Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hibrido (biologia)

Zebrastoa. Zebra eta astoaren arteko hibridoa
**Hibridoa** biologian izaki bizidun bat da, landare edo animalia eta beste bi izakien arteko nahasketaren ondorio. Nahasten direnak arrazak, espezieak edo azpiespezieak izanik, haiekin konparatuz gero, ezaugarri bat edo batzuk ezberdinak dauzka.

Biologian, eta bereziki genetikan, hibridoak zenbait esanahi dauzka, denak ernalkuntza sexualarekin loturik.

## Ezaugarriak

Espezie ezberdinen artean sortutako hibrido asko antzuak dira.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Harribitxi

Harri bitxi eta erdibitxi multzoa: (*erloju-orratzen norabidean goi-ezkerretik*) diamantea, zafiroa, errubia, esmeralda eta ametista.
**Harribitxia** bere tasun bereziengatik oso baliozkoa den minerala da, ebaki eta leuntzean bitxigintzan eta beste apainduratan erabiltzen dena. Hala ere, arroka batzuk (adibidez lapis lazulia) eta gai organiko batzuk (adibidez anbarra) ez dira mineralak, baina bitxigintzan erabiltzen direnez harribitxitzat hartzen dira.

Harribitxi gehienak gogorrak dira, eta horregatik dira baliotsuak, nahiz eta mineral batzuk arrazoi estetikoengatik (kolorea, distira...) erabiltzen diren bitxigintzan. Urritasunak ere harribitxia baliotsu bilakatzen du.

## Ezaugarriak eta sailkapena

Mendebaldeko kulturan erabili izan den sailkapena, Antzinako Greziatik hasita, bitan banatzen ditu harri baliotsu hauek: **bitxiak** eta **erdi-bitxiak**. Gaurko erabileran *bitxiak* dira diamantea, errubia, zafiroa eta esmeralda. Beste harribitxi guztiak *erdi-bitxiak* dira. Hala ere, eguneroko hizkuntzan denak dira *harribitxiak*. Banaketa honen arrazoia Antzinatean zuten urritasunean eta kalitatean du oinarri: guztiak dira gardenak, kolore ederrekoak (diamante kolorgea izan ezik) eta oso-oso gogorrak, 8-10 Mohs eskalan.

Sailkapen tradizional honek ez ditu oraingo balioak nahitaez islatzen. Esaterako, granateak ez dira oso garestiak, baina bada Tsavorita izeneko granate berde bat esmeraldak baino garestiago izan daitekeena.

## Ikus, gainera

* Metal preziatua

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Chytridiomycota

| Chytridiomycota |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Fungi
 |
| Filuma  | **Chytridiomycota** M.J. Powell 2007
 |
|  |
| Klaseak |
| Chytridiomycetes
Monoblepharidomycetes
 |

**Chytridiomycota** Fungi erreinuko dibisio bat da. Izena kitridiotik dator, hau da, esporak geordetzen diren egituratik, eta azken hau grezierazko *chytridion* ("lapiko txiki") hitzetik dator. Talde honetako onddoei kitrido deritze. Sailkapen zientifiko zaharretan, kitridoak (duela gutxi sortu den *Spizellomycetales* ordena salbu) Phycomycetes klasearen baitan sailkatzen ziren, Myxomycophyta azpidibisioan.

Kitridoak onddorik primitiboenak dira eta gehienak saprobioak dira (kitina eta keratina ustel dezakete). Kitrido asko akuatikoak dira (gehien bat ur gezetakoak). 1.000 kitrido espezie inguru dago, 5 ordenatan antolatutako 127 generotan.

Kitridoek kitridiomikosi izeneko gaixotasuna eragiten dute anfibioetan.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** AFTOLen (Assembling the Fungal Tree of Life) sailkapena

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Bryozoa

| Bryozoa |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Goierreinua | Holozoa |
| Erreinua | Animalia |
| Azpierreinua | Bilateria
 |
| Filuma  | **Bryozoa** Ehrenberg, 1831
 |
|  |
| Azpibanaketa |
| * Stenolaemata
* Gymnolaemata
* Phylactolaemata
 |

**Bryozoa** (grezieratik, *bryo*, goroldio eta *zooa*, animalia) -batzuetan **Ectoprocta** izendatuak- animalia ornogabe filum bat dira. 0,5 milimetro luze neurtu ohi dute eta aurkitzen duten janaria iragazten dute lofoforo batzuekin. Hauek koroa egitura batean lerrokatzen dira zilio ezberdinekin. Itsas espezie gehienak tropikoetan bizi dira, baina poloetan ere aurkitu daitezke. Ur gezatan ere badira hainbat espezie. 4.000 bat espezie ezagutzen dira eta generoetako bat bakartia da eta beste guztiak kolonialak.
# Sodio zianuro

| Sodio zianuro |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Formula kimikoa | CNNa |
| SMILES kanonikoa | [C-#N.[Na+]&zoom=2.0&annotate=none 2D eredua] |
| MolView | [C-#N.[Na+] 3D eredua] |
| Konposizioa | Nitrogeno, sodio eta karbono |
| Mota | konposatu kimiko |
| Ezaugarriak |
| Dentsitatea | 1,6 g/cm³ (20 ℃) |
| Disolbagarritasuna | 58 g/100 g (ur, 25 ℃) |
| Fusio-puntua | 564 ℃ |
| Irakite-puntua | 1.496 ℃ (760 Torr) |
| Lurrun-presioa | 0 mmHg (20 ℃) |
| Masa molekularra | 48,993 Da |
| Erabilera |
| Rola | Entzimen inhibitzaile eta Pozoi |
| Arriskuak |
| NFPA 704 |
0
4
0 |
| Denboran ponderatutako esposizio muga | 5 mg/m³ (8 h, Ameriketako Estatu Batuak) |
| Esposizioaren goiko muga | 5 mg/m³ (baliorik ez) |
| IDLH | 25 mg/m³ |
| Eragin dezake | sodium cyanide exposure (en)  |
| Identifikatzaileak |
| InChlKey | MNWBNISUBARLIT-UHFFFAOYSA-N |
| CAS zenbakia | 143-33-9 |
| ChemSpider | 8587 |
| PubChem | 8929 |
| Reaxys | 3587243 |
| Gmelin | 33192 |
| ChEBI | 1041163 |
| ChEMBL | CHEMBL1644697 |
| NBE zenbakia | 1689 |
| RTECS zenbakia | VZ7525000 |
| ZVG | 2420 |
| DSSTox zenbakia | VZ7525000 |
| EC zenbakia | 205-599-4 |
| ECHA | 100.005.091 |
| MeSH | D012966 |
| UNII | O5DDB9Z95G |
| KEGG | C18673 |

**Sodio zianuroa** azido zianhidrikoaren sodio gatza da, NaCN formula duena. Uretan disolbatzen den solido zuri pozoitsua da. Metalekiko afinitate handia du eta horregatik usatzen da meatzaritzan. Sendotasun apaleko basea da. Azidoz tratatzen denean hidrogeno zianuroa isurtzen da.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## Ekoizpena eta ezaugarri kimikoak

Sodio zianuroa hidrogeno zianuroa sodio hidroxidoz tratatuz sintetizatzen da.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Sodio zianuroaren egitura eta sodio kloruroarena antzekoak dira. Bietako anioiek eta katioiek 6ko koordinazio-indizea dute. Potasio zianuroak ere egitura hori hartzen du.

Sodio zianuroa erraz hidrolizatzen da. Nahikoa da hezetasun apur bat egotea zianuro solidoak hidrogeno zianuro apurka isurtzen hasteko, zeinak arbendol garratzen usain tipikoa duen.

Azido sendoekin azkar erreakzionatzen du hidrogeno zianuroa sortuaz zeina oso toxikoa den. Halaber, sozio zianuroa arnasketaren inhibitzaile ahaltsua da. Oxigenoa odolean sartzea eragozten du eta nahikoa da 200-300 mg-ko dosia irenstea heriotza eragiteko.

## Erabilera

Gorago esan bezala meatzaritzan du sodio zianuroak erabilerarik handiena. Urrea eta beste metal preziatuak meatik erauzteko baliatzen da. Urre(I) katioiak afinitate handia du zianuro anioiarekiko eta horrek eragiten du urre metalikoa oxigenoaren presentzia oxidatzea eta disolbatzea, *urre eta sodio zianuroa* eratzen delarik:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

Sintesi organikoan era sozio zianuroak erabilera adierazgarri adu oso nukleozale sendoa delako. Esaterako nitriloak sintetizatzeko usatzen da, botika askoren osagarrietako bat direnak. Adibide bat izan daiteke bentzil zianuroaren sintesia.

Arrantzarako ere erabili izan da sodio zianuroa itsaso tropikaletan leherkari bidezko arrantzaren ordezko moduan.

Historial zehar etsaiak hiltzeko edo norbere buruaz beste egiteko sarri erabili izan da sodio zianuroa.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Metilamina

| Metilamina |
| --- |
|  |
| Formula kimikoa | CH5N |
| SMILES kanonikoa | 2D eredua |
| MolView | 3D eredua |
| Konposizioa | Nitrogeno eta karbono |
| Mota | methylamine (en)  |
| Ezaugarriak |
| Dentsitatea | 0,7 g/cm³ (13 °F, likido) |
| Azidotasuna (pKa) | 10,62 (ezezaguna) |
| Momentu dipolarra | 1,31 D |
| Fusio-puntua | −93 ℃ −93,44 ℃ |
| Irakite-puntua | −6 ℃ (760 Torr) −6,32 ℃ (101,325 kPa) |
| Fusio-entalpia | 1,31 D |
| Lurrun-presioa | 3 atm (20 ℃) |
| Masa molekularra | 31,042 Da |
| Arriskuak |
| NFPA 704 |
4
3
0 |
| Lehergarritasunaren beheko muga | 4,9 % (V/V) |
| Lehergarritasunaren goiko muga | 20,7 % (V/V) |
| Denboran ponderatutako esposizio muga | 12 mg/m³ (10 h, Ameriketako Estatu Batuak) |
| Flash-puntua | −10 ℃ |
| IDLH | 127 mg/m³ |
| Eragin dezake | methylamine exposure (en)  |
| Identifikatzaileak |
| InChlKey | BAVYZALUXZFZLV-UHFFFAOYSA-N |
| CAS zenbakia | 74-89-5 |
| ChemSpider | 6089 |
| PubChem | 6329 |
| Reaxys | 741851 |
| Gmelin | 16830 |
| ChEBI | 145 |
| ChEMBL | CHEMBL43280 |
| NBE zenbakia | 1061 |
| RTECS zenbakia | PF6300000 |
| ZVG | 16060 |
| DSSTox zenbakia | PF6300000 |
| EC zenbakia | 200-820-0 |
| ECHA | 100.000.746 |
| Human Metabolome Database | HMDB0000164 |
| KNApSAcK | C00050483 |
| UNII | BSF23SJ79E |
| KEGG | C00218 |
| PDB Ligand | NME |
| ASHRAE | 630 |

**Metilamina**, aminarik sinpleena da, CH3NH2 formula kimikoarekin. Amoniakoaren eta alkohol metilikoaren katalisi erreakzioz lortzen den gas kolorgea da. -6,8 °C-an irakiten du eta -92,5 °C-an solidotzen da. Amoniako-usaina du. Uretan, alkoholetan eta eterretan disolbatzen da, eta normalean uretan disolbatutako soluzioetan saltzen da (% 30-40ko kontzentrazioetan). Bi egoeretan, likido gisa eta gas gisa, sukoia da, eta gasak begiak eta arnas aparatua erretzen ditu. Erabilera nagusiak hauek dira: tindagaiak, intsektizidak, sendagaiak, argazki-errebelatzaileak egiteko, eta abarretarako. Polimerizazio-erreakzioak moteldu edo eragozteko eta erregaien gehigarri gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Biroide

**Biroideak** birusen antzeko eragile infekziosoak dira, zelulaz kanpoko zikloa dutenak (egoera horretan bizigabeak edo inerteak izanik) eta baita zelula barneko zikloa ere ("utzitako" jarduera metabolikoarekin, zelularen tresneria metabolikoa beren onurako erabiltzen baitute). Birusen aldean, baina, berezko ezaugarriak dituzte: ez dute material genetikoa babesten duen kapsiderik, eta ezta lipido edo proteinarik ere. Haien material genetikoa harizpi bakarreko ARNz osatuta dago, egitura ziklikoa duena. ARN horrek ez du proteina kodetzeko generik, beraz ostalariaren funtzioen menpe dago guztiz biroidea erreplikatzeko.

Biroide gehienak landareen patogenoak dira, eta kalte handiak eragin ditzakete nekazaritzan.

Ikerlari batzuen ustez biroideak zeluletatik ihes egindako introiak izan litezke.

Prioiekin batera biroideak eragile infekzioso txikien eta xumeenak dira, ez baitute lortu birusek duten garapen-maila

Biroide baten egitura sekundarioa
## Kanpo estekak
# Koptoen egutegia

**Koptoen egutegia** edo **Alexandriako egutegia** Eliza Koptoak erabiltzen duen egutegia da eta gaur egun Egipton erabilia da. Antzinako egiptoar egutegian oinarritua dago. Ptolomeo III.aren garaian egutegi horri aldaketa batzuk egin zitzaizkion (K.a. 238. urtea), egun epagomenal bat sartuz lau urtean behin. Hala ere aldaketa hau ez zuten ondo ikusi Egiptoko apaizek eta idea ez zen sartu K.a. 25 arte. Egutegi zaharra oraindik Erdi Aroa arte erabili zutenez hainbat astronomok erreformatutakoari Koptoen egutegia izena eman zitzaion. **Etiopiako egutegia**ren berdina da, baina izen eta zenbaki ezberdinekin.

## Hilabeteak

* Thout
* Paopi
* Hathor
* Koiak
* Tobi
* Meshir
* Paremhat
* Paremoude
* Pashons
* Paoni
* Epip
* Mesori
* Pi Kogi Enavot (hilabete txikia)
* Wolfgang Kosack: *Der koptische Heiligenkalender. Deutsch - Koptisch - Arabisch nach den besten Quellen neu bearbeitet und vollständig herausgegeben mit Index Sanctorum koptischer Heiliger, Index der Namen auf Koptisch, Koptische Patriarchenliste, Geografische Liste.* Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-4-2.

## Kanpo estekak
# Heptagrama

| Heptagrama erregularra |
| --- |
|  |
| Mota | Poligono erregularra |
| Aldeak | 7 zuzenki |
| Schläfli sinboloa | {7/2}, {7/3} |
| CDD | ,  |
| Simetria-taldea | D7 |
| Propietateak | Izar-poligonoa, ziklikoa, aldeberdina, isogonala |

Geometrian, **heptagrama** (antzinako grezierazko *ἑπτάγραμμον* hitzetik: "zazpi lerro") zazpi zuzenkirekin eraikitako izar-poligonoa da, zazpi puntako izar bat. Heptagramaren zuzenkiak elkartzean heptagono bat sortzen da barruan.

## Kanpo estekak

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
* **(Ingelesez)** Approximate construction method
# Selene

| Selene |
| --- |
| Antzinako Greziako erlijioa |
|  |
| Ezaugarriak |
| Jatorrizko izena | Σελήνη |
| Sexua | emakumezkoa |
| Baliokideak | Luna (jainkosa), Diana eta Moon (en)  |
| Domeinua | Ilargia |
| Familia |
| Aita | Hiperion |
| Ama | Tea eta Basileia (en)  |
| Bikotekidea(k) | Endimion, Helios eta Zeus |
| Seme-alabak | Ersa (en) , Nemeako lehoia, Nemea (en) , Pandia (en) , Nartziso eta Menae (en)  |
| Anai-arrebak | Eos eta Helios |

**Selene** (antzinako grezieraz: Σελήνη, selɛ̌ːnɛː ahoskatua, 'ilargi') Greziako mitologiako pertsonaia da, Ilargia irudikatzen zuena, Hiperionen alaba eta Heliosen arreba. Pan eta Endimionen maitalea zen. Zilarrezko gurdi bat zeruan gidatzen irudikatu ohi zen.

Garai klasikoetan, Artemisarekin nahasten zuten, Helios bere neba Apolorekin egiten zuten moduan.

Hesiodok bere Teogonia idazlanen dionez, (K.a. 700 inguruan idatzia), Selene Hiperion eta Tea titanen alaba da, eta Helios (Eguzkia) eta Eosen (egunsentia) arreba da. Urano (zeruak) eta Gaia (lurra) unibertsoaren jatorriko jainkoen ondorengo bat ere bada.

Bi haur ditu Zeusekin; Pandia (atenastarrek ilargia betean gurtzen zutena) y Ersa (Herse), la ihintza jainko gizatiar itxurarekin.

Brygos-eko margolariren kylix-a. Selene bnere gurdia gidatzen. Atika K.a. 490.
## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau mitologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Kristau herri

Kristau herria: kristau biztanleen ehunekoa, estatu burujabe bakoitzean (2011ko datuak)
**Kristau herria, kristandadea, kristauteria** edo **kristaudia** kristauak nagusi diren lurraldea da: estatu kristauak, kristauen gehiengoa duten herrialdeak eta kristautasuna nagusi den herrialdeak.

Erromatar Inperioaren hasieran Sortaldetik Europara eta Afrikako iparraldera kristautasuna hedatu zenetik, kristautasuna bitan banatuta egon da, lehendik zegoen Ekialdeko Greziaren eta Mendebalde Latinoaren banaketari jarraipena emanda. Geroztik, kristau erlijioaren bertsio sortu dira, bakoitza bere sinesmen eta praktikekin, Erroma (Mendebaldeko kristautasuna, haren komunitatea mendebaldeko edo latindar kristau herria izanik) eta Konstantinopla (Ekialdeko kristautasuna, haren komunitatea Ekialdeko kristau herria izanik) hiriak ardatz hartuta. XI-XIII. mendeetatik aurrera, latindar kristautasunak Mendebaldeko munduan rol nagusia izatea lortu zuen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Bihilis

Bihilis
**Bihilis** (frantsesez *Messidor*) errepublikar egutegiko hamargarren hila da.

Gregoriotar egutegira ekarrita, ekainaren 19tik uztailaren 18ra irauten du gutxi gorabehera, urtearen arabera. Cancer zeinuaren aldiarekin ia bat dator.

Jatorrian «galburu edo bihi uhinkarietatik eta uzta urrekaretatik dator, ekainetik uztailera zelaiak estaltzen baitituzte», egutegia taxutzeko batzordearen izenean biltzar nazionalari Fabre d'Églantinek aurkeztutako txostenean ageri denez. Uzta garai hori, ordea, Ipar Hemisferioan izaten da urte sasoi horretan, eta errepublikar egutegia unibertsala izatea lortzeko asmoaren aurka doa hori.

## Kanpo estekak
# Landaredi

**Landaredia** eskualde bateko landare-bizitza izendatzeko erabiltzen den hitza da. Landareek osatzen duten estalkiari deritzo landaredi. Hitz orokorra da, inolako berezitasunik adierazten ez duena, ez espezieen osaerari, egiturari, hedadura espazialari edo beste edozein berezitasun botaniko edo geografikorik. Flora terminoa baino zabalagoa da, azken honek espezieen osaera besterik ez baitu adierazten.

Biomak landarediaren arabera sailkatuak.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|      izotz geruza eta poloetako basamortuak
     tundra
     taiga
     hostozabalen baso epelak |      estepa epelak
     euri oihan subtropikalak
     landaredia mediterraneoa
     montzoien oihanak |      basamortu aridoak
     sastrakadi xerikoak
     estepa lehorrak
     basamortu erdiaridoak |      belardiak
     zuhaizdun sabanak
     oihan lehor subtropikalak
     euri oihan tropikalak |      tundra alpinoak
     mendiko basoak |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Henge

Neolito Aroko Henges Thornborough multzoko henge batzuen aireko ikuspegia, Erresuma Batuko Iparraldeko Yorkshire konderrian.
Henge (ingelesezko hitza) oinplano biribil edota obalatua duen historiaurreko arkitektur egitura da, definizioz gutxieneko 20 metroko diametroa dute eta lur pilatu eta luebaki batez osatuak daude. Nagusiki Neolito Aroan eraikiak izan ziren eta erritual ekitaldiekin lotura zutela susmatzen da, halere arkeologo eta historialari adituek oraindik ez dute egitura haueikiko erantzun edo irizpide bateratu bat eskeini ahal izan.

Britainiar Uharteetan oso ohikoak dira, *Henge* izena Stonehenge monumentu megalitiko ospetsuaren izenaren atzikitik datorkio, bere izenak "harrizko henge" esan nahi duelarik, nahiz eta Stonehenge bera monumentu megalitikoa izan arren benetazko *henge* motakoa ez izan.

## Motak

* Henge: 20 eta 300 metro arteko diametroa du. Barnealdean okupazio zantzu edo aztarna txikiak eta harrespilak bezalako erritual egitura izan ohi ditu.
* Henge* txikia** (ingelesez *mini-henge*: 20 metroko diametrotik beherakoak. Hengiforme edota *Dorchesterreko henge* izenez ere deituak.
* **Super *henge edo **henge-esparrua** (ingelesez *henge enclosure*) okupazio aztarnak dituzte eta 300 metro baina gehiagoko diametroa.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **Henge** egituraren definizioa *English Heritage* webgunean **(Ingelesez) "Henge" hitzaren emiatzak The Megalithic atarian **(Ingelesez) The moderm antiquarian **(Ingelesez) New Henge Theory - Engineering in Prehistory **(Ingelesez) Pretanic World - Chart of Neolithic, Bronze Age and Celtic Structures **(Ingelesez)**
# Momia

Modu naturalean momifikatutako egiptoar baten gorpua. Naqada II garaikoa. British Museum
Baltsamatutako momia egiptoarra. British Museum
Guanajuatoko momia naturala, Mexiko
Momia guantxea, Santa Cruz de Tenerifeko Natura eta Gizakiaren Museoan
**Momia**, hil eta denbora askora, baltsamatzearen edo baldintza naturalen ondorioz kontserbazio egoera pean mantendu diren gizaki edo animalien gorpuei deritze.

## Momia naturalak

Badaude toki eta eskualdeak, euren muturreko lehortasun, hotz, alkalinotasun, aire libretik edo mikroorganismoengandik isolatuta egoteagatik, gorpu bat, usteldu ordez, ohi gertatzen den bezala, momifikatzea eragiten dutenak.

Giza momia natural antzinakoenak, Naqada garaiko egiptoarrak dira. Europan, ezagunena Ötzi da, Brontze Aroko Alpe italiarretako biztanle baten hondarrei emandako izena, eta Helmut Simon mendizaleak aurkitu zuena 1991n. Gorpuaren kontserbazioaren arrazoia, pertsona hori hil zen tokiko hotza izan zen, muturrekoa eta iraunkorra dena.

2006an ospatu zen UISPPen XV. biltzarrean, Chulingo Quebradako andetar momia baten ile larruko AMS datazioa aurkeztu zen, Zurigoko Institutu Politeknikoak egina, eta duela 6.000 urte datatua dagoena. Momia naturalik antzinakoena zein den adierazterakoan, Zurigoko datazioek, Chulingo momia, Otzi baino 750 urte zaharrago egiten dute.

### Momia naturalen adibideak

* Naqada kulturako Antzinako Egiptoko momiak
* Ötzi, Brontze Aroko Alpe italiarretako biztanlea
* Guanajuatoko momiak Mexiko
* San Bernardoko momiak, Cundinamarca, Kolonbia
* Cherchengo gizakia, Lop Nor laku gazia, Xinjiang Txina
* Gatzezko gizakia, Chehrabadeko gatz meatzeak, Zanjan, Iran
* Galerako gizakia, Espainiako Galerako nekropolia, argartar kulturakoa, Brontze Arokoa.
* Lindowko gizona (Ingalaterra) Burdin Aroa)

## Momia baltsamatuak

Momia kontzeptua, eskuarki arrazoi erlijiosoengatik, ahal bezainbeste denbora kontserbatzeko asmoz baltsamatutako edo prestatutako gorpuaren ideiarekin lotua dago. Gorpuak nekez mantentzen dira usteldu gabe, berez kontserbatzeko baldintzak ezustekoak eta urriak baitira.

Antzinako kultura batzuek, Historiako une ezberdinetan, erritu eta hil ohituren atal gisa garrantzi handia eman diote hildakoen gorpuak kontserbatzeari. Antzinako Egipto da hildakoen errituzko momifikazioaren adibiderik ezagunena. Sarkofagoetan sartu aurretik, baltsamatu eta lihozko bendez estaltzen zituzten.

### Momia zeremonialen adibideak

* Antzinako Egiptokoak
* Chinchorro momiak, Chinchorro kulturakoak, Txileko iparraldeko kostaldean eta Peruko hegoaldean
* Momia Inkak, Andeetan, Peru, Txile eta Argentinan aurkitutako kopuru nahiko handi bat. Horien artean, hauek nabarmentzen dira:
	+ Juanita Momia edo "Ampatoko Dama", Ampato mendiaren magalean aurkitua, Ampato mendikatean, Arequipan, Peru
	+ Llullaillacoko Momiak, Llullaillaco sumendiaren tontorrean aurkituak, Argentinako Saltako probintzian. Garaiko erritual batean sakrifikatutako hiru umerenak dira.
* Momia tibetarrak
* Momia guantxeak, Kanarietan

## Kanpo estekak

* Antzinako Egiptoko momifikazio teknikei buruzko artikulua ARGIAn
# Nadir

Zeniten eta nadirren kokapen erlatiboa.
**Nadir**, (arabieratik, *kontrakoa*), astronomian ikusle baten eta lurraren zentroaren arteko lerro imajinario batean ikuslearen gainean dagoen puntuaren (zenitaren) zeruko kontrako puntua da.

Beraz, zenitaren kontrakoa da.

## Beste alorretan

* Medikuntzan, **nadir** hematologiaren kontaketari egiten dio erreferentzia (leukozitoak, globulu gorriak eta plaketak) Nadir kontaketa tarte batean baxuena izango litzateke. Esaterako kimioterapia jasotzen duen gaixo batek neutrofiloen nadir kontaketa baxuena bizkarrezur-muinaren tratamendu hasi eta handik aste betera izango du.
* Literaturan, **nadir** heroia moralki une garaienera ailegatzen den unea da.
* Ikus-entzunezkoen hizkuntzan, **nadir planoa** behetik gorako plano bertikala da, muturreko kontrapikatua.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Zenit

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau astronomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |