Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Armeniar

| Armeniarrak Հայեր *Hayer* |
| --- |
|
1. lerroa**: Tigranes II.a Handia, Gregorio Argitzailea, Mesrop Maxtots, Vardan Mamikonian, Moises Khorengoa** 2. lerroa: **Heraklio, Gregorio Narekekoa, Toros Roslin, Sayat-Nova, Khachatur Abovian** 3. lerroa: **Ivan Aivazovski, Mkrtich Khrimian, Andranik, Hovhannes Tumanyan, Komitas Vardapet** 4. lerroa: **Yeghishe Charents, Martiros Saryan, Aram Khatchaturian, William Saroyan, Tigran Petrosian** 5. lerroa: **Mher Mkrtchyan, Viktor Hambardzumyan, Charles Aznavour, Cher, Vazgen Sargsyan** |
| Biztanleak guztira |
| c. 8 milioi |
| Biztanleria nabarmena duten eskualdeak |
|  Armenia: 3.018.854
 Errusia: 1.182.388–2.900.000
 Ameriketako Estatu Batuak: 483.366–1.500.000
 Frantzia: 250.000–750.000
 Georgia: 248.929
 Iran: 120.000
 Libano: 100.000
 Siria: 100.000
 Ukraina: 100.000  |
| Hizkuntza |
| armeniera |
| Erlijioa |
| Gehienbat kristautasuna (batez ere Armeniar Eliza Apostolikoa). |
| Zerikusia duten beste giza taldeak |

**Armeniarrak** (armenieraz: հայեր, hɑˈjɛɾ ahoskatua) Armeniar goi-ordokian jatorria duen talde etnikoa da.

Armeniarrek Armenia biztanleria osatzen dute. Gainera, mundu osoan 5 milioi laguneko diaspora dago, Errusian, Estatu Batuetan, Frantzian, Georgian, Iranen, Libanon eta Sirian komunitate inportanteak dituena. Irango eta Errusiako komunitateak izan ezik, armeniar genozidioak sortu zuen diaspora.

Armeniar gehienak Armeniar Eliza Apostolikoaren kideak dira. IV. mendearen hasieran, Armeniako Erresuma kristautasuna estatu-erlijio izendatu zuen lehendabizikoa izan zen.

Armeniera dute ama hizkuntza. Elkarrekiko ulergarritasun osoa duten bere bi aldaerak ditu: ekialdeko eta mendebaldekoa. Mesrop Maxtotsek 405ean armeniar alfabeto asmatu zuen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Sarmaziar

K.a. I. mendeko Kaukasoko mapa, Sarmazia mendebaldean dagoelarik
**Sarmaziar** (latinez: *Sarmatæ* edo *Sauromatæ*; sanskritoz: Sakas; antzinako grezieraz: Σαρμάται, Σαυρομάται) turkiar jatorriko herri nomada bateko kidea izan zen, eszitiarrekin lotura omen zuena.

K.a. III. mendean sarmaziarrak Kaukasoraino heldu ziren, eszitiarren lurrak inbadituz. K.a. II. mendean Itsaso Beltzaren inguruko estepetan bizi ziren, egungo Ukrainan eta Polonian. Hori zela eta, Karpatoen ekialdean dagoen Ekialdeko Europako ordokiak "sarmaziar ordokia" du izena. K.a. I. mendean Itsaso Beltzetik Baltikoraino eta Volgatik Vistula eta Danubioraino zabaldu ziren, bere une gorena izanik. Ez zuten inoiz estatu batua izan eta III. mendean godoek Krimea konkistatu zutenean eta bandaloen eta hunoen erasoak jasan ostean desagertu ziren.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau historiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Partikula kargatu

Fisikan, **partikula kargatua** karga elektrikoa duen partikula bat da . Ioi bat izan daiteke, hala nola protoi kopuruarekiko elektroi kopuru handiago edo txikiago duen molekula edo atomoa . Elektroi bat edo protoi bat edo beste oinarrizko partikula bat ere izan daiteke, denek karga bera dutela uste baita (antimateria izan ezik). Kargatutako beste partikula bat elektroirik gabeko nukleo atomiko bat izan daiteke, hala nola alfa partikula bat .

Plasma partikula kargatuen, nukleo atomikoen eta askatutako elektroien multzo bat da, baina partikula kargatuen proportzio esanguratsua duen gasa ere izan daiteke.

Kargak modu arbitrarioan *positibo* (+) edo *negatibo* (-) gisa markatzen dira. Bi "mota" kargaren existentzia baino ez da ezagutzen, ez dago karga positiboetan positibo bihurtzen dituen berezko ezer, eta gauza bera gertatzen da karga negatiboarekin.

## Adibideak

### Positiboki kargatutako partikulak

* protoiak eta nukleo atomikoak
* positroiak (antielektroiak)
* alfa partikulak
* positiboki kargaturiko pioiak
* katioiak

### Negatiboki kargatutako partikulak

* elektroiak
* antiprotoiak
* muoiak
* tauoiak
* negatiboki kargaturiko pioiak
* anioiak

### Karga elektrikorik gabeko partikulak

* neutroiak
* fotoiak
* neutrinoak
* pioi neutroak
* z bosoia
* higgs bosoia
* atomoak

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Partikula kargatuen mugimendua E/B eremuan
# Fahrenheit gradu

| Fahrenheit gradu |
| --- |
| Neurtzen du | Fahrenheit temperature (en)  |
| SI sistemarako konbertsioa | baliorik ez |
| Honen izena darama | Gabriel Fahrenheit |
| Ikurra | °F, ℉, °F, °F eta °F |

Fahrenheit graduen konbertsio taula| Zeinetik | Zeinera | Formula |
| --- | --- | --- |
| Fahrenheit | Celsius | °C = (°F - 32) / 1.8 |
| Celsius | Fahrenheit | °F = °C × 1.8 + 32 |
| Fahrenheit | Kelvin | K = (°F + 459.67) / 1.8 |
| Kelvin | Fahrenheit | °F = K × 1.8 - 459.67 |
| Fahrenheit | Rankine | °Ra = °F + 459.67 |
| Rankine | Fahrenheit | °F = °Ra - 459.67 |
| Fahrenheit | Reaumur | °Ré = (°F - 32) / 2.25 |
| Reaumur | Fahrenheit | °F = °Ré × 2.25 + 32 |

     Fahrenheit erabiltzen duten herrialdeak.
     Fahrenheit eta Celsius erabiltzen duten herrialdeak.
     Celsius erabiltzen duten herrialdeak.
**Fahrenheit gradu**a Gabriel Fahrenheitek proposaturiko tenperatura unitatea da. Haren sistema Celsius graduetarako erabilitako bera da baina uraren ordez, kloruro amonikoaz baliatuz.

Fahrenheit eskalan uraren urtze puntua 32 gradutan dago eta irakitearena, 212tan. 1,8 gradu Fahrenheit Celsuis gradu 1 da.

Eskala hori oraindik hainbat herri anglosaxoietan erabiltzen da, batez ere Estatu Batuetan

Erabilera zientifikorako, Rankine eskalaz baliatzen da, 0a zero absolutuan jarriz: Kelvin eta Celsiusen artean dagoen erlazio bera dago bien artean.

## Kanpo estekak
# Googolplex

**Googolplex** bat WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 1a googol bat zeroz jarraitua da. Horren zenbaki handia Edward Kasnerrek sortu zuen zenbakia eta infinituaren arteko ezberdintasuna irudikatzeko.

## Nolako handia da Googolplex bat?

Googol bat unibertsoan dauden partikula elementalen kopurua baino handiagoa da, zeina 1072 eta 1087 artean estimatua izan den. Googolplex batek googol bat zero dituenez ezinezkoa da idaztea modu dezimalean, unibertsoko materia osoa baino paper eta tinta gehiago beharko litzatekelako. Modu dezimalean idatzita ez dago aukerarik inongo disko gogorretan ere sartzeko.

## Ikus, gainera

* Googol

## Kanpo estekak
# Kalam

**Kalam** (arabieraz: علم الكلام‎) Islam-aren zientzia erlijiosoetako bat da. Arabieraz hitzak «diskurtsoa» esan nahi du, eta tradizio islamiarrari dagokio, hots, printzipio teologikoak dialektikaren bidez bilatzeari. Terminoa, oro har, teologia naturalaz itzultzen da, gutxi gorabeherako interpretazio gisa, nahiz eta noizean behin (eta zehaztasun gutxiagorekin) filosofia gisa. Kalam jakintsu bati *mutakelik* deitzen zaio.

Interpretazio ugari egin daitezke jakintza-arlo hori zergatik izan zen jatorriz horrela; bat da jakintza-arlo horretako eztabaida zabalenetako bat, Higraren bigarren eta hirugarren mendeetan, Jainkoaren Hitza (Kalmistm Allh), Koranean errebelatua bezala, Jainkoaren betiko ezaugarria dela, eta, beraz, ez dela sortzen.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Erlijioaren soziologia
* Pastafarismoa

## Kanpo estekak
# Bosgarren indar

Fisikan, naturan ezagutzen diren elkarrekintza guztien oinarria osatzen duten funtsezko lau elkarrekintza behatu dira (oinarrizko indar ere deitzen zaie): indar grabitazionalak, elektromagnetikoak, elkarrekintza nuklear bortitzak eta elkarrekintza nuklear ahulak. Teoria espekulatibo batzuek **bosgarren indar** bat proposatu dute teoria horiekin bat ez datozen zenbait behaketa anomalo azaltzeko. Bosgarren indar horren ezaugarriak garatzen ari den hipotesiaren araberakoak dira. Askok indar bat postulatzen dute, gutxi gorabehera, grabitate-indarra (i.e., elektromagnetismoa edo indar nuklearrak baino askoz ahulagoa da), eskala kosmologikoetan milimetro bat baino gutxiagoko tartean. Beste proposamen bat indar ahul berri bat da, W-ren eta Z-ren bosoien bidez neurtua.

Bosgarren indarraren bilaketa handitu egin da azken hamarkadetan, kosmologian aurkikuntzak egin baitira, gaur egungo teoriek azaltzen ez dituztenak. Konturatu dira unibertsoaren masa gehiena materia ilun izeneko materiaren forma ezezagun batek azaltzen duela. Fisikari gehienek uste dute aurkitu gabeko partikula subatomiko berriak direla materia iluna, baina batzuek uste dute oinarrizko indar ezezagun batekin lotuta egon daitekeela. Bestalde, berriki jakin da unibertsoaren hedapena azkartzen ari dela, eta fenomeno hori energia ilun izeneko energia-forma bati esleitu zaio. Fisikari batzuek uste dute energia ilun mota bat, kintesentzia izeneko energia iluna, bosgarren indarra izan daitekeela.

## Erreferrentziak

## Kanpo estekak
# Halley kometa

| Halley kometa  |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Behaketa |
| Magnitude absolutua | 5,5 |
| Gorputz-gurasoa | Eguzkia |
| Aurkikuntza-data | K. a. 466 |
| Aurkikuntza-lekua | Antzinako Grezia |
| Honen izena darama | Edmond Halley |
| **Orain duen posizioa ikusi** |
| Orbitaren ezaugarriak |
| Apoapsis | 35,282406265764 AU |
| Periapsis | 0,57486383137434 AU |
| Ardatzerdi handia | 17,928635048569 AU |
| Eszentrikotasuna | 0,96793599569532 |
| Orbita-periodoa | 27.728,046087904 egun |
| Batezbesteko anomalia | 274,38233713668 ° |
| Makurdura orbitala | 162,19053004391 ° |
| Goranzko nodoaren luzera | 59,098947206124 ° |
| Periapsiaren argumentua | 112,24143146378 ° |
| Ezaugarri fisikoak |
| Diametroa | 11 km |
| Masa | 220 Tg |
| Dentsitatea | 850 kg/m³ |
| Albedoa | 0,04 |
| Behin-behineko izendapenak | 1P/1982 U1 1982i 1P/1909 R1 1909c 1P/1835 P1 1835 III 1P/1758 Y1 1759 I 1P/1682 Q1 1682 1P/1607 S1 1607 1P/1531 P1 1531 1P/1456 K1 1456 1P/1378 S1 1378 1P/1301 R1 1301 1P/1222 R1 1222 1P/1145 G1 1145 1P/1066 G1 1066 1P/989 N1 989 1P/912 J1 912 1P/837 F1 837 1P/760 K1 760 1P/684 R1 684 1P/607 H1 607 1P/530 Q1 530 1P/451 L1 451 1P/374 E1 374 1P/295 J1 295 1P/218 H1 218 1P/141 F1 141 1P/66 B1 66 1P/-11 Q1 -11 1P/-86 Q1 -86 1P/-163 U1 -163 1P/-239 K1 -239 1986 III 1910 II |

**Halley kometa**, ofizialki **1P/Halley** deitua, epe laburreko kometa ezagunena da, Lurretik 75 edo 76 urtean behin ikus daitekeena. Epe laburreko kometen artean begi hutsez antzeman daitekeen bakarra da, eta baliteke gizaki baten bizialdian bitan agertzea. Begi hutsezko beste kometa batzuk, argitsuagoak eta ikusgarriagoak izan daitezkeen arren, milaka urtean behin baino ez dira agertuko.

Halley kometa Eguzki-sistemaren barrenean sartzen ikusi izana Txinako, Babiloniako eta Europako Erdi Aroko kroniketan dago idatzirik, gorputz zerutar bera zela jakin gabe. Kometaren periodikotasuna, lehendabiziko aldiz 1705ean ezarri zuen Edmond Halley ingelesak, eta egun haren omenez darama izena. Eguzki Sistemaren barrenean 1986an sartu zen azken aldiz, eta 2061ean agertuko da berriz.

1986ko agerraldian, Halley kometa espazio ontzi batek behatu zuen lehen aldiz, eta kometaren nukleoari eta isatsari buruzko informazio zehatza eman zuen. Behaketa horiek euskarria eman zioten zenbait hipotesiri kometen osaketari buruz, batik bat Fred Whipple-ren "elur-bola zikin" izeneko ereduari. Horrela, egiaztatu zen Halley kometa irakite-puntu baxuko izotz batzuen nahasketak osatu zuen (ura, karbono dioxidoa, amoniakoa eta hautsa). Hala ere, behaketak ideia horiek eraberritu ere egin zituen hainbat puntutan; esaterako, Halley kometaren azala hautsezko bestelako materialek osatzen dutela, eta zati bat baino ez dela izotzezkoa.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Halley kometa historian Zientzia.net (2010)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau astronomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Kasualitate

**Kasualitatea**, **kointzidentzia hutsa** ere deitua, gertaera zenbaitek dituzten zirkunstantzia eta ezaugarri komunen multzoa da, zoriz gertatzeko ustez duten probabilitate txikiagatik edo printzipioz duten lotura eskasagatik, behatzaileengan harridura sorrarazten dutenak. Zerbait kasualitatez gertatu denean, bereziki gertaera garrantzitsuen kasuan, patua aipatzen da horiek gertatzeko arrazoi moduan, modu irrazionalez. Kasualitatezkoak irizten diren gertaerak denetarikoak izan daitezke, hala nola, elkar ezagutu berri duten bi pertsonen urtebetetze egun edo abizen berdina, hiri handi batean norberak galdutako giltzak kalean ezagun batek aurkitzea nahiz eguraldi oneko bolada baten ondoren, ospakizun egun batean eguraldi txarra suertatzea. Maiz, intuizioz izandako gertaerak gauzatu eta kointziditzea kasualitate handia dela pentsatzen bada ere, probabilitate legeen arabera ez dira hain harrigarriak; adibidez, bi pertsonak gutxienez urtebetetze egun bera izateko probabilitatea %50a baino handiagoa izateko zenbat pertsona behar diren hurbiltzean, pertsona arruntek kopuru handiak aipatzen dituzte, matematikoki pertsona kopuru hori 23 da, askok uzte dutena baino txikiagoa.

## Ikus, gainera

* Zorte
# Sagittarius A*

| Sagittarius A\* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Behaketa |
| Distantzia Lurretik | 26.000 ly |
| Gorputz-gurasoa | Sagittarius A |
| Aurkitzailea | National Radio Astronomy Observatory (en)  eta Robert Hanbury Brown |
| Aurkikuntza-data | 1974ko otsailaren 14a |
| Konstelazioa | Sagittarius |
| Igoera zuzena | 266,416816625 ° |
| Deklinazioa | −29,007824972 ° |
| Ezaugarri fisikoak |
| Masa | 4.020.000 M☉ |
| Izendapenak |
|
ikusi[erakutsi]
* A catalog of X-ray point sources from two megaseconds of Chandra observations of the Galactic center (en) : CXOGC J174540.0-290027 ASCA X-ray source catalog in the Galactic Center region (en) : [SKM2002] 28
 |

**Sagittarius A\ Esne Bidearen erdialdean dagoen zulo beltz supermasibo bat da. Dibulgazio artikulu eta zientzia jendarteratzeko dokumental askotan Sagittarius A\* zulo beltz supermasiboari "**Esne Bideko munstroa**" deitzen diote.

Zulo beltz supermasibo hau gure eguzki sistemarekin konparatu egin ohi da dauzkan neurriak irudikatzeko. Azken kalkuluen arabera, tamaina gure eguzkiarena baino nabarmen handiagoa, baina Merkurioren orbita baino txikiagoa. Masa, ordea, gure eguzkiaren baino askoz handiagoa. 4.310.000 M☉ eta 4.020.000 M☉ arteko masa kalkulatu da (non M☉ eguzkiaren masa adierazten duen).

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Angelo Secchi

| Angelo Secchi |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Reggio nell'Emilia, 1818ko ekainaren 18a |
| Herrialdea |  Italiako Erresuma  (1861eko martxoaren 17a - |
| Heriotza | Erroma, 1878ko otsailaren 26a (59 urte) |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Stonyhurst College (en)  |
| Hizkuntzak | italiera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | astronomoa eta fisikaria |
| Enplegatzailea(k) | San Petersburgoko Zientzien Akademia |
| Jasotako sariak |
ikusi
* Foreign Member of the Royal Society  (1856ko azaroaren 20a)
 |
| Kidetza | Royal Society Frantziako Zientzien Akademia Zientzien Errusiar Akademia XL izeneko Zientzien Akademia Nazionala Zientzien Bavariar Akademia Accademia delle Scienze di Torino |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | Erromatar Eliza Katolikoa |
| Erlijio-ordena | Jesusen Konpainia |
|  |

**Angelo Secchi** (Reggio Emilia, 1818ko ekainaren 28a - Erroma, 1878ko otsailaren 26a) italiar apaiz eta astronomoa izan zen.

16 urterekin Jesusen Lagundian sartu zen. Erroman ikasketa zientifikoak egin zituen eta 1847an apaiz ordenatu zuten. Jesuitak Erromatik kanporatu zituztenez, Ingalaterran eta Estatu Batuetan egon zen. Han astronomian espezializatu zen eta 1859an Erromara itzuli ondoren, jesuiten behatoki astronomikoa zuzendu zuen. 28 urtez Pontifizioko Gregoriotar Unibertsitateko behatokia zuzendu zuen.

Espektroskopia astronomikoaren aitzindaria izan zen, eta eguzkia izar bat dela esan zuen lehen zientzialarietako bat.

Ozeanografian, meteorologian eta kimikan ere ekarpenak egin zituen. Secchiren diskoa]]]] asmatu zuen uraren gardentasuna neurtzeko.

## Lan hautatuak

* *Misura Della Base Trigonometriea Eseguita Sulla Via Appia*, 1858
* *Il Quadro Fisico del Sistema Solare Secondo le Piu Recenti Osservazioni*, 1859
* *Sui recenti progressi della meteorologia*, 1861
* *Sulla Unitá delle Forze Fisiche*, 1864
* *Unità delle forze fisiche*, 1864
* *Le Soleil: Exposé des Principales Découvertes Modernes*, 1870
* *Rapporto della commissione per la misura del meridiano centrale europeo negli Stati Pontifici*, 1871
* *Stelle*, 1877
* *Lezioni elementari di fisica terrestre*, 1879

## Kanpo estekak
# Apolo asteroideak

|  |
| --- |
|  |
| Behaketa |
| Aurkitzailea | Karl Wilhelm Reinmuth |
| Aurkikuntza-data | **Adierazpen errorea: Ustekabeko ( eragilea** |
| Honen izena darama | 1862 Apollo |

**Apolo asteroideak** Lurretik hurbileko asteroide talde bat dira, euren izena 1862 Apollo asteroideagatik jasotzen dutenak, talde honetako aurkitutako lehen asteroidea izan zena. Karl Wilhelm Reinmuthek aurkitu zuen. Erdiardatz nagusia, Lurretik eguzkirako distantzia baino handiagoa dute (unitate astronomiko bat baino gehiagokoa), eta euren perihelioaren distantzia eguzkitik 1,017 unitate astronomiko baino gutxiagora dago.

Apolo asteroideen taldeko asteroiderik handiena 1866 Sysiphus da, 10 kilometroko diametroa duena.

Hona hemen zerrenda osoa:

| Izena | Urtea | Aurkitzailea |
| --- | --- | --- |
| 2008 TC3 | 2008 | Catalina Sky Survey |
| 2007 VK184 | 2007 | Catalina Sky Survey |
| 2007 TU24 | 2007 | Catalina Sky Survey |
| 2007 WD5 | 2007 | Catalina Sky Survey |
| 2006 FV35 | 2006 | Spacewatch |
| 2006 SU49 | 2006 | Spacewatch |
| 2004 XP14 | 2004 | LINEAR |
| 2004 AS1 | 2004 | LINEAR |
| 2002 TD66 | 2002 | LINEAR |
| 137108 1999 AN10 | 1999 | LINEAR |
| 1998 KY26 | 1998 | Spacewatch |
| 1997 XR2 | 1997 | LINEAR |
| 69230 Hermes | 1937 | Karl Reinmuth |
| 53319 1999 JM8 | 1999 | LINEAR |
| 52760 1998 ML14 | 1998 | LINEAR |
| 35396 1997 XF11 | 1997 | Spacewatch |
| 29075 1950 DA | 1950 | Carl A. Wirtanen |
| 25143 Itokawa | 1998 | LINEAR |
| 1994 CC | 1994 | Spacewatch |
| 6489 Golevka | 1991 | Eleanor F. Helin |
| 4769 Castalia | 1989 | Eleanor F. Helin |
| 4660 Nereus | 1982 | Eleanor F. Helin |
| 4581 Asclepius | 1989 | Henry E. Holt, Norman G. Thomas |
| 4486 Mithra | 1987 | Eric Elst, Vladimir Shkodrov |
| (4197) 1982 TA | 1982 | Eleanor F. Helin, Eugene Shoemaker |
| 4183 Cuno | 1959 | Cuno Hoffmeister |
| 4179 Toutatis | 1989 | Christian Pollas |
| 4015 Wilson-Harrington   | 1979 | Eleanor F. Helin |
| 3200 Phaethon | 1983 | Simon F. Green, John K. Davies / IRAS |
| 2101 Adonis | 1936 | Eugène Joseph Delporte |
| 2063 Bacchus | 1977 | Charles T. Kowal |
| 1866 Sisyphus | 1972 | Paul Wild |
| 1862 Apollo | 1932 | Karl Reinmuth |
| 1685 Toro | 1948 | Carl A. Wirtanen |
| 1620 Geographos | 1951 | Albert George Wilson, Rudolph Minkowski |
| 1566 Icarus | 1949 | Walter Baade |

## Kanpo estekak
# Manchester-Liverpool burdinbidea

| Manchester-Liverpool burdinbidea |
| --- |
|  |
| Geografia |
| Luzera | 50 km |
| Lurraldea | Lancashire |
| Trenbide zabalera | 1435 mm-ko trenbidea |
| Ezaugarriak |
| Historia |
| Irekiera | 1823 |
| Itxiera | 1845 |
| Ordezkatzen du | Bolton and Leigh Railway (en)  |
| Ordezkatzailea | Grand Junction Railway (en)  |

1830eko lehenengo bidaia.
**Manchester-Liverpool burdinbidea** (ingelesez: *The Liverpool and Manchester Railway, L&MR*) hirien artean eta bidaiariekin egindako lehendabiziko burdinbidea izan zen.

Lurrunezko tren-makinekin soilik funtzionatzen zuen lehen trenbidea izan zen, animaliek tiratutako tranbien trafikoa baimendu gabe; bere hedadura osoan bide bikoitzekoa izan zen lehenengoa ere izan zen; benetako seinaleztapen-sistema bat zuen lehena; zerbitzuaren ordutegiak argitaratu zituen lehena; eta posta arrunta eraman zuen lehena.

Estreinaldia 1830eko irailaren 15ean izan zen Liverpooletik abiatuta eta Manchesterrerantz (Ipar-mendebaldeko Ingalaterra). Jatorriz burdinbide hau eraiki zuten garraiobide azkarragoa emateko Liverpoolgo portutik Manchesterreko eta inguruko udalerrietako errotetara. 1845ean burdinbide hau Grand Junction Railway (GJR) delakoak barne hartu zuen, bazkide nagusia zenak. Hurrengo urtean GJR London and North Western Railway izeneko burdinbidearen barruan gelditu zen. 56 kilometroko burdinbidea izan zen, 64 zubi eta biadukturekin.

Hasierako bultzatzaileak Joseph Sandars, John Kennedy eta William James izan ziren, eta lehenengo urrats handia The Liverpool and Manchester Railway Company izeneko enpresa sortzea izan zen, 1823an eta Henry Boothen eskutik.

Istripuei dagokienez, nabarmentzekoak dira 1847an (Dee bridge) eta 1879an (Tay Bridge) jazotakoak.

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**"The Liverpool & Manchester Railway"
# Chicagoko metroa

Linea gorriko trena.
Metro sarearen mapa.
**Chicagoko metroa** Chicagoko hirian dagoen garraiobidea da. Guztira zortzi lineak osatzen dute eta 1892ko ekainaren 6an jarri zen martxan. Munduan eraikitako bigarren metroa izan zen Londreskoaren atzetik.

## Ezaugarriak

2009an metro-sareak 166 kilometro eta zortzi linea zituen. Lotune geltokiak kontuan bi aldiz zenbatu gabe, 151 geltoki zeuden, eta urtero ia 200 milioi pertsonek erabiltzen dute Chicagoko garraiobide publiko hau.

Chicagoko metroaz gain "Chicagoko L-a" edo "Chicago Elevated" ere deitzen zaio. Izan ere, metroaren ibilbide guztia lur gaineko bidezubien bidez egiten da.

### Lineak

* █ **Linea gorria**: 34 geltoki eta 35 kilometro luze da. Astegunetan 230.434 pertsonek erabiltzen dute batez beste.
* █ **Linea urdina**: 33 geltoki eta 43 kilometro ditu.
* █ **Linea marroia**: 19 geltoki eta 18 kilometro ditu.
* █ **Linea berdea**: 29 geltoki eta 33,5 kilometro ditu.
* █ **Linea laranja**: 1990eko hamarkadaren hasieran eraiki zen eta 21 kilometro ditu.
* █ **Linea arrosa**: 18 kilometro ditu eta astegunetan 13.461 pertsonek erabiltzen dute batez beste.
* █ **Linea morea**: Sei kilometro ditu.
* █ **Linea horia**: Zortzi kilometro ditu.

## Ikus, gainera

* Metro

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Chicago Transit Authority-ren webgunea.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Ameriketako Estatu Batuetako geografiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Gondola

Gondola bat, Veneziako Kanal Handian.
**Gondola** (italieraz /ˈɡondola/ ahoskatua) arraun ontzi arin luzarana da, hamar bat metro luze eta 1,30 metro zabal. Branka eta popa zorrotzak, jasoak eta bihurtuak ditu. Pertsona bakar batek gidatzen du, popan jarrita, haga batekin. Veneziako ubideetan erabiltzen da batez ere; 1000. urte inguruan erabili ziren lehen aldiz.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak
# Garraio-sare

Parisko metroko **garraio-sare** bat.
**Garraio-sarea** eremu batean produktuak eta pertsonak garraiatzeko erabiltzen diren errepide, bide, burdinbide eta beste azpiegituren multzoa da, garraioa era eta efizienteenean egiteko elkarren artean loturik, bereziki oso urbanizatuta dauden eskualdetan. Garraio-sare batek garraio-modu zenbait har ditzake bere baitan (trena, autobusa, ...).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

## Kanpo estekak