Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Monachus

| *Monachus* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Carnivora |
| Familia | Phocidae |
| Subfamilia | Monachinae
 |
| Generoa  | **Monachus** Fleming, 1822 |
|  |
| Azpibanaketa |
| *Monachus monachus*
*Monachus schauinslandi*
†*Monachus tropicalis* |

Monachus Phocidae ugaztun familiako genero bat da. Generoak hiru espezie besterik ez ditu. Itsas txakur hauek familia osoan klima tropikalean bizi diren bakarrak dira. Genero osoa oso egoera larrian dago eta bizirik dauden espezimenek aniztasun genetiko txikia dute Bizirik dauden espezieen Pleistozeno garaiako fosilak topatu dituzte.

## Espezieak

* Itsas txakur fraide (*Monachus monachus*)
* *Monachus schauinslandi*
* †*Monachus tropicalis*

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Meteorologiako Estatu Agentzia

| Meteorologiako Estatu Agentzia |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen ofiziala | Agencia Estatal de Meteorología |
| Izen laburra | AEMet eta AEMet |
| Mota | estatu agentzia eta meteorological service (en)  |
| Herrialdea | Espainia |
| Jarduera |
| Honen parte | Secretariat of State for Environment (en)  |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Madril
 |
|  |
| Kideak | AEMet Izaña (en)  |
| Legezko forma | estatu agentzia |
| Jabea | Secretariat of State for Environment (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1887ko abuztuaren 12a |
| webgune ofiziala     |

**Espainiako Meteorologiako Estatu Agentzia** (ofizialki, gaztelaniaz: *Agencia Estatal de Meteorología, AEMET*) Espainiako meteorologia agentzia da, Espainiako Nekazaritza, Elikadura eta Ingurumeneko Ministerioaren mendekoa. 1887an *Instituto Central Meteorológico* izenaz sortua, hainbat izen izan ditu bere historian (azkena 2008an). Egoitza nagusia Madrilen du. Espainia ordezkatzen du nazioarteko meteorologia erakundeetan (Munduko Meteorologia Erakundea —WMO—, EUMETSAT eta abar).

* Munduko eta EHko estazio meteorologikoen mapa (
*
*
*

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Euskalmet, Euskal Autonomia Erkidegoko meteorologia agentzia
* Nafarroako Meterorologia agentzia.
* Meteo-France

* Euskal Herriko gertakari meteorologikoak
* Muturreko tenperaturak Euskal Herrian
* Lurrazaleko eguraldi behaketa
* Estazio meteorologiko
* AEMETen eguneko datuak. (Category:AEMET\_Basque\_Country\_data)
* AEMETen hilabetekako datuak. (Category:AEMET\_Basque\_Country\_data)
* Commons: Category:Euskalmet\_Basque\_Country\_data Euskalmeten hilabetekako datuak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datu meteorologikoak Wikipedian eta Wikidatan Paula Ontalvilla, Xabier Irastorza, Galder Gonzalez, Ana Zelaia eta Kepa Sarasola. IEB2024. Informatikari Euskaldunen XIII. Bilkura Aurkezpenaren dokumentua Bideoa 1:11:10 minutuan

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau meteorologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Santa Cruz Tenerifekoko inauteriak

Santa Cruz Tenerifekoko inauteriak
**Santa Cruz Tenerifekoko inauteriak** Kanarietako hiri horretan otsailean egiten diren inauteriak dira, eta oihartzun handia izaten dute hedabideetan. Izan ere, Rio de Janeirokoen atzetik, munduko inauteri ospetsuenak direla jo ohi dute Espainian; eta, horrexegatik, Santa Cruz Tenerifekoa Rio de Janeirorekin senidetuta dago. 1980an, *nazioarteko turismo intereseko jai* izendatu zuen Espainiako Turismorako Estatu Idazkaritzak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Gaztelaniaz)** Santa Cruz Tenerifekoko inauteriak
# David Silva

| David Silva |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Arguineguín (en) , 1986ko urtarrilaren 8a (40 urte) |
| Herrialdea |  Espainia |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | gaztelania |
| Jarduerak |
| Jarduerak | futbolaria |
|

| Ibilbidea |
| --- |
| Taldeak | **Urteak** | **J** | **G** |
|  |
|  Valencia CF Mestalla | 2003 / 2004 | 14 | 1 |
|  Eibar KE | 2004 / 2005 | 35 | 4 |
|  Valencia Club de Fútbol | 2004 / 2010 | 119 | 21 |
|  Real Club Celta de Vigo | 2005 / 2006 | 34 | 4 |
|  Espainiako futbol selekzio nazionala | 2006 / 2018 | 125 | 35 |
|  Manchester City Football Club | 2010 / 2020 | 309 | 60 |
|  Real Sociedad | 2020 / 2023ko uztaila | 74 | 6 |
|  |
|   |

 |
|
Parte-hartzailea
* 2014ko Munduko Futbol Txapelketa 2010eko Munduko Futbol Txapelketa 2009ko FIFAren Konfederazioen Txapelketa UEFA Euro 2008 UEFA Euro 2012 UEFA Euro 2016 2018ko Munduko Futbol Txapelketa
 |
| Posizio edo espezialitatea | wing half (en)  |
| Pisua | 67 kilogramo |
| Altuera | 170 zentimetro |
| Jasotako sariak |
ikusi
* kirol merezimenduzko errege ordenako urrezko domina
 |
|

---

 |
| davidjimenezsilva.com |
|       |
|  |

**David Josué Jiménez Silva** (Arguineguín, Kanaria Handia, Espainia, 1986ko urtarrilaren 8a), kirol-munduan **David Silva** bezala ezaguna, futbolari espainiar ohia da. Espainiako Ligako Lehen Mailako Errealean jokatu zuen erdilari gisa. Espainiako selekzio nazionalean ere jokatu izan du.

Futboleko merkatuaren analisian espezializatua den Transfermarkt orrialdeak 5 milioi euroko merkatuko balioa ematen dio.

## Bizitza pribatua

David Silva Fernando Jimenez udaltzain ohi eta Valencia CF taldearen estadioko segurtasun arduradunaren eta Eva Silva japoniar jatorrikoaren semea da. Bi anai-arreba ditu.

## Estatistikak

2023ko maiatzaren 23an eguneratua.| Taldea | Herrialdea | Urteak | Partidua(k) | Gola(k) | Asistentzia(k) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Valentzia |  Espainia | 2004-2010 | 166 | 31 | 33 |
| Eibar KE |  EH | 2004-2005 | 35 | 4 | 1 |
| Celta de Vigo |  Galizia | 2005-2006 | 34 | 4 | 0 |
| Manchester City |  Ingalaterra | 2010-2020 | 436 | 77 | 141 |
| Erreala |  EH | 2020-2023 | 93 | 7 | 14 |

## Selekzio nazionala

Espainiako selekziotik 2018ko Munduko txapelketaren ondoren erretiratu bazen ere, 125 partidu jokatu zituen, eta 37 gol sartu. Bi Eurokopa (2008 eta 2012) eta Munduko txapelketa (2010) bat irabazi ditu.

## Kanpo estekak
# Landsat 7

Landsat 7
**Landsat 7**, AEBek jaurtitako satelite artifizial talde batetako azkena da (LandSat Programa). 1999ko apirilak 15ean jaurti zen. Landsat 7ren xede nagusia, planeta guztiko irudien datu basea eguneratzea da. Landsat programa, NASAk kontrolatzen duen arren, Landsat 7aren bidez jasotako irudiak, AEBetako Agentzia Geologikoak prozesatzen ditu (USGS ingelesezko siglez).

## Satelitearen zehaztapenak

Landsat 7, bere bizitza erabilgarria, 5 urtekoa izateko diseinatua izan zen, eta, egunero, 532 irudi bildu eta igortzeko ahalmena du. Orbita heliosinkroniko batean dago, horrek, toki zehatz batetik, beti ordu berean igarotzen dela esan nahi duelarik. Lurreko azalera guztiaren ikusmena du 15 egunetan, 232 orbita eginez. Satelitearen pisua, 1973 kilokoa da, 4,04 metroko luzera eta 2,74ko zabalera du. Bere aurrekoek ez bezala, Landsat 7k, 378 gigabyteko memoria solido bat du, 100 irudi inguru biltzeko gai direnak. Satelitearen barnean dagoen funtsezko tresna, Enhanced Thematic Mapper Plus (ETM+) da.

## Kanpo estekak
# Polinesiar

**Polinesiarrek** oso erlazionaturiko talde etnolinguistiko osatzen dute, jatorriz Polinesiakoa (Polnesiako Triangeluko uharteak), Ozeano Bareko Ozeaniako eskualde zabal batean. Historiaurreko hasierako jatorria Asiako hego-ekialdeko uhartean kokatzen dute eta Taiwango Urheimat batekin austronesiar etnolinguistiko talde handiaren parte dira. Polinesiar hizkuntzak hitz egiten dituzte, Austronesiar hizkuntza familiako Ozeaniako subfamiliako adar bat .

2012an, gutxi gorabehera, 2 milioi polinesiar etniko zeuden mundu osoan (osoak eta zati bat), eta horietako gehien-gehienak polinesiar estatu-nazio independenteetan bizi dira (Samoa, Niue, Cook uharteak, Tonga eta Tuvalu) edo gutxiengoak osatzen dituzte, esaterako, herrialdeetan. Australia, Txile (Pazko uhartea), Zeelanda Berria, Frantzia (Frantziar Polinesia eta Wallis eta Futuna) eta Estatu Batuak (Hawaii eta Samoa Estatubatuarra), Pitcairn uharteetako Itsasoaz haraindiko britainiar lurraldeaz gain. Zeelanda Berriak izan zuen polinesiar biztanlerik handiena, 110.000 biztanle zituen XVIII. mendean.

Polinesiarrek nabigatzaile handien ospea lortu dute —haien piraguak Pazifikoko bazterrik urrunenetaraino iristen ziren, Hawaii, Rapanui (Pazko uhartea) eta Aotearoa (Zeelanda Berria) bezain urrun dauden uharteak finkatzeko aukera emanez. Polinesiako biztanleek ibilaldi hori lortu zuten izarrak, korronteak, hodeiak eta txorien mugimenduak irakurtzeko antzinako nabigazio trebetasunak erabiliz, gaur egun arte ondoz ondoko belaunaldiei transmititu zitzaizkien trebetasunak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Kardu

Bi erle kardulatzaren lore baten gainean.
**Kardua** Asteraceae familiako hainbat espezieri ematen zaien izena da, oro har hosto konposatuak, lore more-urdinkarak eta fruitu arantzatsua dutenak. Landare belarkarak dira, nahiz eta tamaina handikoak izatera irits daitezkeen. Arantzak dauzkate hostoetan, zurtoinean eta infloreszentziako brakteetan. Infloreszentzian loreak kapitulu trinkoak osatuz bilduta daude.

Kardu espezierik tipikoenak *Carduus* eta *Cirsium* generoetakoak dira. Kardu jangarriak, berrriz, *Cynara* generokoak dira. Azken talde honetan baratze-kardua (*Cynara cardunculus*) eta orburua (*Cynara scolymus*) daude.

## Espezieak

Hona hemen espezie batzuk:

* Baratze-kardua (*Cynara cardunculus* edo *Cynara cardunculus* var. *sylvestris*)
* Orburua (*Cynara scolymus* edo *Cynara cardunculus* var. *scolymus*)
* Txori-kardua (*Cnicus benedictus*)
* Astalikardua (*Silybum marianum*)
* Astakardua (*Cirsium vulgar*)
* Kardulatza (*Cirsium arvense*)

## Etimologia

"Kardu" hitza latineko "cardŭus, -i" hitzetik dator, zentzurik zabalenean, hau da, Carduus generoa bakarrik ez ezik, hainbat familiatako landare batzuk ere hartzen ditu barruan (Asteraceae, Dipscaceae, Umbelliferae eta abar). Badirudi hitzak ez duela jatorri indoeuroparra, baizik eta gaur egungo Tunisia izan zitekeen Afrikako probintzia latinoa (Kartago izan zena), non "cerda" edo "cherda" hitzak *arnika* kardua izendatzeko erabiltzen zen; hitz horren jatorria amazigera edo puniera litzateke, hizkuntza horietan "krd" erroaren esanahia "ziztatu" da, eta *cardus* eta *carduus*-era eboluzionatuko zuen, aldi berean, bere erabilera beste landare arantzadunetara hedatuko zen. Plinio Zaharrak,bere Naturalis Historia-n (19, 54, 152, 153), *cardus* hitza erabili zuen orburuak eta **karduak** izendatzeko, batez ere Kartagon eta Kordoban hazitakoak aipatuz ("... Cardinals apud Carthaginem Magnam Cordubamque ... »), *cǐnăra hitzaren* ordez, klasikoagoa zena, aipatutako probintziako jatorria indartuz.

Hortik eratortzen dira hainbat hizkuntza eta dialektotako hitz baliokideak, batez ere europarrak: *chardon* frantsesez, *tcherdon* flandrieraz, *kardono* Ido hizkuntzaz, *cardi* italieraz, *card* katalanez, *karduo* Esperantoan, *cardo* portugesez, *kardu* euskaraz eta abar.

Kardua Eskozia eta Lorrenako lore nazionala da.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Kardabera
* Kardu ziza

## Kanpo estekak
# Kotoi-landare

| Kotoi-landare |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Malvales |
| Familia | Malvaceae |
| Subfamilia | Malvoideae
 |
| Generoa  | **Gossypium** L.
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | cottonseed (en)  |

**Kotoi-landareak** (*Gossypium* sp) Malvaceaearen familiako eta **Gossypium** generoko landare iraunkorrak edo urterokoak dira. Zuntza eta olioa egiteko kultibatzen dira. Zuntza hazien inguruan hazten da.

Zuntza kotoi deitzen da eta oso aberatsa da zelulosan.

Landare-talde honen jatorrizko lurraldeak klima tropikalekoak eta azpitropikalekoak dira: Afrika, Asia, Amerika, Ozeania eta Hawaii.

## Espezieak

*Gossypium hirsutum*
Balio komertzialeko espezieak hauek dira:

* *Gossypium arboreum* L.. Indiar jatorria du.
* *Gossypium barbadense* L. Amerikar jatorria du.
* *Gossypium herbaceum* L. Hegoafrikar jatorria du
* *Gossypium hirsutum* L. Gehien lantzen den espeziea da. Amerikar jatorria du (Mexikotik Floridara)

Balio komertzialik gabeko espezieak:

* *Gossypium australe* F.Muell. Australiar jatorria du
* *Gossypium darwinii* (Galapagoak)
* *Gossypium sturtianum* J.H. Willis Australiar jatorria du.
* *Gossypium thurberi* Amerikar jatorria du (Arizonatik Mexikoara).
* *Gossypium tomentosum* Nutt. Hawaii.
* *Gossypium raimondii*

## Kanpo estekak

*
*  USDA Base de dades de plantes
*  Germplasm Resources Information Network (GRIN)
# Xylocopa tabaniformis

| *Xylocopa tabaniformis* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Animalia |
| Filuma | Arthropoda |
| Klasea | Insecta |
| Ordena | Hymenoptera |
| Familia | Apidae |
| Leinua | Xylocopini |
| Generoa | Xylocopa
 |
| Espeziea  | **Xylocopa tabaniformis** [[|]]
 |
|  |

Xylocopa tabaniformis erle espezie bat da, *Xylocopa* generoan eta Apidae familian.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Banku (altzaria)

Hiri bankua.
**Banku** bat egitura sinpleko altzari luze bat da, pertsona bat edo gehiago batera esertzeko aukera ematen duena. Bankuak erabilera komuna du leku publikoetan, hala nola parkeetan, lorategietan, tren-geltokietan, aireportuetan eta abarretan. Mota horretako hiri-altzariek hainbat material dituzte, hala nola zura, metala, harria edo zementua. Elizetako altzari nagusia ere bada, ilaraka antolatzen baitira eta fededunek zerbitzu erlijiosoan erabiltzen baitituzte.

Bankua igeltsua edo harria bezalako material sinplez egina denean eta etxebizitza eta barnealdeko edo kanpoaldeko paretetara jotzen duenean, *jarleku* esaten zaio.

## Historia

Hiru pertsonak okupatutako bankua.
Harrizko bankua, eraikin baten barneko hormari lotua, antzinako eraikin kretar eta mizenikoetan aurkitu da. Antzoki, hipodromo, zirku eta garai greko eta erromatarreko antzeko eraikinetako harmailetan jarritako jezarlekuak sortzen ziren. Baina benetako altzari gisa ez da ia ezagutzen garai erromanikoa arte (XI. mendea); izan ere, horren aurretik Ponpeiako aurrietatik ateratako brontzezko ale bat baino ez da gordetzen.

Erdi Aroan bankuaren papera kutxa eta kutxatzar arruntek egiten zuten, baita gela nagusietan ere. Horregatik, garai hartatik ez da ia etxebizitzetan eta leku publikoetan aurkitzen.

XIV. mendera arte, bankuak oso forma sinpleak izan zituen. Hortik aurrera, aulkiak bezala apaintzen da, eta, askotan, sofa bihurtzen da, kuxin txikiak edo oinarri bigunduak gehituta. XVII. eta XVIII. mendeetan apaindutako banku askok armarriak dituzte bizkarraldean. XV. mendetik ezagutzen da aulkiaren alde bat eta bestea txandaka aprobetxatzeko erabiltzen zen bizkarralde birakaria.

## Kanpo estekak
# Fauna Europaea

| *Fauna Europaea* |
| --- |
| Jatorria |
| Sorrera-urtea | 2000 |
| Ezaugarriak |
| Hizkuntza | ingelesa |
|  |
|  |
|  |
|  |

Proeiktuaren esparru geografikoa.
**Fauna Europaea** Europako lurreko eta ur gezako organismo zelulaniztun, animalia bizidun guztien izen zientifikoen eta banaketaren datu basea da. Animalien taxonomiaren iturri taxonomiko estandar gisa balio du Pan-European Species Directory Infrastructure (PESI) barruan. 2020ko ekainean, Fauna Europaeak jakinarazi zuen bere datu-basean 235.708 taxon izen eta 173.654 espezie izen biltzen zirela.

Bere eraikuntza Europako Kontseiluak (2000-2004) finantzatu zuen hasieran. Proiektua Amsterdamgo Unibertsitateak koordinatu zuen eta, 2004an, lehenengo bertsioa plazaratu zuen. Ondoren, datu basea Berlingo Historia Naturaleko Museora eraman zen 2015ean.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**:Webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**:Fauna Europaearen dokumentuak.
* **(Ingelesez)**:"Fauna Europaea – all European animal species on the web" (artikulua)
* **(Ingelesez)**:PESI - a taxonomic backbone for Europe.
# Hidrofilo

**Hidrofiloa** (grezierazko ὕδωρ, *hydor*, *"ur"* + φιλος, *filos*, *"zale"*) ura gogoko duen molekula ororen portaera da. Disoluzio edo koloide batean, partikula hidrofiloek, elkartu eta ura ukitzen mantentzeko joera dute. Molekula hidrofiloak, aldi berean, **lipofobo**ak dira, hau da, lipidoak ez dituztela gogoko. Kontrakoa, lipofiloa izango litzateke.

## Ikus, gainera

* Ur

## Kanpo estekak
# Xilitol

| Xilitol |
| --- |
|  |
| Formula kimikoa | C5H12O5 |
| SMILES kanonikoa | 2D eredua |
| SMILES isomerikoa | C([C@H]([C@@H]([C@H](CO)O)O)O)O |
| MolView | 3D eredua |
| Mota | pentane-1,2,3,4,5-pentol (en)  |
| Ezaugarriak |
| Fusio-puntua | 94 ℃ |
| Masa molekularra | 152,0685 Da |
| Erabilera |
| Rola | primary metabolite (en)  |
| Arriskuak |
| NFPA 704 |
1
1
0 |
| Identifikatzaileak |
| InChlKey | HEBKCHPVOIAQTA-SCDXWVJYSA-N |
| CAS zenbakia | 87-99-0 |
| ChemSpider | 6646 |
| PubChem | 6912 |
| Reaxys | 1720523 |
| Gmelin | 17151 |
| ChEBI | 82893 |
| ChEMBL | CHEMBL96783 |
| ZVG | 100947 |
| EC zenbakia | 201-788-0 |
| ECHA | 100.001.626 |
| CosIng | 38920 |
| MeSH | D014993 |
| RxNorm | 11377 |
| Human Metabolome Database | HMDB0002917 |
| KNApSAcK | C00052270 |
| UNII | VCQ006KQ1E |
| NDF-RT | N0000148228 |
| KEGG | D00061 eta C00379 |
| PDB Ligand | XYL |

**Xilitola**, urki-azukrea izenez ere ezagutzen dena, 5 C-ko polialkohola edo azukre alkohola da, hidrogenazio katalitikoaren bidez azukre xilosa murriztuz lortzen dena. Xilosa komertzialki lortzen da urkiaren egurraren hemizelulosaren hidrolisi bidez.

## Kanpo estekak
# Hidroformilazio

Hidroformilazio-erreakzioa
**Hidroformilazioa** edo **oxo prozesu** edo **oxo sintesia** prozesu industrial bat da aldheidoak sintetizatzeko alkenoetatik abiatuta. Erreakzioa, finean, da formilo talde bat (CHO) eta hidrogeno-atomo bat eranstea karbono-karbono lotura bikoitz bati. Inportantea da aldehidoak usa daitezkeelako konposatu asko sintetizatzeko lehen gai gisa. Adibidez, aldehidoak hidrogenatzean alkoholak sintetiza daitezke.

Erreakzioa gertatzeko katalizatzaileak ezinbestekoak dira. Historikoki kobalto-katalizatzaileak usatu izan dira, HCo(CO)4 (kobaltotetrakarbonil hidruro) adibidez. 1970eko hamarkadaz geroztik rodio-katalizatzaileak nagusitu dira. Erreakzioa presio handian (10 eta 100 atm bitartekoak) eta 40 eta 200 C arteko tenperaturak

## Erreferentziak
# Mozkor

Ohar medikoa **Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen**. *Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.*

| Mozkor |
| --- |
|  |
| Deskribapena |
| Mota | substance intoxication (en) , short-term effects of alcohol (en)  intoxikazioa |
| Espezialitatea | medical toxicology (en)  |
| Arrazoia(k) | alkohol kontsumoa etanol |
| Identifikatzaileak |
| GNS-10 | F10.0 eta T51 |
| GNS-9 | 305.0 eta 980 |
| MedlinePlus | 002644 |
| eMedicine | 002644 |
| MeSH | D000435 |

**Mozkor**ra edo **hordi**a alkoholdun edariak neurri handian hartzeagatik pertsonarengan sortzen den asaldura-egoera da, besteak beste mugimendu baldarrak, euforia eta erasokortasuna eragin ditzakeena. Ondorio fisikoak ere ekar ditzake, hala nola biharamuna, goralarri edo buruko mina; muturreko egoeretan, *delirium tremens* sindromea ere bai. Gizarte zenbaitetan, mozkorra jai, parranda edo ongi pasatzearekin lotzen da, baina adikzioa, auto istripuak eta bestelako gizarte arazo biziak ere ekartzen ditu; horrela, maiz mozkortu eta bere osasunari ondorio larriak sortzen dizkion pertsonaz alkoholismoa pairatzen duela esaten da.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Orain erraten da hordiagatik *mozkorturik*. Eta guzia heldu da ongi, ezi nola burua kentzea arbola bati deitzen baita mozkortzea, hala hordia da mozkor bururik gabe… | » |
| —Lizarraga *Elkanokoa*, (1748-1835). |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Tximino mozkorraren hipotesia

**Tximino mozkorraren hipotesia**ren arabera gizakiek etanolarekiko duten dependentzia azaltzeko oinarri genetikoa dago, *Homo sapiens*aren arbasoek frutarekiko dependentzia handia zutelako. Etanola modu naturalean sortzen da fruitu oso helduetan eta horregatik baliteke egotea nahi bat horrelako sustantziak lortzeko.

Hipotesi hau lehenengo aldiz Robert Dudleyk proposatu zuen Berkeley Unibertsitatean eginiko sinposio batean. Dudleyren ustez droga gehienek nahiko erabilera historia laburra duten bitartean etanolarekiko atrakzioa oso urrundik etor daiteke. Bere ustez frutaren etanola energia iturri ona izaz zitekeen eta jada hartzidura hasia zuten fruituen usaina lagungarri litzateke primateentzat aurkitu ahal izateko. Etanola molekula arina da eta oso azkar hedatzen da airean zehar. Primateek usaimen ona dute alkoholarekiko, beste animali askok baino hobea. Garaiko atrakzio horrek gaur egungo dependentzia ekar lezake.

## Kanpo estekak
# Oxima

**Oxima** konposatu organikoen mota bat da, eta zeinen formula orokorra RR'C=NOH da; R erradikal organikoa den, eta R' hidrogenoa edo talde organikoa izan daitekeen. Oxima hidroxilamina aldehido batekin (kasu honetan, *aldoxima*) edo zetona batekin (kasu honetan, *zetoxima*) kondentsatzearen emaitza da.

Oximen egitura orokorra
Alkenoen lotura bikoitzean bezala, hemen ere cis-trans (Z/E) isomeria dago R eta R' ordezkatzaileak desberdinak direnean.

Oximak solido kristalinoak izan ohi dira. Historikoki, metodo espektroskopikoak agertu aurretik, karbonilo, aldehido eta zetona funtzioak zituzten konposatuak bereizteko eta karakterizatzeko erabili ziren, adibidez, monosakaridoak.

## Sintesia

Esan bezala hidroxilamina karbonilo talde batekin erreakzionaraziz prestatzen dira. Nitriloak ere usa daitezke erreaktibo gisa.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## Erabilera

Oximak hainbat aplikazio dauzkate. Esaterako Nylon 6-aren monomeroa den kaprolaktamaren sintesia ziklohexanona oxima bihurtuz hasten da.

Saliziloxima, bestalde, agente kelatzaile gisa usatzen da. Pradiloxima nerbio-agenteen antidotoa da, adibidez.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Silikato

| Silikato |
| --- |
| Konposizioa | silizio |
| Mota | silicon compound (en)  eta oxygen compound (en)  |
| Identifikatzaileak |
| MeSH | D017640 |

**Silikatoa** silizioa anioi moduan duen konposatu kimikoa da. Silikatoen gehiengoa oxidoak dira, baina hexafluorosilikatoak ([SiF6]2−) eta beste anioiak sartzen dira. Silikatoak, silikato mineralak barne, anioi silikatoz osatuta daude, eta horien karga katioi ezberdinek orekatzen dute.

Silikato mineralak, funtsean, osatuta daude: oxigenoa duten talde tetraedrikoz, atomo bana tetraedroaren lau erpinetako bakoitzean eta silizioz (atomo bana tetraedro bakoitzaren erdian), denak elkarren artean zuzenean edo beste elementu batzuen katioiz osaturiko mineralez. Beraz, talde horretako mineral guztiak silizioz eta oxigenoz osatuta daude. Egiazki silizio silikatoak dira, **SiO ₄** . Lurrazalaren % 75 baino gehiago osatzen dute, eta arroken osagai garrantzitsuenak dira. Asko eratzen dituzte, hala nola basaltoa, granitoa eta buztina. Silikatoen eta kuartzoen batuketak lurrazalaren zati ezagunaren % 95 osatzen dute.

Silikatoen taldeko mineral batzuk hauek dra: ortosa, kuartzoa (SiO2), plagioklasa, moskovita, babingtonita, augita (CaMg[Si2O6]), talkoa (Mg3[(OH)2 Si₄O10]), feldespatoa (SiO2) + Al2O3 + KNaO), aktinolita edo danburita.

## Silikato motak

Haien egituraren arabera, silikatoen barruan dauden azpitaldeak ortosilikatoak edo nesosilikatoak dira (olibinoa edo topazia bezalako mineralak barne hartzen dituztenak), ziklosilikatoak, filosilikatoak, inosilikatoak, sorosilikatoak eta tektosilikatoak. Silikato batzuk, ordea, ez dira bost talde horietako kide; hau da amiantoaren eta esteatitaren kasua, adibidez.

Silikatoak ere, batzuetan, dituzten elementuen arabera sailkatzen dira. Esaterako, aluminosilikatoak aluminioaren eta beste metal baten silikato bikoitzak (nesosilikatoak, zehazki) dira.

## Eraketa

Hein handi batean, arroka eruptiboen osagai gisa aurkitzen dira, tenperatura eta presio altuan sortuak, orokorrean bi aldagaien aldakuntza-marjina zabalekin eta urik gabeko egitura trinkoekin.

Harri metamorfikoen eraketa-baldintzetan sortzen dira silikato sorta, horietako batzuk egitura ez hain trinkoekin eta hidroxiloekin, adibidez, serpentinen eta talkoen kasuan.

Bestalde, arroka sedimentarioetan ez dago silikatoen eraketarik, haien eraldaketaren faseak baizik, gehienetan geruzadun egiturenak. Orokorrean, ur kopuru handiarekin nahasten dira, normalean buztinekin gertatzen den bezala.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak