu.

## Han etnia munduan zehar

### Gehiengo diren herrialdeak

* Txinako Herri Errepublika: 1.207.541.842 (%91,5)
* Txinako Errepublika edo Taiwan: 22.575.365 (%86)
* Singapur: 2.684.936 (%74,2)

### Gutxiengoa diren herrialdeak

* Indonesia: 7.566.200
* Thailandia: 7.053.240
* Malasia: 6.590.500
* Ameriketako Estatu Batuak: 3.376.031
* Kanada: 1,612.173
* Vietnam: 1.263.570
* Filipinak: 1.146.250
* Myanmar: 1.101.314

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Nola bihurtu zen Han etnia munduko ugariena.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Silabario

Errepideko stop seinalea. Latinezko alfabetota etabiltzne du ingelesezko hitza idateko, eta Txerokieraz idazteko silabairao. Tahlequah, Oklahoma**Silabario** hitzen silabak irudikatzen dituen idatzizko zeinuen multzoa edo zerrenda da, idazkera silabikoa. Silabako idazkera erabiltzen duten hizkuntzak dira japoniera, txerokiera, Kretako idatzi zaharretakoa eta orobat iberiera, eta idazkera kuneiformea duten zenbait hizkuntza.

Amharera eta Indiako hizkuntza askok abugida motako alfabetoak dituzte. Mendebaldekoen ikuspegitik silabarioak dirudite baina ez dira, kontsonante eta bokaleentzat ikur ezberdinak erabiltzen dituztelako.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hizkuntzalaritzari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ahoskera

**Ahoskatze aparatua**. 1. Sudurreko barrunbea; 2. Ezpainak; 3. Hortzak; 4. Ahosabaia; 5. Ahoko barrunbea; 6. Ahosabai biguna; 7. Mihia, mingaina; 8. Faringea, giranoia; 9. Laringea; 10. Epiglotisa; 11. Laringerako sarbidea; 12. Ahots kordak; 13. Hestegorria, esofagoa.
 Ahoskatze aparatua
**Ahoskera**, **ebakera** edo **oguzkera**, alde batetik, norbanakoek ahozko diskurtsoa ebakitzeko duten erari egiten dio erreferentzia, eta beste aldetik, hizkuntza baten hotsak (fonemak) nola ahoskatu egiten diren egiten dio erreferentzia.

Giza ahotsa ekoizteko, ahoskatzeko, ahoskatze aparatua erabiltzen da. Arnas sistemak mugitzen duen airearen bibrazioa eta aho, sudur eta eztarriko elementuek egiten diote aireari traba edo erresonantzia. Aire-bibrazio horren sorburu nagusia ahotskordak dira.

Ahoskatzerakoan giza ahotsa nola erabiltzen den deskribatzeko, hiru tasun hauei begiratzen zaie:

* **Intonazioa** edo doinua.
* Bolumena edo **indarra**. Non indartzen den gehiago edo gutxiago diskurtsoa ahotsaren bidez.
* **Erritmoa**. Azkarrago edo motelago ekoiztu daiteke diskurtsoaren atal bat.

Hizkerari begiraturik ere, berdin-berdin begira dakioke,

* Hizkuntzaren **esaldi-doinu**ei.
* Hizkuntzaren **azentu-eredu**ei.
* Hizkuntzaren **erritmoa**ri.

## Ikus, baita

* Azentua.
* Bokal.
* Euskararen hotsak.
* Fonema.
* Fonetika.
* Fonologia.
* Kontsonante.
* Silaba.

## Kanpo estekak

Euskaltzaindiaren 87. erabakia: Euskara batuaren ahoskera zaindua.

## Erreferentziak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Herri-hizkuntza

**Herri-hizkuntza** edo **etxeko hizkuntza** (*lingua vernacula*) hizkuntza-eremu batean egunerokoan egiten den araupeturik bako ohiko aldaera da. Batetik, badira argi zehaztutako corpusik idatzirik ez daukaten herri-hizkuntzak, batez ere ahoz erabiltzen baitira, eta, bestetik, badira hainbat eskualdetako mintzairatan testuak dauzkaten eta gramatika-arau uniformerik ez dauzkaten hizkuntzak. Bestalde, badira bere araupeko hizkuntzatik espazioz zein denboraz horren asagotuta dauden hizkerak, non hiztunek ez baitiete jatorrizko arauei jarraitzen, esate baterako, Brasilgo Hegoaldeko Rio Grandeko alemaniarrek hitz egiten duten aldaeran gertatzen den lez. Herri-hizkuntzak ez dira dialektoak. Araupekoa edo etxekoa ez den edozein lehen hizkuntzaren aldaera dialekto izena hartzen du. Ez da erraza dialekto eta herri-hizkuntzaren arteko zatilerroa marraztea. Herri-hizkuntza hizkuntza-eremu batean ezarritakoen bestelakoa da —kolonialismoaren sasoiko Afrikako lurralde zabalean sartutako frantsesaren eran.

Hitza hiru hizkuntza santuen (*tres linguae sacrae*) adigaitik etorri zen, hots, hebreera, greziera eta latina baliozko liturgia-hizkuntza bakarrak direlako sinesmena. Horren bidez, latinak Erdi Arotik harantz araupeko hizkuntza idatziaren estatusa jadetsi zuen; eta aberri-hizkuntzak, behe-mailakoak zirelakoan, Aro Moderno goiztarrera arte literaturatik baztertu eta galarazi zituzten, arrunt (*vulgaris*), barbaro (*barbara* edo *barbarica*) edo landatartzat (*rustica*) joz.

## Kanpo estekak
# Japoniako Gobernua

| Japoniako Gobernua |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | monarkia konstituzionala, central government (en)  eta botere betearazlea |
| Herrialdea | Japonia |
| Eskumendekoak | Cabinet of Japan (en)  eta Board of Audit (en)  |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Chiyoda
 |
|  |
| Kideak | Government of Meiji Japan (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1868ko urtarrilaren 3a |
| Ordezkatzen du | Imperial Court of Japan (en)  |
| webgune ofiziala     |

**Japoniako Gobernua** (japonieraz: 日本国政府)
 Japonian botere exekutiboa duen konstituzio-organoa da. Japonia monarkia parlamentario bat denez, Enperadorearen boterea mugatua dago eta nagusiki zeremoniazko betebeharretara baztertua da. Beste herrialde batzuetan bezala, Estatua hiru boteretan banatuta dago: botere betearazlea, botere legegilea eta botere judiziala.

Gobernuak, 1946an onartutako Japoniako Konstituzioak ezarritako markoaren pean funtzionatzen du. Estatu unitario bat da, berrogeita zazpi banaketa administratibo dituena, enperadorea bere estatuburu delarik. Aldiz, Kabinetea da, Estatuko ministroek eta lehen ministroak osatua, gobernua zuzentzen eta kontrolatzen duena. Kabinetea botere exekutiboaren botere-iturria da, eta lehen ministroak osatzen du, Gobernuko buruak. Dieta Nazionalak aukeratzen du eta enperadoreak formalki izendatzen du kargurako.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Japoniako politikari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Hanyu pinyin

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Hemengo testu batzuk txineraz daude.** Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera ikurrak ikusiko dituzu txinera ikurren ordez. |

Hanyu* *pinyina (txinera sinplifikatuaz, 汉语拼音; txinera tradizionalaz, 漢語拼音, h*anyu pinyin,* *hànyǔ pīnyīn*, berez "Han hizkuntzaren notazio fonetikoa", askotan **pinyin** soilik) erromatartze sistema bat da, mandarin txinera latin letretara (erromatar alfabetora) aldatzeko modu bat.

Sistema 1958an baietsi zen eta 1979an ofizialtzat hartu Txinako Herri Errepublikan. Aurreko erromatartze sistemak ordeztu zituen, hala nola, Wade-Giles (1859) eta Posta Sistemako pinyina. Harrezkeroztik, Singapurreko gobernuak eta nazioarteko erakundeek mandarin txineraren transkripzio sistematzat hartu dute.

Adibidez, beste barne aldaketa batzuez gain, sistema berriak Txinako Herri Errepublikako hiriburuaren izena idazteko modu ofiziala aldatu du: Pekin (*Peking*) > *Beijing* nahiz *Běijīng* (北京). Sistemaren aldaketak hasierako terminoa bakarrik aldatu du: *pe* > *běi* (北 = iparraldea); bigarren zatiaren aldaketa bilakaera fonetikoa da soilik, antzinako mandarinetik gaurkora (京, *king* ala *jīng*, "hiriburua").

Doinuak bokalen gainean jarritako zeinu batzuen bidez irudikatzen dira:

* lehena (laua), makroiaren bidez: *mā*
* bigarrena (goranzkoa), tilde zorrotzaren bidez: *má*
* hirugarrena (hasieran, pixka bat beheranzkoa eta segidan, goranzkoa), *háček* baten bidez: *mǎ*
* laugarrena (beheranzkoa eta laburra), tilde kamutsaren bidez: *mà*, eta
* bosgarrena (neutroa), tilderik gabe: *ma.*

## Ikus, gainera

* Latinxua Sin Wenz

## Kanpo estekak
# Yayoi aroa

|  |
| --- |
| **Japoniako historia** |
|  |
|  |
|  |
| * Jōmon Aroa (K. a. X. mendea-K. a. 300)
* Yayoi Aroa (K. a. 300-K. o. 250)
* Kofun Aroa (250-538)
* Asuka Aroa (538-710)
* Nara Aroa (710-794)
* Heian Aroa (794-1185)
* Kamakura Aroa (1185-1333)
	+ Kenmu Berrezartzea
* Muromachi Aroa (1336-1573)
	+ Nanboku-chō Aroa
	+ Sengoku Aroa (1478-1605)
* Azuchi–Momoyama Aroa (1568–1603)
	+ Nanban
* Edo Aroa (1603-1868)
	+ Bakumatsu
* Meiji Aroa (1868-1912)
	+ Meiji Berrezartzea
* Taishō Aroa (1912-1926)
* Shōwa Aroa (1926-1989)
* Heisei Aroa (1989-2019)
* Reiwa Aroa (2019-egun)
 |

**Yayoi aroa** (japonieraz: 弥生時代, Hepburn: *Yayoi jidai*)
 Harri Aroan Japonian izandako aro bati deritzo, K.a. 300 urtetik K.o 300 urtera luzatu zena. Arkeologoek kultura horren lehen aztarnak aurkitu zituzten Tokioko auzotik datorkio izena. Yayoi aroaren ezaugarri nagusiak zeramika estilo berrien agerpena eta arrozean oinarritutako nekazaritza intentsiboaren garapena dira. Brontzean eta burdinan oinarritutako metalurgia teknikak ere agertu ziren garai horretan. Klaseetan egituratutako gizartea garatu zen. Jōmon Aroaren ondoren garatutako kultura izan zen, eta Kyūshū hegoaldetik Honshū iparralderaino hedatu zen.

Yayoi garaiko Dōtaku kanpaia, K.o III. mendea
## Kanpo estekak
# Morfema

Hizkuntzalaritzan, **morfema** esanahia ematen duen hitz edo hizkuntza-unitate baten zati txikiena da. Fonema batzuen bilduraz sor daitezke, baina tonu, azentu eta beste elementu fonetiko zenbaitez ere sortzen dira. Bi motako morfemak bereizten dira: independenteak, hitz moduan agertzen direnean (*hau*, *eta*), eta dependenteak edo lotuak, hitz bati lotuak agertzen direnean (adibidez, -keta bezalako atzizkiak).

## Ikus, gainera

* Morfologia
* Morfologia konputazional

## Kanpo estekak
# Kalko

*Artikulu hau hizkuntzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kalko (argipena)».*
Hizkuntzalaritzan, **kalkoa** beste hizkuntza batetik zuzenean mailegaturiko hitza edo esamoldea da. Latinezko "verbum pro verbo" esamoldea ere erabili izan da horiek izendatzeko. Estilo-liburuetan eta itzulpengintzako eskuliburuetan, kalko okerrak definitu eta sailkatu ohi dira, horien inguruan eztabaida izaten bada ere. Hasieran bitxitzat hartutako kalko batzuk, denbora aurrera joan ahala eta arrakasta izanez gero, hizkuntzan normalizatutzat har daitezke.

Bi hizkuntza harreman estuan daudenean, biak batera hainbat hiztunen ahotan, bien arteko interferentziak gerta daitezke. Hizkuntza baten berezko moldeetan nahasmenak sor daitezke, beste hizkuntzak eraginik. Elebidun batzuek bi kodeak ez dituzte guztiz bereizten eta kode batetik bestera pasatzean, moldeen kopia traketsak egiteko arriskua egoten da. Hiztun elebidunei gerta dakieke erabiltzen dituzten bi hizkuntzen arteko desoreka. Bi hizkuntzen ezagutzaren, erabilpenaren, prestigioaren oreka edo desoreka azalduko ditu hizkuntzen arteko kalkoen norabideak.

## Motak

* Kalko fraseologikoa: esapideak hitzez hitz hizkuntza batetik bestera itzultzen dira.
* Kalko sintaktikoa: hizkuntza bateko funtzio edo eraikuntza sintaktikoak beste hizkuntza batean imitatzen dira.
* Maileguen itzulpena: terminoak morfemaz morfema itzultzen dira beste hizkuntza batera.
* Kalko edo mailegu semantikoa: hizkuntza batean hitz batek dituen beste esanahi batzuk beste hizkuntza batera transferitzen dira.
* Kalko morfologikoa: hitz baten flexioa transferitzen da beste hizkuntzara.

## Ikus, gainera

* Diglosia
* Erdarakada

## Erreferentziak

## Bibliografia

* Gotzon GARATE *Erdarakadak*. Saihesteko moduko kalko okerren bilduma. Gero-Mensajero. Bilbo. 1988.
* Juan GARZIA GARMENDIA *Kalko okerrak*, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Vitoria-Gasteiz, 2005.
* Xabier Alberdi (koordinatzailea), Xabier Altzibar, Julio Garcia eta Asier Larrinagaː *Kalkoen Behatokia*, Euskal Herriko Unibertsitatea. ISBN: 978-84-693-9891-3

## Kanpo estekak

* EHU Sareko Euskal Gramatika. Kalkoen behatokia.
* Mari Maistraren lezioak.
# Kana (japoniera)

**Kana**, bi silabario japoniarrei erreferentzia egiten dien hitz orokor bat da: hiragana (ひらがな) eta katakana (カタカナ), piktograma txinatarretan oinarritutako karaktereak edo kanjiak (漢字) direnak, eta, gaur egun, ordezkatu edo lagundu egiten dituztenak.

Hiraganaren eboluzioa karaktere txinatarretatik abiatuta
Katakana, ohiko japonierara gehitu diren (edo ez) hitz eta izen atzerritarrak idazteko erabiltzen da. Adibidez, On Kixote, ドン・キホーテ (Don Kihōte) idaz daiteke.

Hiragana, batez ere, hizkuntzaren arlo gramatikalentzako erabiltzen da. Hitz bat (ohi japoniar jatorrikoa, eta ez txinatarra) irudikatzeko ere erabil daiteke, kanjiaren ordez.

Hiragana, txiki idaz daiteke oso ezagunak ez diren kanji karaktereen gainean edo eskuinean, euren ahoskatzea erakusteko: hau, furigana bezala ezagutzen da. Furigana, batez ere, haurrentzako liburuetan erabiltzen da, kanji ezagutza gutxi duten haur txikientzako literaturak baztertu egin dezakeen arren, eta hiragana, hitzak banatzeko espazioekin konbinatuz erabili.

