Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bioinformatika

**Bioinformatika** diziplinarteko jakintza esparru bat da, datu biologikoak ulertzeko software tresnak eta metodo informatikoak erabiltzen dituena. Biologia, informatika, matematika eta estatistika konbinatzen ditu datu biologikoak analizatu eta ulertzeko.

Bioinformatika hitz orokorra da programazio informatikoa bere metodologiaren atal garrantzitsu modura erabiltzen duten azterketa biologikoak biltzeko. Batez ere, analisi informatikoak modu errepikakorrean erabiltzen dituzten esparruetan erabiltzen da, eta bereziki genomikan. Alor horretan, geneen aleloak eta nukleotidoen polimorfismoak identifikatzeko erabiltzen da, bai gaixotasun genetikoen oinarriak ulertzeko bai ingeniaritza genetikoa egiteko, adibidez propietate jakin batzuk dituzten nekazaritzako espezieak sortzeko. Ikuspuntu zabalago batetik, azido nukleikoen eta proteinen sekuentzien antolamendu printzipioak ulertzeko erabiltzen da bioinformatika.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Bioingeniaritza

**Bioingeniaritza, ingeniaritza biologikoa, ingeniaritza bioteknologikoa edo ingeniaritza biokimikoa** natur zientzietako arazoak, fisika, kimika, matematika eta ordenagailu zientziak erabiliz ebazten dituen ingeniaritzaren arloa da.

Bioingeniariek biologia eta bestelako natur zientzen printzipioak eta ingeniaritzaren lan tresnak erabiltzen dituzte ekonomikoki interesgarriak diren produktuak sortu asmoz. Bioingeniaritzak materia eta energia balantzeak, zinetika kimikoa, biokatalisia, biomekanika, bioinformatika, oinarrizko eragiketak, termodinamika, fluidoen mekanika eta abar erabiltzen ditu. Horregatik Ingeniaritza kimikoaren ataletako bat bezala uler daiteke, kontzeptu, printzipio eta oinarrizko eragiketa berdinak erabiltzen diren arren, bioingeniaritzan sistema bizidunekin lan egiten baita.

Zelula edo bertatik ateratako entzimen erabilera komertziala mugatua dago zelularen bizi baldintzetara, animalia eta landare zelula gehienek ez dute tenperatura alturik jasaten, ezta pH maila azido edo basikoegirik ere. Hala ere, badira organismo batzuk uraren irakite tenperaturaren inguruan edo neutraltasutenik urrun dauden pH-etan bizi daitezkeenak.

Ingeniaritza biokimikoaren koxka organismo edo entzima egokiak baldintza egokietan izatean dago, horien lan etekina maximoa dela ziurtzatzeko.

## Kanpo estekak
# Bioestatistika

**Bioestatistika** edo **biometria** estatistika biologiako hainbat esparrutan aplikatzen duen zientzia da. Bioestatistikan esperimentu biologikoak diseinatzen dira, batez ere medikuntza eta nekazaritzarako; esperimentu horietako datuak bildu, antolatu eta analizatzen dira; eta estatistika aplikatu ondoren erdiesten diren emaitzak interpretatzen dira.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau zientziari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

## Kanpo estekak
# Kronobiologia

**Kronobiologia** izaki bizidunen erritmo biologikoak aztertzen dituen jakintza arloa da, biologiaren eta fisiologiaren baitan. Zehatzago, izaki bizidunen funtzio, jarduera eta portaeren banaketa aztertzen du denboran zehar, erritmoen erregulazioa eta horien nahasmenduak. Besteak beste, loa, jarduera eta elikadura-zikloak ikertzen ditu.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Dendrologia

**Dendrologia** (grezierazko δένδρον, *dendron*, "zuhaitz" + -λογία, *-logia*, "zientzia") zur-landareak (zuhaitzak, zuhaixkak eta lianak) aztertzen dituen jakintza-arloa da. 1668an Ulisse Aldrovandi italiar naturalistak ezarritako terminoa da. Gai nagusiak normalean ekonomikoki inportantzia handienekoak dira,horregatik horietan nagusitzen da.Baina ekonomikoaz gain, beste ikuspuntu batzuk ere aztertzen ditu. Adibidez, ikuspuntu ekologiko eta fisiologikoak, zuraren hazkundea eta enborraren hazkundea kontuan hartuz.

Zuhaitz bakoitzaren identitatea jakiteko dendrologiak erabiltzen duen metodoa hurrengoa da: hosto, landare, zurtoin edota fruitu baten deskripzioa aztertzen du eta horrela zuhaitz bakoitza zein den jakiteko kapazitatea du.

## Basogintzan

Dendrologiari esker oihanetako landare zuhaitz eta beste naturako edozein espezie mota aztertu ditzakegu.Honela oihanetan dauden landare kaltegarri eta arriskutsuak identifikatuak izan daitezke zientzialarien bidez eta oihanetik banandu landare edo espezie ori suntsituz. Enologiaren bidez, (animaliak eta hauek klima aldaketekin duten erreakzioak aztertzen dituen zientzia), zuhaitzen egoera aztertu eta oihanean bota beharreko produktuak noiz diren egokienak jakiteko gaitasuna ematen digu.

Landare, fruitu edota hazi ezberdinak inportanteak izateaz gain, landare-taxonomiarekin ez dute erlazio zuzenik.

## Taxonomian

Klasifikazio sistemak barazkien konposizioen ordena bilatzen du, honela espeziea taxonomia basearen edozein sistema da. Beste taxonomia atalak beraien artean elkartu eta beste barazkien arteko "familia" bat sortzen dute.

Identifikazio egokia eginez gero, landare bakoitza zein den bereiztea errazagoa egiten da. Horregatik identifikazio bakoitzak izen berezi bat du, giltz-hitz batzuez ezagutuak. Giltz-hitzak erabiltzea botanika munduan zergatia du. Landare askoren identifikazio asko berdinak dira eta horregatik hitz klabe horiek erabiltzen dituzte ezaugarri txikiak bereizteko.

Landare askoren izenak, aspaldiko izenak dira.Orain milaka urteko biztanleriak izen asko zehaztu zituen eta gaur egun erabiltzen diren asko horiek dira. Beste batzuk aldiz,gaur egun asmatutako izenak dira,zientziak aztertu ondoren ateratako hitzak baitira.

Gaur egun, landare bakoitzaren izena ondo jakitea oso garrantzitsua da, baita ere bere zergatikoa. Horrek landarearen identifikazioa errazten baitu.

## Ikus, gainera

* Dendrokronologia

## Kanpo estekak
# Epidemiologia

**Epidemiologia** gaixotasunen hedapenean eta transmisioan parte hartzen duten faktoreak aztertzen dituen eta gaixotasunaren hedapena prebenitzeko beharrezko baliabideak zehaztu eta martxan jartzeaz arduratzen den zientzia da. Hau da, epidemiologiak jendearen gaixotzearen zergatiak argitzeko asmoaz dihardu eta hori ekiditeko moduak bilatzen ditu.

Osasun publikoaren mugarria da, gaitz baten zabalkundeari aurre egiteko zein erabaki politiko hartu beharko liratekeen adierazten du eta ebidentzian oinarritutako praktikak bideratzen ditu. Gaixotasunaren arrisku faktoreak zein diren adierazteaz eta osasun prebentzioaren helburuak finkatzeaz arduratzen da. Epidemiologoek ikerketen diseinuan, datu bilketa eta analisi estatistikoetan, eta baita emaitzen interpretazio egokian eta zabalkuntzan (parekoen ebaluazioa eta berrikusketa sistematikoak barne) parte hartzen dute. Epidemiologiak ikerketa klinikoetan erabilitako metodologia garatzen lagundu du, eta neurri txikiagoan, osasun zientzien oinarrizko ikerketan erabilitako metodologia garatu du.

Azterketa epidemiologikoko arlo garrantzitsuenak honakoak dira: gaixotasunen kausa, transmisioa, agerraldien ikerketa, gaixotasunen zainketa, auzitegiko epidemiologia, epidemiologia okupazionala, baheketak, biomonitorizazioa eta tratamenduaren ondorioak, esate baterako, entsegu klinikoetan. Epidemiologoak diziplina zientifikoetan oinarritzen dira, besteak beste, biologian, gaixotasunen prozesuak hobeto ulertzeko; estatistikan, datuak modu eraginkorrean erabiltzeko eta ondorio egokiak ateratzeko; gizarte zientzietan, hurbileko eta urritiko arrazoiak hobeto ulertzeko; eta injenieritzan, esposizioaren ebaluazioa egiteko.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau medikuntzari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Genomika

**Genomika** genoma aztertzen duten disziplina eta ikerketa-arloen multzoa da, horren egitura, funtzionamendu, jatorri eta eboluzioaren aldetik. Biologia, biokimika, estatistika eta informatikarekin dago loturik.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Gerontologia

**Gerontologia** zahartzaroa ikertzen duen diziplina anitzeko arloa da, ikuspuntu biologiko (zahartzaroa nola atzeratu eta pertsona zaharren osasun-egoera nola hobetu ikertuz) nahiz sozial eta psikologiko batetik (arlo asistentziala aztertuz, besteak beste).

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Herpetologia

Doris Mable Cochran herpetologoak suge bat ikertzen.
**Herpetologia** (grezierazko «ἑρπετόν», *herpeton* "arrastaka doana" eta «-λογία» *-logia*, "zientzia" hitzen lotunea) narrastiak eta anfibioak, **herpetofauna** alegia, aztertzen dituen zoologiaren atala da. Herpetofauna ingurumenaren aldaketei buruz oso sentikorra dela frogatu da. Beste alde batetik, animalia hauek ekoiztutako zenbait toxina eta pozoi erabilgarriak dira sendagintzan.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Iñaki Sanz Azkue

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Histologia

Giza birika-ehunaren lagin bat hematoxilina-eosinarekin tindatu eta eremu argizko mikroskopioz ikusita.
**Histologia** (Grezierazko *ἱστός* ehuna eta -*λογία* -logia) animali eta landare ehunen azterketaz arduratzen den zientzia da. Ehunen egitura mikroskopikoa, euren garapena eta funtzioak aztertzen ditu eremu argizko edo mikroskopio elektronikoaren bidez. Histologiarako azterketa-laginak biopsien bitartez zein laborategian mantenduriko ehunen kulturetatik lortzen dira. Ehunen eta zelulen behaketa mikroskopikorako laginak aldez aurretik prozesatu eta tindatu beharra dago. Histologia biologia eta medikuntzarentzat ezinbesteko atala da.

Histologiarekin zuzenean erlazionatuta histopatologia dago. Honek kaltetutako ehunak aztertzen ditu gaixotasun desberdinen diagnostikorako.

## Erlazionatutako zientziak

* Zitologia. Zelulen azterketaz arduratzen da.
* Anatomia. Organoak aztertzen ditu.
* Fisiologia. Organismoen funtzioak aztertzen ditu.
* Enbriologia. Enbrioiaren garapena aztertzen du.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Osteologia

Osteologia Konparatuaren Aretoa, La Platako museoa.
**Osteologia** hezur-sistemaren, oro har, bai eta sistema hori osatzen duten hezurren azterketa zientifikoa egiten duen zientzia da. Anatomia, antropologia eta paleontologiaren azpidiziplina bat da, hezurren, elementu eskeletikoen, hortzen, mikrohezurren morfologiaren, funtzioaren, gaixotasunaren, patologiaren, osifikazio-prozesuaren (molde kartilaginosoetatik) eta hezurren erresistentzia eta gogortasunaren (biofisika) azterketa zehatza egiten dituena.

Osteologoek sektore publikoan eta pribatuan lan egiten dute, museoen aholkulari gisa, ikerketa-laborategietarako zientzialari gisa, ikerketa medikoetarako zientzialari gisa edota testuinguru akademikoan erreprodukzio osteologikoak egiten dituzten enpresentzat.

Osteologia eta osteologoak ez dira osteopatiaren eta osteopaten praktika sasizientifikoarekin nahastu behar.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ornitologia

Ornitologo batek argi-oilar (*Upupa epops*) bati eraztuna ipiniz.
**Ornitologia** (grezierazko ὄρνις - ὄρνιθος —"ornis - ornithos", "hegazti"— eta λόγος —"logos", "zientzia"— hitzen lotunea) hegaztiez arduratzen den zoologiaren adarra da. Zoologiaren beste adarrak ez bezala eta, batez ere, hegaztien ikusgarritasuna dela eta, oso zientzia landua da. Egoera metodologia zientifikoa erabiltzen duten zaletuen lanaren ondorioa da.

Oso zientzia zaharra da eta, hari esker, eboluzio, portaera eta ekologiaren hainbat kontzeptu nabarmen ulertu ditugu, adibidez: espeziazio prozedurak, sena, ikaskuntza, txoko ekologikoa, biogeografia; filogeografia edo kontserbazioa. Ornitologoek tresna eta teknika asko erabiltzen dituztenez, gaur egun berrikuntza ugariko zientzia da.

Mundu zabalean, hainbat elkartek dute helburutzat ornitologia lantzea eta hegaztiak babestea. Elkarteen federazio handi bat ere badago, BirdLife International.

Euskal Herriari dagokionez, Itsas Enara Ornitologia Elkartea, Aranzadi Zientzia Elkartea, Euskal Batzorde Ornitologikoa, Saiak elkartea, Lanius Ornitologia Elkartea, Gorosti Natur Zientzia Elkartea eta Arabako Natur Institutua dira ezagunenak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Parasitologia

Malaria sortzailea den parasitoa odol lagin batean.
**Parasitologia** parasitismoa aztertzen duen biologiaren adarra da. Parasito moduan jarduten duten organismo biziak aztertzen ditu, hala nola, protozoo, helminto (trematodo, zestodo eta nematodoak) eta artropodoak eta baita hauek ostalariarekin duten harremana ere. Gainerako, organismo parasitarioak, birus, prokarioto eta onddoak, mikrobiologiak aztertzen ditu.

Biologiaren adar hau irakasgai desberdinez osatuta dago: biologia zelularra, bioinformatika, biokimika, biologia molekularra, immunologia, genetika, eboluzioa eta ekologia.

Zientzia honen ikerketen atal handi bat medikuntza eta albaitaritzara zuzenduta dago, izan ere parasitoek gizaki eta animaliengan gaixotasunak sor ditzakete. Gaixotasun parasitario hauen epidemiologia ere oso garrantzitsua da, bizkarroien banaketa eta maiztasuna ezagutzea beharrezkoa baita gaixotasun hauek diagnostikatu eta tratatu ahal izateko.

Gaixotasun hauetatik gehienak tropikalak dira eta neurri handi batean herrialde azpigaratuetako higienen faltarekin erlazionatuta daude.

Zenbait gaixotasun parasitario:

* Malaria
* Tripanosomiasi afrikarra
* Tripanosomiasi amerikarra
* Eskistosomiasia
* Leishmaniasia
* Toxoplasmosia
* Onkozerkosia

## Ikus, gainera

* Parasitismoa
* Parasitoa

## Kanpo estekak
# Patologia

Patologoak mikroskopio bat erabiliz
**Patologia** eritasunak aztertzen dituen medikuntzaren atala da.

Hauek dira patologiaren adar nagusiak: patologia medikua edo barne patologia (kirurgiaren bidez sendatzerik ez dagoen gorputz barneko eritasunak aztertzen dituena); patologia kirurgikoa (kirurgiaz senda daitezkeen eritasunak); patologia erkatua (eritasunen eragina gizonarengan, animaliengan eta landaretan); patologia esperimentala (gizonarengan eta, batez ere, animaliengan txertaturiko eritasunen garapena), etab.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2019-2-3 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau medikuntzari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Primatologia

*Papio anubis*.
**Primatologia** primateen azterketa zientifikoa da. Diziplina konplexua eta anitza da. Horregatik espezialistak eta jarraitzaileak oso arlo desberdinetan aurki daiteze, besteak beste, biologia, filosofia, antropologia, psikologia eta ekologia. Antropologia fisikoa primatologiaren adar bat da, *Hominidae* familiaren ikerketan espezializatzen dena, bereziki *Homo* generoan, eta honen barruan, *Homo sapiens* espeziean.

## Ezaugarri batzuk

Primatologia modernoa oso zientzia anitza da. Bere azterketa-maila primateen arbasoen anatomiatik hasi eta egungo espezieen portaera eta ekologiari buruzko landa-ikerketetaraino iristen da. Primatologiak primateen fisiologiari eta tximinoen hizkuntzari buruzko esperimentuak ere egiten ditu. Azken hauek gizadiaren arbasoen portaera argitzen dute. 2003an, Jane Goodallek Ikerketa Zientifiko eta Teknikoko Asturiasko Printzea saria jaso zuen txinpantzeei buruz egindako lanengatik eta giza garapena uztartzeko egindako ahaleginengatik.

## Mendebaldeko primatologo ezagunak

Jane Goodall 2010eko urrian.

* Jeanne Ajsjjdultmann
* Jean Baulu
* Irwin Bernstein
* Michelle Bezanson
* Sarah Blaffer Hrdy
* Christophe Boesch
* Sue Boinski
* Geoffrey Bourne
* Josep Call
* C. R. Carpenter
* Colin Chapman
* Dorothy Cheney
* Marina Cords
* Thomas Defler
* Wolf Dittus
* Frans de Waal
* Alejandro Estrada
* Linda Fedigan
* Dian Fossey
* Agustín Fuentes
* Birutė Galdikas
* Paul Garber
* Thomas R. Gillespie
* Jane Goodall
* Colin Groves
* Alexander Harcourt
* Philip Hershkovitz
* Gottfried Hohmann
* Lynne Isbell
* Hans Kummer
* Nadezhda Ladygina-Kohts
* Boris Lapin
* Bill McGrew
* John Mitani
* Russell Mittermeier
* Nicholas Newton-Fisher
* Matthew Richardson
* Anne E. Russon
* Anthony Rylands
* Jordi Sabater Pi
* Robert Sapolsky
* Anne Savage
* Carel van Schaik
* Robert Seyfarth
* Meredith Small
* Barbara Smuts
* Craig Stanford
* Karen Strier
* Tom Struhsaker
* Michael Tomasello
* Omar Wasow
* Sherwood Washburn
* David P. Watts
* Barbara J. Welker
* Richard Wrangham
* Gabriel Zunino

## Elkarte akademikoak

* American Society of Primatologists
* European Federation for Primatology
* International Primatological Society
* Asociación Primatológica Española

## Aldizkariak

* *American Journal of Primatology* **(Ingelesez) *Folia Primatologica* **(Ingelesez) *International Journal of Primatology* **(Ingelesez) *Journal of Human Evolution* **(Ingelesez) *Primates* **(Ingelesez) *Journal of Medical Primatology* **(Ingelesez) *Boletín de la Asociación Primatológica Española* **(Gaztelaniaz)**

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**:Mundu osoko primatologisten direktorioa.
* **(Ingelesez)**:Primatologisten biografiak.
* **(Ingelesez)**:Primatology.org A community run blog, with contributions from primatologists around the world.
* **(Ingelesez)**:Primatologiaz masterra, Bartzelonako Unibertsitatean.
* **(Ingelesez)(Gaztelaniaz)**:ADÉS elkartea, Giza Garapenaren Dibulgaziorako Elkartea.
# Teratologia

**Teratologia** garapen fisiologikoan gertatzen diren anormaltasunen azterketa da. Sarritan gizakien sortzetiko anormaltasunen ikerketatzat hartzen bada ere, hori baino esparru zabalagoa hartzen du: ez soilik jaiotzean, baita beste edozein edozein unetan (adibidez, pubertaroan) gertatzen diren fenomenoak aztertzen ditu, bai eta gizakiak ez diren beste bizitza formetan (landareetan barne) gertatzen direnak ere.

Teratogeno deritze, berriz, jaiotzan anormaltasunak sortzea eragiten dituzten substantziei.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Toxikologia

Toxikologia
**Toxikologia** toxina edo pozoiek bizidunetan dituzten efektuak aztertzeaz arduratzen den zientzia da. Medikuntzaren adar bat da eta tratamendu edo intoxikazio moduan erabil daiteke. Agente kimiko eta fisikoek sistema biologikoen gainean dituzten efektu kaltegarriak aztertzen dituen eta sortutako kaltearen larritasuna finkatzen duen diziplina moduan ere defini daiteke. Agente kaltegarri hauen izaera, ekintza mekanismo eta gertatutako aldaketa biologikoen ebaluazioaz arduratzen da.

## Historia

Toxikologia modernoaren aita Mathieu Orfila kontsideratzen da, berak eman baitzuen 1813an lehen tratamendua.

Theophrastus Phillipus Auroleus Bombastus von Hohenheim ere, Parazeltso (1493–1541) izenaz ezagunagoa, toxikologiaren aitatzat hartu izan da. Berak esana da: «gauza guztiak dira pozoi, eta ez da pozoi gabeko ezer, dosia da gauza bat pozoitsu egiten duena».

## Dosia eta toxikotasuna

Toxikologiak dosia eta honek organismo biziaren gain dituen eraginen arteko erlazioa aztertzen du. Substantzia kimiko baten toxikotasuna dosiaren araberakoa da. Hau da, Parazeltsok esan zuenez, *dosiak egiten du pozoia*. Parazeltso XVI. mendean bizi izan zen, eta bera izan zen substantzia toxikoen dosia eta eragina erlazionatu zituen lehen pertsona.

**LD50** (*Letal Dose*, «dosi letala») terminoak, substantzia toxikoa emandakoen erdiak (% 50) hiltzen dituen substantzia horren dosia da. Hau ezagutzeko, sagu edo laborategiko beste animalia batzuekin frogak egiten dira pertsonetan erabili aurretik.

## Metabolito toxikoak

Pozoiak kontsideratzen diren substantzia askok, modu ez zuzen batean dituzte eragin toxikoak. Horietako bat metanola da, hau kimikoki gibelean formaldehido eta azido formiko bihurtzen da metabolismoaren ondorioz. Metabolito horiek dira hain zuzen ere, eragin toxikoak sortuko dituztenak.

Gibeleko entzima batzuen aldakortasun genetikoak, konposatu batzuen toxikotasuna desberdina izatea dakar pertsona batetik bestera. Gibeleko entzima hauetako batzuk molekula batzuk substantzia toxiko bihur ditzakete erreakzio kimiko baten bidez.

## Toxikologia kimikoa

Toxikologia kimikoak agente kimikoen egitura aztertu eta honek sortzen duen efektuarekin erlazionatzeaz arduratzen da. Arlo honetan ordenagailu bidezko diseinuak erabiltzen dira eta sintetikoki ekoiztutako substantziak ere bai. Honela, sendagai berrien aurkikuntza, sendagaien metabolismoari buruzko informazioa, ekintza mekanismoak ezagutzea, kimika bioanalitikoa, epidemiologia molekularra.. ahalbideratzen ditu.

## Kanpo estekak
# Ranunculaceae

| Ranunculaceae |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Ranunculales
 |
| Familia  | **Ranunculaceae** Juss.
 |
|  |
| Azpibanaketa |
| * Hydrastidoideae
* Glaucidioideae
* Coptoideae
* Thalictroideae
* Ranunculoideae
 |

**Erranunkulazeoak** (*Ranunculaceae*) Ranunculales ordenako landare loredunen familia bat dira. 1.700 espezie inguru ditu, 60 bat generotan banatuak. Generorik handienak *Ranunculus* (600 espezie), *Delphinium* (365 espezie), *Thalictrum* (330 espezie), *Clematis* (325 espezie) eta *Aconitum* dira (300 espezie). Nagusiki, Ipar hemisferioko eskualde heze eta epeletan bizi dira. Sailkapen zahar batzuetan, *Paeonia* generoa Ranunculaceae familian agertzen da, baina gaur egun Paeoniaceae familiakotzat hartu ohi da.

Landare belarkarak dira (batzuk zuhaixkak eta lianak dira), urtekoak edo iraunkorrak, tuberkuludunak edo errizomadunak. Erranunkulazeoak landare toxikoak dira, protoanemonina toxina jariatzen baitute.

Erranunkulazeo batzuk sendabelar gisa erabiltzen dira; adibidez, *Hydrastis canadensis*. Eta beste genero batzuk ezagunak dira lore ederrak dituztenez lorategiak apaintzeko erabiltzen direlako (*Aconitum, Consolida, Delphinium, Helleborus, Trollius*).

## Generoak

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * *Aconitum* L.
* *Actaea* L.
* *Adonis* L.
* *Anemoclema* (Franch.) W.T.Wang
* *Anemone* L.
* *Anemonopsis* Siebold & Zuccarini
* *Aquilegia* L.
* *Asteropyrum* J.R.Drumm. & Hutch.
* *Barneoudia* Gay
* *Beesia* Balf.f. & W.W.Sm.
* *Calathodes* Hook.f. & Thomson
* *Callianthemum* C.A.Mey.
* *Caltha* L.
 | * *Ceratocephala* Moench
* *Cimicifuga* Wernisch.
* *Clematis* L.
* *Consolida* Gray
* *Coptis* Salisb.
* *Delphinium* L.
* *Dichocarpum* W.T.Wang & P.K.Hsiao
* *Enemion* Rafinesque
* *Eranthis* Salisb.
* *Glaucidium* Siebold & Zuccarini
* *Halerpestes* Greene
* *Hamadryas* Comm. ex Juss.
* *Helleborus* L.
 | * *Hydrastis* L.
* *Isopyrum* L.
* *Knowltonia* Salisb.
* *Laccopetalum* Ulbr.
* *Leptopyrum* Reichenbach
* *Metanemone* W.T.Wang
* *Miyakea* Miyabe & Tatew.
* *Myosurus* L.
* *Naravelia* Adans.
* *Nigella* L.
* *Oreithales* Schltdl.
* *Oxygraphis* Bunge
* *Paraquilegia* J.R.Drumm. & Hutch.
 | * *Paroxygraphis* W.W.Sm.
* *Ranunculus* L.
* *Semiaquilegia* Makino
* *Souliea* Franch.
* *Thalictrum* L.
* *Trautvetteria* Fisch. & C.A.Mey.
* *Trollius* L.
* *Urophysa* Ulbr.
* *Xanthorhiza* Marshall
 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *Anemonella* Spach → *Thalictrum*
 | * *Hepatica* Mill.
* *Pulsatilla* Mill. → *Anemone*
 | * *Psychrophila* (DC.) Bercht. & J.Presl → *Caltha*
 |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak