Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Salbia sendakari

| Salbia sendakari |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Lamiales |
| Familia | Lamiaceae |
| Leinua | Mentheae |
| Generoa | Salvia
 |
| Espeziea  | **Salvia officinalis** L.
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | sage leaf (en) , Sage oil (en) , smell of sage (en) , sage (en)  eta dried sage (en)  |

**Salbia sendakaria** edo **sendagarria** (*Salvia officinalis*), Lamiaceae familiako landare-espeziea. Hizkera arruntean, *salbia* deritzo. Lineok sailkatu zuen 1753an.

Mediterraneoan du jatorria, mundu osoko lekuetara egokitu bada ere. Tradizionalki, asko erabili da bai medikuntzan bai sukaldaritzan; gaur egun, aldiz, lorategiak apaintzeko baliatzen da, bereziki.

Mende askoz landatu da Mundu Zaharrean, janaria gozatzeko eta botikak prestatzeko, eta sendatzeko dohain miraritsuak ere egotzi zaizkio. *Officinalis* epitetoa, izan ere, medikuntza-erabileratik datorkio (latinez, *officina*), senda-belar gisa banatzen baitzuten Erdi Aroko monasterioetan.

Sendagarri gisa, ezaugarri hauek ditu: izerdiaraztearen eta hipoglumeziaren kontrakoa da, estimulatzailea, espasmoen kontrakoa, idorgarria eta antiseptikoa. Sukaldaritzan, aldiz, haragi koipetsuak, gazta eta edari batzuk prestatzeko erabiltzen da.

*Salvia officinalis*, CNPMAI Sendabelar eta Usain-belarrak Kontserbatzeko Elkartea (Frantzia).
## Deskribapena

Usain-belar bizikorra da, eta 70 cm-rainoko garaierara hel daiteke. Zurtoin zutituak eta pubeszenteak ditu, eta hostoak, berriz, peziolatuak, oblongoak eta obalak, zeinak ongi markatua baitute zain-egitura. Lore zuri-biolazeoak ematen ditu luku eran, 3 cm-rainoko koroladunak; kaliza korola baino txikiagoa da, purpura-kolorekoa.

## Kokapena eta habitata

Mediterraneo ingurua du habitata, itsas mailatik hasi eta mendietaraino. Leku harritsu eta belardi lehorrak ditu gustuko, lur ez-emankorrak, batez ere. Espainian, *lavandulifolia* izeneko barietatea da ohikoena.

## Kanpo estekak
# Ndebele

Ndebele|  |
| Mota | etnia |
| Geografia |
| Estatua | Zimbabwe |

**Ndebele**-ak (**matabele**-ak) Shaka Erregearen herritik 1820. hamarkadan banatu ziren zuluak dira, Mzilikaziren gidaripean, Shaka armadako jeneral bat.

Iparralderantz jo zuten 1838an, gaur egungo Zimbabwera, non shona tribuekin borrokatu ziren eta gaur egun Matabeleland deritzona sortuaz.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau antropologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Urre Kosta

Gineako itsasaldeko mapa historikoa, "Urre Kosta" izenekoa
**Urre Kosta** Gineako golkoko mendebaldeko itsasaldeari Europako kolonizatzailek emandako izena izan zen, gaur egun Ghanako nazioaren eskualdea dena. "Kostak" (urrea, esklaboak eta bolia) zituzten baliabideen arabera izendatu ziren. Literalki, kostalderako eta ez barnealderako ziren hitzaren lehenengo erabilerak, XIX. mendetik aurrera kostaldetik urrun dauden eremuei erreferentzia egiteko erabiltzen hasi zen. Urre Kosta Boli Kostako ekialdean eta Esklaboen Kostako mendebaldean zegoen.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Galanthus nivalis

| *Galanthus nivalis* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Ia mehatxatua  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Asparagales |
| Familia | Amaryllidaceae |
| Leinua | Galantheae |
| Generoa | Galanthus
 |
| Espeziea  | **Galanthus nivalis** Linnaeus, 1753 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |
| Polinizatzen du | Erle |

Galanthus nivalis Amaryllidaceae familiako lore bat da, bere generoan dauden 20 espezieetatik ezagunena da. Negua amaitzerakoan loratzen diren lehen loreetako batzuk dira, eta eremu zuri handiak sor ditzakete euren jatorrizko eremuetan. Europako eremu askotan aurki daitezke, baita Euskal Herrian ere, Pirinio aldean.

## Kanpo estekak
# Cycadales

| Cycadales |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Klasea | Cycadopsida
 |
| Ordena  | **Cycadales** Dumortier
 |
|  |
| Azpibanaketa |
| Cycadaceae cicaren familia
Stangeriaceae stangeriaren familia
Zamiaceae zamiaren familia
 |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |

**Cycadophyta** gimnospermoren talde bat da, 300 milio urte ditu.

## Taxonomia

Subordena *cycadinae*
Familia *cycadaceae*
Azpifamilia *Cycadoideae*
*Cycas*. 90 espezie, adibidez *Cycas circinalis* eta *Cycas revoluta*
Azpiordena *Zamiineae*
Familia *Stangeriaceae*
Azpifamilia *Stangerioideae*
*Stangeria*. espezie bat,*S. eriopus* (Kunze) Baillon
Azpifamilia Bowenioideae
*Bowenia*. hiru espezie Queensland, Australia
Familia *Zamiaceae*
Azpifamilia *Encephalartoideae*
Tribua *Diooeae*
*Dioon*. 10 espezie
Tribua *Encephalarteae*
Azpitribua *Encephalartinae*
*Encephalartos*. 60 espezie adibidez: *E. friderici-guilielmi* Lehmann,
Azpitribua Macrozamiinae
*Macrozamia*. 30 espezie Austràlian, adibidez: *M. riedlei* (Fischer ex Gaudichaud) C.A. Gardner
*Lepidozamia*. bi espezie Austràlian , adibidez: *L. peroffskyana* Regel
Azpifamilia Zamioideae
Tribua Ceratozamieae
*Ceratozamia*. 12 espezie,adibidez: *C. mexicana* Brongn.
Tribua Zamieae
Azpitribua Microcycadinae
*Microcycas*. Espezie bat Kuban; *M. calocoma* (Miquel) A. DC.
Azpitribua Zamiinae
*Chigua*. bi espezie Colombian: *C. restrepoi* E. Stevenson
*Zamia*. 60 espezie
## Banaketa

Cicadales banaketa.
## Erreferentziak

* *A Historical Perspective on Cycads from Antiquity to the Present*, Paolo De Luca (Dipartimento di Biologia vegetale and Orto Botanico, Universita di Napoli, via Foria 223, 80139 Napoli, Italia).
* *Memoirs of the New York Botanical Garden* 57: 1-7. 1990.
* Jones, David L. 2002. *Cycads of the World*. Smithsonian Institution Press. ISBN 1-56098-220-9.
* Chamberlain, C.J. (1919). *The Living Cycads*. University of Chicago Press, Chicago.
* Chaw, S.-M., Parkinson, C.L., Cheng, Y., Vincent, T.M., & Palmer, J.D. (2000)

## Kanpo loturak

*
* Gymnosperm Database: Cycas
# PDF

PDF agirien logotipoa
**PDF** edo **P**ortable **D**ocument **F**ormat (Dokumentu Formatu Eramangarria) dokumentuen elkartrukerako fitxategi formatua da, Adobe Systems enpresak garatutakoa. 2008ko uztailaren 1az geroztik estandar irekia da, *ISO 32000-1:2008* kodearekin.

## Ezaugarriak

* Plataforma-anitza da, sistema eragile nagusietan bistaratu daiteke, hala nola Windows, Linux edota Mac OS.
* Testua, irudiak eta musika gordetzeko gai da.
* Interneten, zein enpresa eta gobernuetan oso zabalduta dagoen formatu bat da.
* Irekia da eta PDF formatua sortu, bistaratu eta aldatzea ahalbidetzen duten aplikazioak sortu eta banatzea baimenduta dago.
* Edukia babesteko asmoz, kodetu egin daiteke.

## PDF hibridoak

PDF hibridoak PDF fitxategiak dira, beste edozein PDF bezala irakur daitezkeenak, baina jatorrizko dokumentua ODF formatuan ere badute. Esate baterako, LibreOffice erabiliz PDF hibridoak eskaini daitezke, non PDF testua jasotzen duenak testuaren zati batzuk erraz edita ditzake eta testuaren beste zati batzuk, ordea, irudi bezalako zerbait aldaezin agertuko dira.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Adobe
* **(Ingelesez)** PDFak sortzeko *PDFCreator* programa askea
# Ikerketa institutu

**Ikerketa institutua**, **ikerkuntza institutua**, **ikerlan institutua** edo **ikerketa erakundea** ikerketak egiteko sortutako establezimendua da. Ikerketa institutuak oinarrizko ikerketan espezializatu daitezke edo ikerketa aplikatura bideratu daitezke. Terminoak sarritan natura-zientzien ikerketa inplikatzen badu ere, gizarte zientzietan ere ikerketa institutu asko daude, batez ere ikerketa soziologiko eta historikoetarako.

## Ikerketa institutu ospetsuak

Erdi Aroko hasieran, hainbat behatoki astronomiko eraiki ziren islamiar munduan. Horietako lehena IX. mendeko Bagdadeko behatokia izan zen al-Ma'mun kalifa abasidarren garaian eraikitakoa, nahiz eta ospetsuenak XIII. mendeko Maragheh behatokia eta XV. mendeko Ulugh Beg Behatokia izan.

Keralako Astronomia eta Matematika Eskola matematika eta astronomia eskola bat izan zen, Sangamagramako Madhavak Keralan (India) sortu zuena. Eskolak XIV eta XVI. mendeen artean loratu zuen eta badirudi eskolaren jatorrizko aurkikuntzak Narayana Bhattathirirekin (1559-1632) amaitu zirela. Problema astronomikoak ebazten saiatzean, Keralako eskolak bere kabuz hainbat kontzeptu matematiko garrantzitsu aurkitu zituen.

Europako lehen ikerketa institutua Tycho Braheren Uraniborg konplexua izan zen Ven uhartean, izarren neurketa oso zehatzak egiteko sortu zen XVI. mendeko laborategi astronomikoa. Estatu Batuetan ikerketa institutu aipagarri ugari daude, besteak beste, Bell Labs, Xerox parkea, The Scripps Ikerketa Institutua, Beckman Institutua, RTI Nazioartekoa eta SRI Nazioartekoa. Hughes Aircraft-ek ikerketa-institutuaren egitura erabili zuen bere antolaketa-eredurako.

Thomas Edison, "The Wizard of Menlo Park" izenekoa, 1800ko hamarkadaren amaieran ekoizpen masiboaren eta eskala handiko talde-lanaren printzipioak asmakuntza-prozesuan aplikatu zituen lehen asmatzaileetako bat izan zen, eta horregatik sarritan industria-ikerkuntzako lehen laborategiaren sorrera egozten zaio.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Scopus

|  *Scopus* |
| --- |
| Jatorria |
| Sorrera-urtea | 2004 |
| Izenburua | *Scopus* |
| Jatorrizko herrialdea | Herbehereak eta Herbehereetako Erresuma |
| Ekoizpen lekua | Amsterdam |
| Argitaletxea | Elsevier |
| OCLC | 65858721 |
| Ezaugarriak |
| Hizkuntza | ingelesa, japoniera, Txinera sinplifikatua, txinera tradizionala eta errusiera |
| Kokapena |
|  |
|  |
|  |
| Jabea | Elsevier |
|  |
| Fikzioa |
| Erabiltzen du | Unpaywall |
|

---

 |
| scopus.com |
|      |

**Scopus** aldizkari zientifikoko artikuluen laburpen eta aipamenen datu base bibliografikoa da. Nazioarteko 5.000 argitaletxe baino gehiagoren 18.000 izenburu biltzen ditu. Zientzia, teknologia, medikuntza eta gizarte zientzietako arloetako, arteak eta giza zientziak barne, 16.500 aldizkarien parekoen ebaluazioa egin ditu. Elsevier-k argitaratzen du eta harpidedunentzako eskuragarri dago sarean. Scopus-eko bilaketek web orrialde zientifikoen bilaketak Scirus-en bidez, Elsevier-ren bidez ere, eta patenteen datu-baseak erabiliz biltzen dituzte.

Scopus-ek egileen profilak ere eskaintzen ditu afiliazioak, argitalpen kopurua eta horien datu bibliografikoak, erreferentziak eta argitaratutako dokumentu bakoitzaren aipamen kopuruaren xehetasunak. Alerta-sistemak ditu, izena ematen duenari profil bateko aldaketak jarraitzeko aukera ematen diotenak. *Scopus Author Preview* aukera erabiliz, egilearen arabera bila dezakezu, afiliatuaren izena mugatzaile gisa erabiliz, egilearen identifikazioa egiaztatu eta egilearen orrialdean aldaketak abisatuko dizkizun jakinarazpen automatikoko sistema jarri RSS edo posta elektroniko bidez .

## Edukien integrazioa

*Scopus TopCited* aukerak azken 3, 4 edo 5 urteetan gai jakin bati buruz gehien aipatutako 20 artikulu aipagarrienen berrikuspen azkarra eskaintzen du Scopus-ek biltzen dituen argitalpen guztietan. Gehien aipatutako artikuluen datuak Scopus integrazio programaren barruan dagoen aplikazio informatiko bat erabiliz atera dira.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Datu base akademikoak eta bilatzaileak
* Datu base bibliografikoa
* Aipuen indizea
* SEDICI

## Kanpo estekak

* Elsevier-en Scopus Informazio orria
* Scopus datu-basea
* Egilearen aurrebista
* Web of Science, Scopus eta Google Scholar-en aipamenen kopurua alderatzea, Medikuntza Orokorreko aldizkarietan argitaratutako artikuluen artean .JAMA 2009; 302 (10): 1092-1096.
# Lektina

Hemaglutinina lektinaren alboko ikuspegia.
**Lektinak** landareetan eta beste organismotan dagoen glukoproteina da, antigorputza ez dena eta immunitate-sistemak sortzen ez duena. Beste glukoproteina batzuei lotzen zaie zelulen mintzean; zelulen aglutinazioa eta konjugatuen prezipitazioa eragiten ditu. Bere zeregin nagusia errekonozimendu-fenomenoetan dago, bai maila molekularrean, bai zelularrean. Adibidez, bakterio batzuek lektinak erabiltzen dituzte infekzioan organismo ostalariaren zeluletara akoplatzeko.

Ez dira glikoproteinekin nahastu behar: lektinek karbohidratoak erabiltzen dituzte, eta glikoproteinek, berriz, nolabait karbohidratoz osaturik daude. Ez dira nahastu behar lipidoen molekulak diren eta inolako loturarik ez duten lezitinekin.

Lektina ugari landaretatik isolatu dituzte, batez ere lekadunetatik. *Dolichos biflorus* landarearen hazietan isolatutako lektinak, adibidez, aplikazio medikoak ditu, A1 motako eritrozitoak daudenean intentsitatez erreakzionatzen baitu, A2 motakoetatik bereizteko aukera emanez.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Itxaropen

*Artikulu hau emozioari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Itxaropen (argipena)».*
Ilunbeko kandelako argia bezala, bizitzako asmo eta desira bati buruz **itxaropena** galtzen den azkena dela esan ohi da.
**Itxaropena** edo **esperantza** nahi edo desiratzen dena beteko delako sinesmenean oinarritzen den emozioa da. Pertsonaren bizitzan oinarrizko emozioetako bat da, etsipen eta depresioari aurre egiten diona. Ohartu behar da, nahiaz haraindi, itxaropenak nahi eta bilatzen dena azkenean eskuratuko dela sinesmen sendoa dela eta horrela motibazioa indartu egiten duela.

## Ikus, gainera

* Pandoraren kutxa.

## Kanpo estekak
# Chattiar

| Chattiar |
| --- |
|
Da.
S
T
Ypr.
Lut.
B
Pr.
Rup.
Ch.

 |
| Kronologia |
| Hasiera | duela 28.100.000 urte |
| Amaiera | duela 23.030.000 urte |
| Honen parte da | Oligozeno eta ICS Standard Global Chronostratigraphic (Geochronologic) Scale (en)  |
| Etimologia |
| Honen izena darama | Katoak |
| Urrezko iltzea |
|  |
|

---

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←Rupeliar | Chattiar | →Akitaniar |

 |

**Chattiarra** Oligozenoko berantiarreko estaia da ICSren garai geologikoen artean. Orain dela 28,1 Ma eta 23,03 Ma (milioi urte) hedatu zen. Theodor Fuchsek 1894an izendatu zuen kato edo chatti antzinako germaniar tribuaren omenez.

Garai honetan, Coloradoko La Garita galdarak eztanda egin zuen. Historia osoko sumendi-erupziorik handiena izan zen, 9,2 magnitudekoa.

## Erreferentziak

| Paleogenoa |
| --- |
| Paleozeno | Eozeno | Oligozeno |
| Daniar | Selandiar Thanetiar | Ypresiar | Lutetiar Bartoniar | Priaboniar | Rupeliar | Chattiar |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau geologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

## Kanpo estekak
# Dehiszentzia

**Dehiszentzia** edo **zabalkortasuna** landarearen atal baten irekiera da, barruko edukia askatzeko helburuarekin. Fruituetan, haziak askatzeko, eta anteretan, polena askatzeko, gertatzen da. Badira fruitu indehiszente edo zabalgaitzak, intxaur tipologia botaniko zabalaren baitan biltzen direnak.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Hidrokarburo aromatiko polizikliko

**Hidrokarburo aromatiko poliziklikoak** (**HAP**) konposatu organikoen familia bat da, non konposatuak fusionatutako eraztun aromatikoez osatuta dauden. Ez dute heteroatomorik ezta ordezkatzailerik ere.

Petrolioan, ikatzetan eta mundrun-hobietan egoten dira. Horietako batzuk kartzinogenoak, mutagenoak eta teratogenoak dira.

Bestetik izarrarteko espazioan, kometetan eta meteoritoetan aurkitzen dira eta uste da biziaren sortzaile izan ziren oinarrizko molekuletako batzuk izan zitezkeela.

## Hainbat adibide

| Antrazenoa | Bentzo[a]pirenoa | Krisenoa | Koronenoa |
| --- | --- | --- | --- |
| Koranulenoa | Naftazenoa | Pentazenoa | Naftalenoa |
| Fenantrenoa | Pirenoa | Trifenilenoa | Obalenoa |

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Deskongestionatzaile

**Deskongestionatzailea**, sudur-kongestioa arintzeko erabiltzen den botika mota bat da. Deskongestionatzaile gehienen printzipio aktiboa pseudoefedrina edo fenilefrina izaten da . Kortikoesteroideak ere deskongestionatzaile gisa erabil usa. Bestalde antihistaminikoak errinorrea, errenitisa eta doministikuak arintzeko erabil daitezke.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Loreontzi

Hainbat tamainako loreontziak landareekin
**Loreontzia** azpian zulo bat izan ohi duen ontzia da, lurrez betetzeko eta landareak hazteko erabiltzen dena.

## Kanpo estekak
# Santalales

| Santalales |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Azpierreinua | Viridiplantae
 |
| Ordena  | **Santalales** [[Friedrich von Berchtold, Jan Svatopluk Presl|]], 1820
 |
|  |
| Azpibanaketa |
| * Santalaceae
* Opiliaceae
* Loranthaceae
* Misodendraceae
* Olacaceae
* Schoepfiaceae
 |

**Santalales** landare loredunen ordena bat da, mundu osoan, baina bereziki eskualde tropikal eta azpitropikaletan, hedatuta daudenak.

Egungo sailkapenetan familia hauek ditu bere barnean:

* Santalaceae (sandalo zuri eta mihurarena)
* Opiliaceae
* Loranthaceae
* Misodendraceae
* Olacaceae
* Schoepfiaceae

## Kanpo estekak