## Kanpo estekak

* Japoniako Kana Copybook (PDF)
# Rōmaji

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Orri honetako testu zati batzuk japoniar idazkerarekin idatzita daude.** Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera ikurrak ikusiko dituzu kanji edo kana karaktereen ordez. |

Japonierazko **rōmaji** (japonieraz: ローマ字)
 latindar alfabetoa da. Mendebaldean, termino hori erabili ohi da japoniera karaktere erromatarrez idazteko, jatorrizko ortografiarekin kontrastean, hau da, kanji (ideogramak) eta hiragana eta katakana silabarioen nahasketarekin.

## Erabilera

Japoniera rōmajiz idatz daiteke, hainbat arrazoi eta ohituragatik, kasu hauetan, adibidez:

* Japonia bisitatzen duten atzerritarrentzako seinaleak eta idazkunak.
* Beste hizkuntza edo herrialde batean erabiltzeko pertsonen, enpresen edo lekuen izenen transkripzio moduan.
* Japonierako ikasleentzako hiztegiak eta testuliburuak.
* Enfasi tipografikoa (katakanaren antzeko erabilera batean).
* Japoniako enpresa gehienen izenak.
* Fabrika-izenak eta fabrikazio japoniarreko ekipoen modeloak izendatzeko (automobilak, telebistak, etab.).
* Estatuko eta nazioarteko posta, atzerritik ailegatzen dena zein atzerrira irteten dena.

## Transkripzio-sistemak

Hainbat erromanizazio-sistema daude, ohikoenak Hepburn eta Kunrei-shiki (訓令式) sistemak direlarik. Azken hau, *monbushō* (文部省) bezala ere ezaguna, aurreko Japoniako Hezkuntza Ministerioaren onarpen ofizialaren ondorioz, Japonian gehien erabiltzen den sistema da. Nippon-shiki izeneko hirugarren sistemarekin batera, sistema hauek Hepburn sistema baino erregularragoak dira idazkeran, baina ahoskeran ez dira hain erregularrak.

Aldiz, Hepburn erromanizazioak erabilera askoz zabalduagoa du mendebaldeko hizkuntzetako hiztunen artean. Sistema honek kana ezberdinen ahoskera hurbiltzen du idazkeran, baina ez du erregulartasunik ortografian. Adibidez, idazkera aldatu egiten da t (ta, chi, tsu, te, to) hizkiarekin hasten diren kanetan.

### Ezberdinak karakterez karaktere

| Hiragana | Katakana | Rōmaji |
| --- | --- | --- |
| Hepburn | Kunrei-shiki | Nippon-shiki |
| し | シ | shi | si | si |
| しゃ、しゅ、しょ | シャ、シュ、ショ | sha, shu, sho | sya, syu, syo | sya, syu, syo |
| ち | チ | chi | ti | ti |
| つ | ツ | tsu | tu | tu |
| ちゃ、ちゅ、ちょ | チャ、チュ、チョ | cha, chu, cho | tya, tyu, tyo | tya, tyu, tyo |
| ふ | フ | fu | hu | hu |
| じ | ジ | ji | zi | zi |
| ぢ | ヂ | ji | zi | di |
| づ | ヅ | zu | zu | du |
| じゃ、じゅ、じょ | ジャ、ジュ、ジョ | ja, ju, jo | zya, zyu, zyo | zya, zyu, zyo |

### Ezberdinak hitzez hizt

| Euskara | Japoniera | Kana | Erromanizazioa |
| --- | --- | --- | --- |
| Hepburn aldatua | Kunrei-shiki | Nihon-shiki |
| Erromatar hizkiak | ローマ字 | ローマじ | *rōmaji* | *rômazi* | *rômazi* |
| Fuji mendia | 富士山 | ふじさん | *Fujisan* | *Huzisan* | *Huzisan* |
| te | お茶 | おちゃ | *ocha* | *otya* | *otya* |
| gobernadore | 知事 | ちじ | *chiji* | *tizi* | *tizi* |
| txikiagotu | 縮む | ちぢむ | *chijimu* | *tizimu* | *tidimu* |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak