# Kun'yomi

Kun'yomi (訓読み, hitzez hitz, 'azalpenezko irakurketa') ) edo kundoku (訓読) *kanji* karaktereak irakurtzeko modua da, japonierazko jatorrizko hitza erabiliz, txinatar karakterearen esanahiarekin bat datorrena sartu zenean. Ahoskera hori *on'yomi*ri kontrajartzen zaio, hots, karakterearen txinerazko jatorrizko ahoskeran oinarritutako irakurketari.

Oro har, *kun'yomi* irakurketak hitz sinpleekin eta hitz-elkartetik at dauden haietan erabiltzen dira, aditz gehienak barne; aldiz, *on'yomi* irakurketa hitz-elkarteei eta hiztegi teknikoari dagokie.

## Ezaugarriak

*Kun'yomi*a japonierazko hitzen *(kontsonantea)bokala* silabako egitura hertsia (*yamato kotoba*) dute ezaugarri. Izen eta adjektibo gehienek bizpahiru silaba dituzte; *kun'yomi* aditzak, berriz, silaba bat eta hiru artekoak dira, segidako *okurigana* izenekoak *hiragana* kontuan hartu gabe. *Okurigana* ez da karakterearen barneko irakurketaren zatitzat hartzen, nahiz eta hitzaren irakurketaren parte izan. Hizkuntza ikasten hasi berria denak nekez eginen du topo irakurketa luzeko karaktereekin, baina hiruzpalau silabako irakurketak ez dira ezohikoak. Hori ez dator bat *on'yomi*arekin, silaba bat edo bi baino ez baitira, txinatar karaktereetatik moldatu baitziren, ia denak monosilabikoak baitira.

*On'yomi*arekin gertatzen den bezala, *kanji* berak *kun'yomi* anitz izatea arrunta da, eta *kanji* batzuek ez dute *kun'yomi*rik. Adibidez, 東 ("ekialde") karakterearen *on'yomi*a *tō* da, txinera ertaineko *tung*etik eratorria; hala ere, japonierak jada bi hitz zituen "ekialde" adierazteko: *higashi* eta *azuma*. Horrela, 東 *kanji*ari azken bi irakurketok *kun'yomi* gisa gehitu zitzaizkion. Aldiz, 寸 *kanji*ak —30 mm-ko txinatar neurri-unitate bati dagokio— ez du jatorrizko japoniar baliokiderik; *on'yomi*a du, *cun*, jatorrizko *kun'yomi*rik gabea.

## Erabilera

Zenbait kasutan, *kanji* anitz esleitu ziren japonierazko hitz bakar baterako. Normalean, egoera horretan, *kanji*ak esanahi ñabardura zehatzei dagozkie. Adibidez, なおす*naosu* hitza 治すidatziz gero, "gaixotasuna sendatzea esan nahi du" eta 直す idatziz gero, "zerbait konpondu edo zuzendu" da. Batzuetan, bereizketa oso argia da, baina ez beti. Erreferentzia-lanen arteko iritzi-desberdintasunak arruntak dira: hiztegi batek *kanji*ak baliokideak direla esan arren, beste batek, berriz, erabilera-bereizketak zehatz litzake. Horren ondorioz, jatorrizko hiztunek zalantzan egon litezke zein *kanji* erabili jakiteko: norberaren hobespenara jotzen dute edo *hiragana*z idazten dute. Azken estrategia hori maiz erabiltzen da kasu konplexuagoetan, hala nola, もと *moto* hitzarekin, gutxienez bost kanjiok baitagozkio: 元, 基, 本, 下 eta 素 (lehen hirurek oso alde txikarrak dituzte). Beste adibide aipagarri bat *sakazuki* "sake kopa" da: gutxienez bost *kanji*z idatz daiteke, hots, 杯, 盃, 巵/卮 eta 坏; horietatik, lehen biak arruntak dira (杯 kopa txikia da eta 盃, handia).

Tokian tokiko *kanji*en irakurketa dialektalak ere *kun'yomi*aren arabera sailkatzen dira: aipagarrienak ryukyuar hizkuntzetako hitzentzako irakurketak dira. Gainera, kasu bakanetan *gairaigo*ei ("maileguzko hitzak") karaktere bakarra dagokie: kasuotan, irakurketa hori formalki *kun'yomi* gisa sailkatzen da, karakterea esanahia kontuan hartuta erabiltzen delako, ez soinua.

*Kokuji* gehienek, —japoniarrek sortutako txinatar karaktereak, alegia— *kun'yomi*a baino ez dute, batzuek antzeko karaktereekin analogiaz sasi-*on'yomi* bat osatu duten arren:働 *dō* "lan egin", 動-tik, eta batzuek, halaber, *on'yomi* bat baino ez dute, adibidez 腺 *sen*, "guruin".

## Adibideak

承る *uketamawaru*, 志 *kokorozashi* eta 詔 *mikotonori* hitzek bosna silaba dituzte, *kanji* banaz adieraziak: *jōyō* karaktere multzoko irakurketarik luzeenak dira. Ezohiko irakurketa luzeon arrazoia karaktere bakar batek hitz elkarte bat adieraztea da:

* 承る aditz konposatu baterako karaktere bakarra da: haren osagaietako batek irakurketa luzea du.
	+ Beste idazkera bat du: 受け賜る *u(ke)-tamawa(ru);* hortik, (1+1)+3 = 5.
	+ Parekatu 受け付ける *u(ke)-tsu(keru)* arruntarekin.
* 志 zera da, *kokoroza(su)* irakurketa luzeko 志す aditzaren nominalizazioa.
	+ 心指す *kokoro-za(su)* izen-aditz elkarketatik eratorria izatearen ondorio da.
	+ Nominalizazioak *okurigana* kentzen du, hortik irakurketa mora batez handitzen du, 4+1 = 5 emanez.
	+ Pareka bedi 話 *hanashi* arruntarekin ("hizketa" 2+1 = 3), 話す *hana(su)*("hitz egin") aditzetik.
* 詔 *mikotonori*, "enperadore-aldarrikapena" elkarketa hirukuna da.
	+ Bestela idatz daiteke: 御言宣 *mi-koto-nori*, hots, 1+2+2 = 5.

Gainera, *jōyō* karaktere batzuek *jōyō* ez diren irakurketa luzeak dituzte (ikasleek karakterea ikasten dute, baina ez irakurketa), hala nola 慮る *omonpakaru*, "arretaz pentsatu, kontsideratu, kontuan hartu".

## *Kungana*

*Kungana*k (japonieraz, 訓仮名) *man'yōgana* mota bat dira (fonematzat erabilitako *kanji*ak, egungo kanen aurrekoak), *kan*en *kun'yomi*ak darabiltzatenak. Adibidez:

* *ya* (八) + *ma* (間) + *ato* (跡) → *Yamato* (八間跡; 大和 "Yamato"ren *kun'yomi*a da)
* *natsu* (夏) + *kashi* (樫) → *natsukashi* (夏樫; 懐かし-ren *kun'yomi*a da, "herrimina, nostalgia sortzen duena").
* *na* (名) + *tsu* (津) + *ka* (蚊) + *shi* (為) → *natsukashi* (名津蚊為; 懐かし-ren *kun'yomi*a da, "herrimina, nostalgia sortzen duena").
* *kaki* (垣) + *tsu* (津) + *pata* (旗) → *kakitsubata* (垣津旗; 杜若-ren *kun'yomi*a da, japoniar lirioa, *Iris* *laevigata*).

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Kanji

## Kanpo estekak