Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Txinako Espazio Administrazio Nazionala

| Txinako Espazio Administrazio Nazionala |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen laburra | CNSA |
| Mota | espazioko agentzia, national bureau magaged by minister commissions of State Council (en)  eta name externally reserved by institution (en)  |
| Herrialdea | Txinako Herri Errepublika |
| Jarduera |
| Kidetza | Inter-Agency Space Debris Coordination Committee (en)  eta Consultative Committee for Space Data Systems (en)  |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Pekin
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Jabea | Ministry of Industry and Information Technology of the People's Republic of China (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1993ko apirilaren 4a |
| Jasotako sariak |  Leif Erikson Lunar Prize  (2019) |
| webgune ofiziala  |

**Txinako Espazio Administrazio Nazionala** (txineraz 国家航天局), Txinako Herri Errepublikaren espazio agentzia nazionala da, herrialde honetako espazio programaren arduraduna.

1993ko apirilaren 22aan sortua izan zen, ordurarte Airespazio Agentziatik bananduz. 2003an gizaki bat espaziora bidaltzea lortu duen hirugarren espazio agentzia bilakatu zen. 2007an bere lehenbiziko Ilargirako Chang'e-1 misioa jaurti zuen.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala **(Txineraz)(Ingelesez)**
# 375 Ursula

| 375 Ursula  |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Behaketa |
| Magnitude absolutua | 7,49 |
| Gorputz-gurasoa | Eguzkia |
| Aurkitzailea | Auguste Charlois |
| Aurkikuntza-data | 1893ko irailaren 18a |
| Aurkikuntza-lekua | Nizako Behatokia |
| Planeta txikien taldea | Asteroide gerrikoa |
| Honen izena darama | ezezaguna |
| **Orain duen posizioa ikusi** |
| Orbitaren ezaugarriak |
| Apoapsis | 3,4475620162666 AU |
| Periapsis | 2,8072530772628 AU |
| Ardatzerdi handia | 3,1274075467647 AU |
| Eszentrikotasuna | 0,10237056242737 |
| Orbita-periodoa | 2.020,1105959097 egun |
| Batezbesteko anomalia | 4,7804371567521 ° |
| Makurdura orbitala | 15,931 ° |
| Goranzko nodoaren luzera | 336,38213273071 ° |
| Periapsiaren argumentua | 341,42449765091 ° |
| Tisserand parametroa | 3.147 |
| Ezaugarri fisikoak |
| Diametroa | 216 km |
| Albedoa | 0,037 |
| Mota espektrala | C-motako asteroide eta X-type asteroid (en)  |
| Behin-behineko izendapenak | 1893 AL A893 SB |
| Nabigazioa |
| « 374 Burgundia • 376 Geometria » |

**375 Ursula**, asteroide gerrikoan aurkitutako 375. asteroidearen izena da. 1893ko irailak 18an aurkitu zuen Auguste Charlois astronomo frantziarrak Nizatik.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa **374 Burgundia** | **Asteroidea** 1893ko irailak 18an aurkitua | Ondorengoa **376 Geometria** |

## Kanpo estekak
# Oxido

Oxidoa duen burdinezko torloju bat
**Oxidoa** oxigeno atomo bat edo gehiago duen konposatu bitarra da, oxigeno hori oxidazio-egoera -2an egonik. Oxidoak egoera gaseoso, likido edo solidoan egon daitezke tenperatura egoera normalean. Barietate handia dago, izan ere, elementu kimiko gehienek oxigenoarekin lotura egonkorrak sor ditzakete; batzuek, egoera bat baino gehiagotan, gainera. Horregatik, egoera ioniko edo kobalenteak izan ditzake. Oxido nitrikoa (NO) edo nitrogeno dioxidoa (NO2), biak dira oxidoak, adibidez. Anhidridoak oxido ez-metalikoak dira, ur molekula bat galdu dutenak.

Oxido mota asko dago. Oso ezagunak dira, adibidez, ura (hidrogenoaren oxidoa) eta karbono dioxidoa (CO2). Ia gai bakun guztiek, gas nobleek izan ezik, eratzen dituzte oxidoak. Oxido guztiek ez dute egonkortasun bera; metalek eratzen dituzten oxidoak dira egonkorrenak. Hidrokarburo alifatiko batzuek ere oso erraz oxidatzen dira, butileno oxidoa, etileno oxidoa eta abar eratuz.

## Oxidoen sailkapena

Orain dela urte gutxi arte oxidoak bi talde nagusitan sailkatzen ziren, oxigenoarekin elkartua zegoen elementua metala izan ala ez. Lehenengoei *oxidoak* deitzen zitzaien eta bigarrenei *anhidridoak*. Oxidoek urarekin erreakzionatuz hidroxidoak eratzen dituzte; eta anhidridoek, berriz, azidoak. Gaur egun denei *oxido* izenaz deitzen zaie, eta tasunak zehazteko *oxido basikoa* (hidroxidoak eratzeko joera baldin badu), *oxido azidoa* edo *oxazidoa* (azidoak eratzeko joera baldin badu), eta *oxido anfoteroa* (tarteko joera baldin badu) deiturak erabiltzen dira.

Azkenaldi honetan bada oxidoak sailkatzeko beste modu bat, oxidoa osatzen duten gai bakunen artean egiten diren lotura motak eta sortzen diren egiturak kontuan hartzen dituena. Horrela, hiru oxido mota bereizten dira: kristal erako ioi oxidoak, kristal erako oxido kobalenteak eta oxido kobalente lurrunkorrak.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Herdoil

## Kanpo estekak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
# Van Allenen gerrikoak

Van Allenen gerrikoak
**Van Allenen gerrikoak** energiaz kargatutako partikulak dituzten eremuak dira. Partikula horietatik gehienak eguzki haizetik datoz, horren magnetosferak planeta baten inguruan harrapatu eta atxikitzen direnak. Lurrak horrelako bi gerriko ditu, eta batzuetan beste batzuk sor daitezke aldi baterako. Gerrikoek James Van Allenen izena hartzen dute, 1958an deskribatu zituenak.

Lurraren bi gerriko nagusiak 640 eta 58.000 km arteko altueratik hedatzen dira, erradiazio mailak aldakorra duten eremua. Gerrikoak Lurraren eremu magnetikoaren barnealdean daude. Elektroiak eta protoi energetikoak harrapatzen dituzte. Beste nukleo batzuk, alfa partikulak kasu, ez dira hain ohikoak. Gerrikoak osatzen dituzten partikula gehienak eguzki-haizetik datozela uste da; beste batzuk, berriz, izpi kosmiko moduan iristen dira. Eguzki-haizea harrapatzean, eremu magnetikoak energia-partikula horiek desbideratzen ditu, eta atmosfera hondamenditik babesten du.

Gerrikoak arriskutsuak dira sateliteentzat, eta haien osagai sentikorrak blindaje egoki batekin babestu behar dira eremu horretatik gertu denbora asko igarotzen badute. Van Allenen gerrikoak zeharkatu zituzten *Apollo* misioetako astronautek erradiazio dosi oso baxua eta kaltegabea jaso zuten.

2013an, Van Allen zundek hirugarren erradiazio gerriko iragankor bat atzeman zuten, lau astez iraun zuena.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Sumendi-erupzio

Hawaiar motako erupzioa.
**Sumendi-erupzioa** lurrazalaren pitzaduretatik edo irekiguneetatik laba, errautsak, gasak eta abar irtetea da.

Erupzioen ezaugarriak aztertzeko alderdi asko izan behar dira kontuan; magma oso likatsua den ala ez, sumendi-tximinia nolakoa den, gasen presioa oso handia den, etab. Oro har, leherketa bidez izaten dira erupzioak (magma azidoa, oso likatsua, kraterraren inguruan edo kraterrean bertan solido denean), baina gerta daitezke leherketarik gabekoak ere (magma basikoa denean sumendiaren laba, gasak eta abar pixkana ateratzen dira). Erupzio mota asko dago eta kanpotik ikusten diren ezaugarrien arabera sailkapen orokor bat egin da, baina ez da sailkapen mugatua; erupzio bakar batean bi erupzio motaren ezaugarriak ager daitezke, sumendi batek erupzio mota desberdinak izan ditzake aldiko, eta abar.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2018-10-17 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau geologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Objektu Hegalari Ezezagun

OHE baten argazki klasikoa, 1952ko uztailaren 31an, New Jerseyn hartuta. (Ameriketako Estatu Batuak)
Objektu Hegalari baten argazkia. (Egileak berak aitortzen du ez dela beste munduko ezer).
**Objektu Hegalari Ezezaguna**, laburturik **OHE** (1952. urtean Estatu Batuetako Aireko Armadak ezarritako ingelesezko *UFO* edo *Unidentified Flying Object* terminotik) lekuko bakar batek edo batzuek batera ikusitako aireko fenomeno bat da, lekukoek fenomenoaren izaera identifikatu ezin izan dutelarik. Argazkiz, radarrez, bideoz edo bestelako tresna batez jasotako aire seinaleak eta irudiak ere biltzen ditu terminoak. Maiz plater hegalari ere deitu izan zaie, ustez duten itxuragatik. 1940ko hamarkadaren bukaeran hasi ziren halako objektuen berri ematen, eta fikziozko lanetan agerpen zabala dute. Fenomeno hauek ustezko estralurtarren aireontzi eta espazio ontziekin lotu badira ere, gaurdaino zientziaz ezin izan da lotura hori frogatu. Zientzialarien artean adostasun nahiko zabala dago, OHEak ikertzeak ez duela inolako interesik, kultura arloko produktutzat ez bada.
Pertsona askok sinesten dute fenomeno honetan; izan ere, objektu hegalari ezezagunak erakusten dituzten irudi eta bideo ugari daude, eta militarrek OHEei buruzko hainbat dokumentu sekretupean gordeta dituztela uste dute OHEetan sinesten dutenek.

Aldiz, badira eszeptiko ugari ere. Beren jarrera zientziaren funtsezko printzipio batean oinarritzen dute: fenomeno baten existentzia aldarrikatzeko, froga eztabaidaezinak behar dira. Nabarmentzen dutenez, OHEek estralurtarrekin zerikusia dutela erakusten duen froga fidagarririk ez da. Zientzialari gehien-gehienak eszeptikoak dira, OHEak iruzur hutsa direla deritzote.

Objektu Hegalari Ezezagunak ikertzen dituzten pertsonei ufologo deritze.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Betty eta Barney Hill

## Kanpo estekak

* OHEak Euskal Herrian.
# William Wordsworth

| William Wordsworth |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Poet Laureate of the United Kingdom (en)  |
| --- |

 1843ko apirilaren 6a - 1850eko apirilaren 23a |
| Bizitza |
| Jaiotza | Cockermouth, 1770eko apirilaren 7a |
| Herrialdea |  Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua  Britainia Handiko Erresuma  1801eko urtarrilaren 1a) |
| Bizilekua | Wordsworth House and Garden (en)  |
| Talde etnikoa | Ingelesa |
| Lehen hizkuntza | ingelesa |
| Heriotza | Rydal Mount (en) , 1850eko apirilaren 23a (80 urte) |
| Hobiratze lekua | St Oswald's Church, Grasmere (en)   |
| Heriotza modua | berezko heriotza: pneumonia |
| Familia |
| Aita | John Wordsworth |
| Ama | Ann Cookson |
| Ezkontidea(k) | Annette Vallon Mary Hutchinson  (1802ko urriaren 4a, 1802ko urriaren 3a - |
| Bikotekidea(k) |
ikusi
* Annette Vallon
 |
| Seme-alabak |
ikusi
* Anne-Caroline Wordsworth William Wordsworth (en)  Dora Wordsworth (en)  Catherine Wordsworth (en)  John Wordsworth (en)  Thomas Wordsworth (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Dorothy Wordsworth Richard Wordsworth (en)  John Wordsworth (en)  Christopher Wordsworth (en)
 |
| Familia |
ikusi
* John Hymers (en)  (iloba txiki)
 |
| Leinua | Wordsworth (en)  |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Saint John's College (Cambridge) Hawkshead Grammar School (en)  |
| Hizkuntzak | ingelesa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | olerkaria, kanta-idazlea eta idazlea |
| Lan nabarmenak |
ikusi
* *The Prelude (en)*
 |
| Ezizena(k) | Bard of Rydal Mount |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | anglikanismoa |
|

---

 |
|       |

**William Wordsworth** (Cockermouth, Cumberland, Ingalaterra, 1770ko apirilaren 7a - Grasmere, Westmorland, Ingalaterra, 1850eko apirilaren 23a) ingelesezko poeta izan zen.

## Bizitza

Ingalaterrako iparraldeko aintziren eskualdean jaio zen, eta hango paisaiak eragin handia izan zuen idazlearen haurtzaroan eta literatura-lanetan. Ikasketak Cambridgeko Unibertsitatean amaitu ondoren, Europan zehar ibili zen bidaiari; Frantziako Iraultzaren aldeko agertu zen. Garai hartan idatzi zuen *An Evening Walk* (1793, *Ibilaldia arratsaldean*) poema. 1795ean, nekazaritza-eremuko etxe batean hartu zuen bizilekua, eta Samuel Taylor Coleridge poeta eta kritikariaren adiskide egin zen. Handik hiru urtera, harekin batean *Lyrical Ballads* poesia-bilduma argitaratu zuen, ingeles erromantizismoaren bilakaeran eragin handia izan zuena. 1799an Grasmeren jarri zen bizitzen (aintziren eskualdea), ezkondu egin zen, eta poesiak idazteari ekin zion. 1805ean *Ode: Intimations of Immortality* (*Oda hilezkortasunari*) poema ospetsua idatzi zuen; garai berean *The Prelude* (*Preludioa*) poema-bildumen zirriborroa aurreratu zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Bibliografia

* Wordsworth, William; Elkoroberezibar, Miguel Angel: *William Wordsworth (1770-1850); The oak of Guernica (Itzul.: Gernikako arbola*. - Egan, 1996-1, 146-147.
# Skadi Mons

**Skadi Mons** Artizarrean aurkitzen den Maxwell Montes mendiko gailurrik garaiena da, Ishtar Terra goi-lautadan dagoelarik. Planetako punturik garaiena ere bada, 10.700 metro inguru dituela planetaren batazbesteko erradioaren gainetik.

## Kanpo estekak
# Sputnik 7

| Sputnik 7 |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Fabrikazioa |
| Fabrikatzailea | RKK Energia |
| Historia |
| Hurrengoa | Venera 1 |
|  |
|  |
| **Espazio jaurtiketa** |  1961eko otsailaren 4a |
| **Atmosferan sartzea** |  1961eko otsailaren 26a |
| Honen parte | Venera Programa |
|  |
|  |
|  |
| Masa | 6.483 kg eta 644 kg |

**Sputnik 7** (*Tyazheliy Sputnik* izenaz ere ezagutua) Artizarrera espazio-zunda bat bidaltzeko lehenengo saiakera sobietarra izan zen.

Zundak 6.483 kg-ko pisua zuen, eta 1961eko otsailaren 4an jarri zen lurraren orbitan SL6/A-2-e jautigailu batean. Misioa plataforma orbital batez eta lehenengo Venera zunden antzeko zunda batez osatua zegoen. Molniya zuziri baten laugarren etapak zunda lurraren orbitatik atera behar zuen, Artizarraren norabiderantz bidaliz, baina ignizio sistemak huts egin zuen.

## Ikus, gainera

* Venera Programa

## Kanpo estekak

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa **Sputnik 6** | **Sputnik programa** 1961 | Ondorengoa **Venera 1** |
# Galileo (espazio misioa)

Galileo, espaziora jaurti aurretik.
**Galileo** misioa Jupiter planeta ikertu zuen NASAren misioa izan zen. Zunda 1989ko urriaren 18an jaurti zuen Atlantis transbordadoreak STS-34 misioaren bitartez, eta sei urte beranduago, 1995eko abenduaren 7an, ailegatu zen Jupiterrera, Lurra eta Artizarraren grabitazioaren indarraz baliatuta.

## Ikus, gainera

* NASA

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Galileo misioari buruzko informazioa NASAren webgunean.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Planeten nomenklatura

Ular Facula and Sarpa Facula, Merkurioko gainazalean.
**Planeten nomenklatura sistema** planeta edo satelite natural baten gainazalaren forma edo ezaugarria geografikoak identifikatu eta izendatzeko sistema bakarra da. Forma geografiko horiei izen ofizialak emateko eginkizuna Nazioarteko Astronomia Batasunak hartu zuen 1919an sortu zenetik, eta izendapen astronomikoari buruzko konbentzioak jarraitzen dituzte.

Izendapenetan izen arruntak erabakitzen dira, hala nola fakula bat edo patera bat zer den; eta gero izen bereziak eman ere, forma geografiko zehatz bakoitza identifikatzeko; esate baterako, euskara tartean duten adibide batzuk aipatzeagatik, Galdakao kraterra (Marten), Ekhi Patera (Io satelitean) edo Suge fakula (Merkurion).

Forma geografikoen izen arrunterako izen latinoa aukeratzen da (*Facula*), eta haren plural latinoa erabiltzea ere ohikoa da (*Faculae*). Halaber hori izen propioaren bigarren osagarria izan ohi da; hortaz, *Suge Facula* da ofizialki Merkurioko gainazalean euskal izena duen fakula.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak