# On'yomi

On'yomi (音読み [oɰ̃.jo.mi], hitzez hitz, "soinu irakurketa") edo ondoku (音読, [on do kɯ]) *kanji*ak irakurtzeko modu bat da. Hitz horren *on* (音; "soinu") osagaia txinerazko hainbat hitz historikoren gutxi gorabeherako ahoskapena da, japonierazko kontsonanteak eta bokalak erabiliz. Horri kontrajarririk, txineratiko hitz beren japonierarako itzulpenen bidez lortutako *itzulpenen* "irakurketei" *kun'yomi* esaten zaie. *Kanji* berak anitz *on'yomi* ahoskapen izan litzake, hainbat garai eta eskualdetako txinerazko ahoskapenen ondorioz. *On'yomi* ahoskapenak eskuarki *go-on*, *kan-on*, *tō-on* eta *kan'yō-on* moduan sailkatzen dira, labur esanda, txineratik noiz hartu ziren hortuan hartuta.

Oro har, *on'yomi* irakurketak hitz-elkarteetan eta hitz teknikoetarako erabiltzen dira eta *kun'yomi* irakurketak, hitz sinple eta hitz-elkartetik at dauden hitzetarako.

## Erabilera

*On'yomi*ak batez ere 熟語 *jukugo* anitz *kanji*tako hitz elkarketan gertatzen dira, eta horietako asko, kanjiarekin batera, txinerazko hitzak hartzearen emaitza dira, japonieraz ez zeuden edo bertako hitzak dotoreki erabiliz adierazi ezin ziren kontzeptuetarako. Prozesu hori, askotan, ingelesak latinetik, grekotik eta normandiar frantsesetik hartutako maileguekin parekatzen da, txineratiko terminoak usu espezializatuagoak baitira, edo eruditotzat edo formalagotzat jotzen baitira, jatorrizko baliokideak baino (erregistro linguistiko altuagoa dute). Arau horren salbuespen nagusia familia izenak dira, horietan bertako *kun'yomi*ak erabili ohi dira (nahiz eta *on'yomi* izen pertsonal askotan dauden, batez ere gizon izenak).

Japonian asmatutako *kanji*ek (*kokuji*ak) normalean ez dute *on'yomi*rik, baina salbuespenak daude, hala nola 働 ("lan egin") karakterea, "hatara(ku)" *kun'yomi*a eta "dō" *on'yomi*a dituena, eta 腺 "guruin", *on'yomi* "sen" besterik ez duena: bi kasuotan, osagai fonetikoaren *on'yomi*tik datoz, *dō* eta *sen*, hurrenez hurren.

## Ezaugarriak

Txineraz, karaktere gehienak soinu bakar bati dagozkio, irakurketa literarioa eta lagunartekoa desberdinak izan arren. Haatik, homografo batzuek (多音字), hala nola 行 (mandarineraz: *háng* edo *xíng*; japonieraz: *an*, *gō*, *gyō*), esanahi desberdinak adierazten dituzten irakurketa bat baino gehiago dituzte txineraz, eta hori japonierararako bidean islatzen da. Horrez gain, txinerazko silaba asko, batez ere sarrera-tonukoak, ez zetozen bat japoniera klasikoaren neurri handi bateko CV (kontsonantea-bokala) fonotaktikarekin. Horrela, *on'yomi* gehienak bi moraz (kolpe) osatuta daude: bigarren mora lehenengo morako bokalaren luzatze bat da (*ei*, *ō*, edo *ū*), *i* bokala, edo *ku*, *ki*, *tsu*, *chi*, *fu* silabetako bat (historikoki, geroago *ō* eta *ū* bihurtu zena), edo *n* moraikoa, txinera ertainaren azken kontsonanteetara hurbiltzeko aukeratua. Baliteke japonieraz *i* ez beste bokalen aurreko kontsonante sabaikariak garatu izana, txineratiko maileguen ondorioz, jatorri japoniar-japoniarreko hitzetan ia ezezagunak baitziren, baina ohikoak txineraz.

## Sailkapena

Oro har, *on'yomi* lau motatan sailkatzen dira, eskualdearen eta jatorrizko garaiaren arabera:

* Go-on (呉音; "Wu soinua") irakurketak Txinako Ipar eta Hego dinastien garaietan (V. eta VI. mendeetan) erabilitako ahoskapenetatik datoz, bereziki Jiankang hiriburuko hizkeratik (egungo Nanjing). Wu txinerarekin eta Shanghaiko hizkuntzarekin zerikusia dute.
* Kan-on (漢音; "Han soinua") irakurketak VII. mendetik IX-a arte Txinako Tang dinastiaren garaian erabili ahoskapenetatik datoz, nagusiki Chang'an (egun, Xi'an) hiriburuko ereduzko hizkeratik. Hor, *Kan* berez Txinako han etniari dagokio.
* Tō-on (唐音; "Tang soinua") irakurketak Txinako beranduko dinastietako ahoskapenei dagozkie, Song eta Ming, kasu. Heian arotik Edo aroa arte hartutako irakurketa guztiak barne hartzen dituzte. *Tōsō-on* ere esate zaie (japonieraz, 唐宋音, hots, Tang eta Song soinuak).
* Kan'yō-on (慣用音; "ohiko soinua") irakurketak kanjien irakurketa okerrak edo aldatuak dira, baina onartuak. Zenbait kasutan, karakterea Japonian sartu zenean zegokion irakurketak dira, baina ez datoz karaktereak izan behar lukeen arauzko irakurketarekin bat —nola irakurri behar den, alegia—, karakterearen eraketa- eta ahoskapen-arauen arabera.

Irakurketen formarik ohikoena *kan-on* deritzana da, eta hitz batean *kan-on* ez den irakurketa erabiltzea irakurketako hanka-sartzeen edo zailtasunen ohiko kausa da, hala nola *ge-doku* (解毒; "desintoxikazioa", "pozoiaren aurkakoa") (*go-on*): hor, 解 *kai* gisa irakurri ohi da, aldiz. *Go-on* irakurketak bereziki arruntak dira terminologia budistan, hala nola *gokuraku* (極楽; "paradisua"), baita hasiera-hasierako maileguetan ere, zenbaki sino-japoniarrak, esate baterako. *Tō-on* irakurketak geroagoko hainbat hitzentan daude, adibidez *isu* (椅子; "aulki"), *futon* (布団; "koltxoi"), eta *andon* (行灯; "linterna paper mota bat"). *Go-on*, *kan-on* eta *tō-on* irakurketak, oro har, sustraikideak dira (homografoen salbuespen oso gutxirekin; ikus beherago): jatorri komuna dute txinera zaharrean eta, beraz, sustraikide bikoitzak edo hirukoitzak osatzen dituzte, baina elkarren artean eta txineraren ahoskera modernotik nabarmen bereiz daitezke.

## *Ongana*

*Ongana* (音仮名) *Man'yōgana* mota bat dira (fonemikoki erabilitako *kanji*ak, egungo *kana*k baino zaharragoak) *kan*en *on'yomi*ez baliatzen direnak. Adibidez:

* *shi* (志) + *ma* (麻) → *shima* (志麻; 島ren *kun'yomi*a, "uharte")
* *to* (登) + *ki* (岐) → *toki* (登岐; 時ren *kun'yomi*a, "denbora")
* *pi* (比) + *to* (登) → *pito* → *fito* → *hito* (比登; 人ren *kun'yomi*a, "gizaki, pertsona")
* *ya* (也) + *matsu* (末) → *yama* (也末; 山ren *kun'yomi*a, "mendi")

## Adibideak

Adibideak (ezohiko irakurketak, parentesi artean)| Kanjia | Esanahia | *Go-on* | *Kan-on* | *Tō-on* | *Kan'yō-on* | Txinera ertaina |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 明 | distiratsu | *myō* | *mei* | (*min*) | — | *mjang* |
| 行 | joan | *gyō*
*gō* | *kō*
*kō* | (*an*) | — | *haengH* |
| 極 | ertz | *goku* | *kyoku* | — | — | *gik* |
| 珠 | perla | *shu* | *shu* | *ju* | (*zu*) | *tsyu* |
| 度 | gradu | *do* | (*to*) | — | — | *duH*, *dak* |
| 輸 | garraio | (*shu*) | (*shu*) | — | *ñu* | *syu* |
| 雄 | maskulino | — | — | — | *yū* | *hjuwng* |
| 熊 | hartz | — | — | — | *yū* | *hjuwng* |
| 子 | ume | *shi* | *shi* | *su* | — | *tsiX* |
| 清 | argi | *shō* | *sei* | *(shin)* | — | *tshjeng* |
| 京 | hiriburu | *kyō* | *kei* | (*kin*) | — | *kjaeng* |
| 兵 | soldadu | *hyō* | *hei* | — | — | *pjaeng* |
| 強 | indartsu | *gō* | *kyō* | — | — | *gjangX* |

## Ikus, halaber

* Kun'yomi
* Kanji

## Erreferentziak