Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanji

Bibliako izen batzuk kanji idazkeran.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Orri honetako testu zati batzuk japoniar idazkerarekin idatzita daude.** Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera ikurrak ikusiko dituzu kanji edo kana karaktereen ordez. |

**Kanji** (japonieraz: 漢字, "Han karakterea") egungo japoniera idazteko erabiltzen diren karaktere txinatarrak dira, hiraganaz (ひらがな, 平仮名), katakanaz (カタカナ, 片仮名), zenbaki arabiarrez eta latindar alfabetoaz gain (Rōmaji izenaz ezaguna). Horiekin batera, Matematikako eta Fisikako nazioarteko zenbait sinbolotarako, greziar alfabetoa ere erabiltzen da.

Japonieraren finkatze prozesuan, alfabeto silabikoa garatzeaz gain, txinatar ideogramak hartu zituzten: horrela, japoniera idazteko hiru sistema nagusietariko bat bilakatu zen, hiragana eta katakanarekin batera. *Kanji*ak kontzeptuak adierazteko erabiltzen dituzte: bakoitzak bere esanahia du eta hitzaren erroa da. Hari lotuta, hitz-elkarketak, eratorpenak, aditzen konjugazioa-eta egiten dira, *kana* biak (batez ere *hiragana*) metatuz. Gisa horretan, japonierak bere idazkera-sistema sortu zuen. Prozesua III. mendearen inguruan hasi zen. Japonian eta Taiwanen zenbait karaktere erabiltzen dira, Txinako Herri Errepublikan — 1960ko hamarkadan Iraultza Kulturalaren ondorioz— jadanik erabiltzen ez direnak.

## Adibideak

Hona hemen adibide batzuk: irakurketa bereziak parentesi artean doaz.

| Kanjia | Euskaraz | Go-on | Kan-on | Tō-on | Kan'yō-on |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 明 | argia | *myō* | *mei* | (*min*) | — |
| 行 | joan | *gyō* *gō* | *kō* *kō* | (*an*) | — |
| 極 | muturra | *goku* | *kyoku* | — | — |
| 珠 | perla | *shu* | *shu* | *ju* | (*zu*) |
| 度 | gradua | *do* | (*to*) | — | — |
| 輸 | garraioa | (*shu*) | (*shu*) | — | *yu* |
| 雄 | maskulinoa | — | — | — | *yū* |
| 熊 | hartza | — | — | — | *yū* |
| 子 | umea | *shi* | *shi* | *su* | — |
| 清 | garbia | *shō* | *sei* | *(shin)* | — |
| 京 | hiriburua | *kyō* | *kei* | *(kin)* | — |
| 兵 | soldadua | *hyō* | *hei* | — | — |
| 強 | indartsua | *gō* | *kyō* | — | — |

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Japoniera
* Kana (japoniera)
* Jōyō kanji
* Kyōiku kanji
* Jimeiyō kanji
* Kanjien erroak
* Rōmaji

## Kanpo estekak
# Furigana

**Furigana** (振り仮名) (japonieraz: )
japonierazko irakurketa errazteko erabiltzen den metodo bat da, *kana* txikiak edo karaktere silabikoak *kanji*en ondoan jarrita, normalki ahoskera errazteko. *Furiganei* batzuetan *yomigana* (読み仮名) edo *rubi* (ルビ) esaten zaie. Normalean, *kanji* ezezagun edo ezohikoen ondoan jartzen dira edo umeentzako irakurgaietan. Bigarren Mundu Gerraren osteko japonieraren idazketaren erreformaren aurretik, askoz erabiliagoak ziren.

*Furigana* normalki *hiragana*z idazten da, baina batzuetan *katakana*z ere bai. Idazkera bertikala denean, *tategaki* *furigana* eskubian jartzen da eta horizontala denean, *yokogaki* *furigana* gainean agertzen da:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 漢 | か ん |
| 字 | じ |

 |
edo
 |

|  |  |
| --- | --- |
| かん | じ |
| 漢 | 字 |

 |

Goiko adibidean, *kanji* hitza ahoskatzeko laguntza ematen da. Hitz hori bi *kanji*ren bidez adierazten da: 漢 (*kan*, hiraganaz, かん) eta 字 (*ji*, hiraganaz, じ).

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Logograma

Guatemalako Abaj Takalikeko 5. hilarria, maia idazkerarekin.
**Logograma** berak bakarrik hitz edo morfema bat irudikatzen duen grafema bat da, idazkera sistema baten unitaterik txikiena. Alfabetoak, abyadak edo silabarioak bezalako sistemei kontrajartzen zaie, hor ikur bakoitzak, hasiera batean, soinu bat edo soinu konbinaketa bat irudikatzen baitu. Ideograma zein hieroglifo izenez ezagutzen dira, baina ideogramek, hitz soilak bainoago, zuzenean ideiak irudikatzen dituzte, eta sistema logografiko bakar bat ere ez da erabat ideografikoa.

Hainbat moduz ordenatutako elementu bisualez osatuta daude, fonemen segmentazioa —alfabetoen oinarria—erabili gabe. Horren emaitza gisan, oro har, idatzitako hitz baten soinua gogoratu edo suposatzea errazagoa dela esan daiteke, baina are askoz errazagoa, logograma baten esanahia gogoratu edo irudikatzea. Beste bereizgarri bat hau dute: esanahiekin soinuekin baino lotuago daudenez, oso hizkuntza ezberdinetan antzerako hitzak adierazteko berdin erabil daitezke.

Bina logograma daude *igeri egin* eta *blaitu* txinatar fonogrametan: ezkerreko 氵osagaiak uraren berri ematen du; eskuinekoek (hurrenez hurren, *preso* eta *zuhaizti*), ahoskapena: 囚 *qiu* da eta 林, *lin*.
Sistema logografikoak munduko benetako lehen idazketa sistemak izan ziren: osagai logografikoak dituzte Antzinako Egiptoko hieroglifoek, Txinako ikurrek, Erdialdeko Amerikako idazketa sistemek eta Asia Txikia eta Mesopotamiako idazkera kuneiformeek, besteak beste. Latindar alfabetoa darabilten sistemen artean ere badaude funtzio logografikoa duten ikurrak, bereziki matematikaren arloan; adibidez, «ehuneko» esan nahi duen % ikurra.

Hala ere, ez dago sistema erabat logografikorik, guztiek, modu batera edo bestera ahoskapena argitzen duten edo flexio gramatikalak gehitzen dituzten laguntzazko ikurrak erabiltzen baitituzte. Adibidez, txinatar idazkeran erabateko logogramak badaude, baina ikur gehienak fonogramak dira, hitzaren gutxi gorabeherako ideia ematen duen elementu batez eta ahoskapena agertzen duen beste batez osatuta baitaude.

## Kanpo estekak
# Zigilu idazkera

Zigilu txikiko idazkera , Qin dinastiakoa
**Zigilu idazkera** Txinan Zhou dinastiaren eta Udaberri eta Udazkenen garaian garatu zen, K.a. lehen milurtean. Eta hurrengo dinastian, Qin delakoan, hedatu zen batik bat.

## Garapena

Qin dinastiaren garaian, idazteko materialaren eta funtzioaren arabera idazkera-estilo desberdinak erabiltzen ziren: zigilu-idazkera helburu eta inskripzio ofizialetarako garatu zen, zigiluetan erabiltzen zelako izen horrekin ezaguna, eta beste idazkera bat (kantzeleriaren idazkera) garatu zen banbu edo egurrezko oholetan beste idazki batzuentzat.

Qín Shi Huang enperadorearen agintadian (K.a. 247–210), zigilu-idazkera estandarizatu zen. Geroago (ziurrenik Hàn dinastiaz geroztik) Qin seal zigiluen estandar honi "zigilu handiko idazkera" deitu izan zaio ( *dàzhuàn*大篆). Aldaerak eta aurrekariak, eskualdeen arabera ere desberdin garatuak natzuetan, "zigilu txikiko idazkera" gisa dira ezagunak ( *xiozhuàn*小篆).

Idazkera mota hauek txinatar idazkera modernoaren aurrekariak dira.

2008ko Pekingo Olinpiar Jokoetan erabili ziren piktograma olinpikoak idazkera honen ikonografian oinarritu ziren.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, alemanezko Wikipediako «Siegelschrift» artikulutik itzuli da; zehazki, 2024-06-22ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
# Hanja

**Hanja** (hangul: 한자, hanja: 漢字) txinatar logogramei koreeraz ematen zaien izena da. Karaktere egokitu horiek erabili ziren koreera idazteko, XV. mendean hangul alfabetoa asmatu zen arte. Gaur egun Ipar Korean ezeztaturik badago ere, Hego Korean eskolan irakasten da oraindik.

Hanja zen koreera idazteko bide bakarra, harik eta Sejong Joseongoak XV. mendean hangul alfabetoa asmatu zuen arte. Hala ere, hangula asmatu ondoren ere, aditu korear gehienek hanmunaren bidez idazten jarraitu zuten.

XIX. mende amaiera eta XX. mende hasiera arte hangulak ez zuen erabat hanja ordeztu gehiengoen erabileran. Ofizialki, hanjak ez dira erabili Ipar Korean 1949ko ekainetik (eta, gainera, testu guztiak horizontalki idazten dira bertikalki idatzi beharrean), Kim Il-sungek japoniarren okupazioaren ondoriotzat eta irakurtzeko eta idazteko gaitasunari traba egiten zion ondoriotzat hartu zuelako. Gainera, txineraren mailegu asko koreerazko hitzekin ordezkatu dira. Hala ere, eguneroko bizitzan oso oinarrizkoak diren hanja karaktere batzuk erabiltzen dira, seinale edo sinbolo bat balitz bezala, zerbait askoz sinpleagoa adierazteko, hanjazko zeinu bakoitzak zerbait esan nahi baitu.

Teknikoki, hanjan, karaktere txinatarrak dira, ahoskera korearraz interpretatzen dienak. Hanja eta Hanzi (txinatar karaktereak) antzekoak dira, baina ez dira gauza bera. Txinan, karaktereak sinplifikatuz joan dira, eta hanja, berriz, oso gutxi aldatu da urteak igaro ahala. Gutxi gorabehera, 54.667 hanja karaktere daude.

Adibide batzuk

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Hanja karakterea | Hangul karakterea (mun) | Esanahia |
| 月 | 달 (dal) | hilabete |
| 門 | 문 (mun) | ate |
| 月 | 달 (dal) | hilabete |
| 日 | 일 (il) | egun |
| 山 | 산 (san) | mendi |
| 小 | 소 (so) | txiki |
| 中 | 중 (chung) | ertain |
| 大 | 대 (dae) | handi |
| 男 | 남 (nam) | gizon |
| 女 | 여 (yeo) | emakume |
| 木 | 목 (mok) | zuhaitz |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Txinera tradizional

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Hemengo testu batzuk txineraz daude.** Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera ikurrak ikusiko dituzu txinera ikurren ordez. |

**Txinera tradizional**a (繁體中文 / 繁体中文, fántǐ zhōngwén) karaktere tradizionalez idatzitako txinera da.

Txinako Herri Errepublikak XX. mendeko erdialdean txineraren idazkeraren inguruan eginiko erreformatik aurrera, bi estandar idatzi daude: Txinako Herri Errepublikan eta Singapurren, sinplifikatua darabilte, baina Taiwan, Hong Kong eta Macaon, tradizionala.

Karaktere tradizionalak *fántǐzì* (繁體字 / 繁体字, "forma konplexuko karaktereak") izenaz ezagutzen dira. Taiwanen, *zhèngtǐzì* (正體字, 正体字, "forma egokiko karaktereak") izena erabili nahiago dute, taiwandarrek ez baitute uste karaktere horiek konplexuak direnik, egoki eta ortodoxoak baizik. Mendebaldean erabiltzen den "karaktere tradizional" izena egokia da, ez duelako ez konnotazio positiborik, ez negatiborik.

## Kanpo estekak

* Txinera tradizionala ikasi
# Txinera sinplifikatu

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Hemengo testu batzuk txineraz daude.** Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera ikurrak ikusiko dituzu txinera ikurren ordez. |

**Txinera sinplifikatua** (简体中文 / 簡體中文 *jiǎntǐ zhōngwén*) karaktere sinplifikatuez idatzitako txinera da.

Txinako Herri Errepublikako gobernuak XX. mendearen erdialdean txineraren idazkeran eginiko erreformaren ondoren, bi estandar idatzi daude: Txinako Herri Errepublikan eta Singapurren, sinplifikatua darabilte; Taiwan, Hong Kong eta Macaon, tradizionala.

Karaktere sinplifikatuak *jiǎntǐzì* (简体字 / 簡體字, hots, 'karaktere sinpleak') izenaz ezagutzen dira. Horrekin batera, *jiǎnhuàzì* (简化字 / 簡化字 , 'karaktere sinplifikatuak') ere esaten zaie, baina izendapen hori ez dago hain hedatuta.

## Kanpo estekak