Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Global Biodiversity Information Facility

| Global Biodiversity Information Facility |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen laburra | GBIF |
| Mota | nazioarteko erakundea, irabazteko asmorik gabeko erakundea, research infrastructure (en) , data library (en) , lineako datu-basea, datu-base biologikoa, datu-base taxonomikoak eta global species database (en)  |
| Herrialdea | Danimarka |
| Jarduera |
| Kidetza | Biodiversity Information Standards eta DataCite – International Data Citation Initiative e.V. |
| Eskumendekoak | GBIF Norway (en) , Finnish Biodiversity Information Facility (en)  eta GBIF Spain (en)  |
| Erabilitako hizkuntza | eleaniztun |
| Kudeatzailea | GBIF Secretariat (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 2001 |
| webgune ofiziala         |

**Global Biodiversity Information Facility** ‏‎(euskaraz: «Bioaniztasunari buruzko nazioarteko informazio sistema») nazioarteko mailan antolatutako sarea da. Haien helburua sarearen bitartez bioaniztasunari buruzko informazioa zabaltzea da horreratako Interneteko web zerbitzuak erabiliz.

## Informazioen iturria

Datuek erakunde eta instituzio desberdinetan dute jatorria. GBIFren egiturak datu horiek eskuragarri jartzen ditu, bilaketak atari baten bidez prestatuz. Informazio nagusiak landareen, animalien, onddoen eta mikrobioen zabaleraren inguruko informazioak eta izen zientifikoen gaineko datuak dira. Halaber, beste erakundeekin koordinatu egiten da: Biodiversity Information Standards (TDWG), Consortium for the Barcode of Life (CBOL), Biziaren Entziklopedia (EOL), Biziaren Katalogoa eta GEOSS.

## Helburuak

GBIF erakundearen helburu nagusia bioaniztasunaren inguruko informazioak zabaltzea, horrela, garapen iraunkorra bidegarria egiteko. Lehentasun nagusiak hauek dira:

* mundu osoko lankidetza sustatzea
* bioaniztasunaren inguruko datuak zabaltzea
* protokoloak eta estandarrak garatzea
* osotasun zientifikoa ahalbideratzea
* arkitektura informatikoa sortzea iturri desberdinen arteko sarea sortzeko
* azterketa tresnak sortzea eta zabaltzea erabaki egokiagoako hartzeko

## Edukiak

GBIF erakundeak antolaketa biologiko osoaren espektroan lotura informatikoak sortu nahi ditu, geneetatik ekosistemetara, horretarako geoerreferentziak erabiliz.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**: GBIF erakundearen webgunea.
* **(Ingelesez)**: GBIF erakundearen deskribapen laburra.
* **(Ingelesez)**: GBIF network
* **(Ingelesez)**: GBIF Argitaratutako datuak.
# iNaturalist

| INaturalist |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen ofiziala | iNaturalist |
| Izen laburra | iNat |
| Mota | webgunea, lineako datu-basea, citizen science project (en) , datu-base taxonomikoak, sareko komunitatea, sare soziala eta sakelako mugikorraren aplikazioa |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Erabilitako hizkuntza | eleaniztun |
| Agintea |
| Kudeatzailea | California Academy of Sciences (en)  eta National Geographic Society |
| Kideak | NaturalistaUY  |
| Legezko forma | 501(c)(3) antolaketa |
| Jabea | California Academy of Sciences (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 2008 |
| Sorlekua | University of California, Berkeley School of Information (en)  |
| webgune ofiziala         |

**iNaturalist** zientzia herritar proiektu eta sare-sozial zerbitzu bat da, naturalistak, zientzialariak eta biologoak elkartzeko asmoa duena mundu osoko bioaniztasuna mapa batean jarri eta behaketak partekatzeko. iNaturalistera bere webgunetik edo mugikorreko aplikaziotik sar daiteke. iNaturalistekin egiten diren behaketek zientzialariei aukera handia ematen diete ikerketa proiektuak hobetzeko, kontserbazio proiektuak egiteko edo izakien presentzia ezagutzeko. Proiektua "historia naturalaren mugikor aplikazioan estandarra" deitu izan dute.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# National Center for Biotechnology Information

| National Center for Biotechnology Information |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen laburra | NCBI |
| Mota | ikerkuntzarako institutua eta Informazio sistema |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jarduera |
| Honen parte | Ameriketako Estatu Batuetako Medikuntza Liburutegi Nazionala |
| Erabiltzen du | NCBI Gene, NCBI Genome (en) , NCBI Protein (en) , NCBI Epigenomics (en) , NCBI Nucleotide (en) , NCBI Assembly (en) , Taxonomy database of the U.S. National Center for Biotechnology Information (en) , dbSNP (en) , Entrez (en) , RefSeq (en)  eta ClinVar (en)  |
| Agintea |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Maryland Route 355, 8600, 20894
* Bethesda
 |
|  |
| Jabea | Ameriketako Estatu Batuetako Medikuntza Liburutegi Nazionala |
| Zeren jabe | PubChem, PubMed, PubMed Central, BLAST (en)  eta GenBank |
| Historia |
| Sorrera | 1988ko azaroaren 4a |
| webgune ofiziala      |

**National Center for Biotechnology Information** (NCBI; euskaraz: «Bioteknologiaren Informaziorako Zentro Nazionala») Estatu Batuetako National Library of Medicine erakundearen partea da, National Institutes of Health edo NIH-ren adarra. Biologia molekularraren informazio iturri gisa 1988an sortu zuten.

## Historia

Zentroa 1988ko azaroaren 4an sortu zen. Helburua Biologia molekularraren informazio iturri garrantzitsua izatea zen. Genomen sekuentzien informazioa GenBanken biltzen eta berritzen dituzte momenturo. Halaber gai desberdinei buruzko artikulu zientifikoen zerrendak egiten eta PubMeden koordinatzen dituzte; gai nagusiak hauek dira: biomedikuntza, biokimika, genetika eta genomika. Halaber, giza-gaixotasun genetikoen bilduma egiten dute, beste informazio bioteknologikoekin batera.

## Ezaugarriak

NCBIren datu-base guzitan edonoren eskuetan daude on-line moduan. Horretarako Entrez bilatzailea erabili behar da.

NCBIk, bestetik, tresna bioinformatikoak eskaintzen ditu. Tresna horiekin DNA sekuentziak, Azido erribonukleiko eta proteinak azter daitezke. Gehien erabiltzen dena BLAST izenekoa da.

## David Lipman

David Lipmanek NCBI zuzentzen du. Lipman BLAST sekuentziazio programaren jatorrizko egile bat da. Orokorrean, bioinformatikan oso ospetsua da. NCBItik kanpo beste ikerketa taldeak zuzentzen ditu, Stephen Altschulek zuzendutakoak barne; Stephen Altschul BLASTen koegilea da. Beste proiektuak David Landsman eta Eugene Koonin-enak dira.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**:NCBI webgune ofiziala.
* **(Ingelesez)**:NCBI BLAST
* **(Ingelesez)**:Entrez
* **(Ingelesez)**:Entrez PubMed
* **(Ingelesez)**:Entrez OMIM
# Biologia ebolutibo

**Biologia ebolutiboa** edo **eboluzio biologia** biologiaren adar bat da, Lurreko bizitzaren dibertsitatea sortzen duen eboluzio prozesuak aztertzen dituena. Prozesu horien artean hautespen naturala, arbaso komuna eta espeziazioa daude.

Ikerkuntza lerro hori 1930eko hamarkadan sortu zen, lehenago loturarik gabe aztertzen ari ziren zenbait esparru -besteak beste, genetika, ekologia, sistematika eta paleontologia- konbinatuta.

Gaur egun, beste zenbait lerro ere gehitu dira esparru horretara, esaterako adaptazioaren arkitektura genetikoa, eboluzio molekularra eta eboluzioa laguntzen duten indarrak, hala nola hautespen sexuala, jito genetikoa eta biogeografia.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Darwinen txonta

Darwinen lau txonta ezberdin, berak marraztua
**Darwinen txonta** esaten zaio Charles Darwin-ek Galapago Irletan aurkitu zituen hainbat hegazti espezieri, baina oso erlazionatuta daudenak. Hamalau espezie bizi dira Galapago Irletan eta bat Koko uhartea-n (Costa Rica).

Txori guztiak tamaina berekoak dira (10-20cm). Espezieen arteko ezberdintasunik nabarienak mokoaren tamainan eta forman daude. Mokoak ezberdinak dira, jaten dutenari egokituta daudelako (artropodoak, intsektuak, odola…). Txonta guztien jokamoldea eta kantua ezberdinak dira.

## Txontak eta Darwin

Hasieran uste zen hegazti hauen ezberdintasunak erabakigarriak izan zirela hautespen naturalarengatiko eboluzioaren teoriaren aurkezpenean, hala eta guztiz ere, Darwinen idazkiek horrela ez zela erakusten dute. Berak pentsatzen zuen ez zutela haien arteko harreman esturik, batzuk txontak ez zirela ere uste zuen.

Bere bidaiatik itzulitakoan, Darwinek 1837ko urtarrilaren 4ean izandako bilera batean Geological Society of London-i txontak erakutsi zizkion, beste hegazti eta ugaztun espezie batzuekin batera. Hegaztiak , txontak barne, John Gouldek, ingeles ornitologo ospetsuak, aztertu zituen, hauek identifikatzeko. Gouldek urtarrilaren 10ean izandako hurrengo bileran Darwinek Galapago uharteetan aurkitutako hegaztiak, familia ezberdinekoak zirela uste zuena, txonta berezi batzuk zirela esan zuen, hamabi espezieko talde berri bat osatzeko garrantzi nahikoarekin.

## Geroagoko ikerketa

“Darwin-en txonta” terminoa 1936an agertu zen lehen aldiz, eta azkar zabaldu zen, David Lacken lanekin. Geroago, 1973tik, Peter Grant eta Rosemary Grant, Princeton Unibertsitateko ekologia eta biologia ebolutibo irakasleak hurrenez hurren, Estatu Batuetan, 25 belaunaldiko 19.000tik gorako txonta-ale analizatu zituzten eta erakutsi zuten nola joan ziren aldatzen espezie ezberdinak, ingurumenaren aldaketen ondorioz.

Modu honetan frogatu zen gorputzaren eta mokoaren tamainan izandako aldaketa azkarrak alimentuen horniketan izandako aldaketen ondorioz hautespen naturalera bideratuta zeudela.

## Espezieak

* *Geospiza generoa:*
	+ Lurtar txonta handia (*Geospiza magnirostris*).
	+ Lurtar txonta ertaina (*Geospiza fortis*).
	+ Lurtar txonta txikia (*Geospiza fuliginosa*).
	+ Kaktuseko txonta handia (*Geospiza conirostris*).
	+ Kaktuseko txonta arrunta (*Geospiza scandens*).
	+ Moko zorrotzeko lurtar txonta (*Geospiza difficilis*).
	+ Txonta banpiroa (*Geospiza difficilis septentrionalis*).
* *Camarhynchus* generoa:
	+ Zuhaitzeko txonta handia (*Camarhynchus psittacula*).
	+ Zuhaitzeko txonta ertaina (*Camarhynchus pauper*).
	+ Zuhaitzeko txonta txikia (*Camarhynchus parvulus*).
	+ Txonta arotza (*Camarhynchus pallidus*).
	+ Zingirako txonta (*Camarhynchus heliobates*).
* *Platyspiza* generoa:
	+ Txonta barazkijalea (*Platyspiza crassirostris*.)
* *Certhidea* generoa:
	+ Txonta abeslaria edo txiolaria (*Certhidea olivacea*).
* *Pinaroloxias* generoa:
	+ Cocos irlako txonta (*Pinaroloxias inornata*).

## Kanpo estekak
# John Gould

| John Gould |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Lyme Regis, 1804ko irailaren 14a |
| Herrialdea |  Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua |
| Heriotza | Londres, 1881eko otsailaren 3a (76 urte) |
| Hobiratze lekua | Kensal Greengo hilerria |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Elizabeth Gould |
| Seme-alabak |
ikusi
* Charles Gould (en)
 |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | ingelesa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | zoologoa, ilustratzailea, ornitologoa, biltzaile zientifikoa, margolaria eta biologoa |
| Lantokia(k) | australiar kontinentea |
| Jasotako sariak |
ikusi
* Royal Societyko kidea CHI Academy  (2005) Fellow of the Geological Society of London
 |
| Influentziak | Charles Darwin |
| Kidetza | Royal Society Geological Society of London (en)  Accademia delle Scienze di Torino Royal Entomological Society (en)  |
|

---

 |
|   |

**John Gould** (Lyme Regis, 1804ko irailaren 14a – Londres, 1881eko otsailaren 3a) ingeles ornitologo eta marrazkilaria izan zen.

## Lanak

* *A Century of Birds, hitherto unfigured, from the Himalaya Mountains*; 1831–1832
* *The Birds of Europe*. 1832–1837
* *A Monograph of the Ramphastidae, or Family of Toucans*. 1834
* *A Monograph of the Trogonidae, or Family of Trogons*. 1835–1838
* *A Synopsis of the Birds of Australia and the adjacent Islands*1837–1838
* *Icones Avium, or Figures and Descriptions of new and interesting Species of Birds from various parts of the Globe* 1837–1838
* *The Birds of Australia*. 1840–1848
* *The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle. Birds* 1841
* *A Monograph of the Macropodidae, or Family of Kangaroos* 1841–1842
* *The Zoology of the Voyage of H.M.S. Sulphur: Under the Command of Captain Sir Edward Belcher During the Years 1836-42. Birds*. 1843–1844
* *Monograph of the Odontophorinae, or Partridges of America*. 1844–1850
* *The Mammals of Australia*. 1845–1863
* *An introduction to the Birds of Australia*. 1848
* *The Birds of Asia*. 1850–1883
* *An introduction to the Trochilidae, or family of humming-birds*. 1861
* *Handbook to the Birds of Australia*. 1865
* *A Monograph of the Trochilida, or Family of Hummingbirds Supplement*. 1880–1887
* *The Birds of New Guinea and the Adjacent Papuan Islands*. 1875–1888

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau Ingalaterrako biografia baten **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Populazioen genetika

**Populazioen genetika** genetikaren esparru bat da, populazioen artean dauden desberdintasun genetikoak ikertzen dituena. Biologia ebolutiboaren adar bat da. Besteak beste, moldaera, espeziazioa eta populazioen egitura aztertzen dira populazioen genetikan.

Lan esparru hori funtsezkoa izan zen Eboluzioaren Teoria Sintetikoaren sorreran. Hasierako ikertzaile nagusiak Sewall Wright, J. B. S. Haldane eta Ronald Fisher izan ziren, aldi berean genetika kuantitatiboaren azpieremua sortu zutenak. Hasieran diziplina ia osoki matematikoa zen, baina gaur egun lan teorikoa, laborategikoa eta landa eremukoa uztartzen ditu.

Populazioen genetika berriagoak diren beste lan esparru batzuekin alderatuta, (adibidez, jokoen teoria ebolutiboarekin edo moldaeren dinamikarekin), desberdintasun nagusia da fenomeno genetikoetan jartzen duela enfasia: dominantzian, epistasian eta birkonbinazio genetikoan, esaterako.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Bariazio genetiko

**Bariazio genetikoa** izaki bizidun banakoen geneen artean dauden aldaeren multzoa da. Bariazio genetikoa sortzeko modu bat baino gehiago dago, baina nagusienak mutazioak eta birkonbinazio genetikoa dira.

Gene bakoitzak bertsio bat baino gehiago izan dezake, eta horietako bariazioetako bakoitzari alelo deritzo. Populazio baten alelo guztien multzoari erreserba genetiko deritzo.

Sarritan, aldaera genetiko bakoitzak fenotipo bereizgarri bat ematen du. Hala ere, aurkakoak ez du zertan egia izan behar: fenotipo berezi batek ez du aldaera genetiko baten ondorio izan beharrik. Izan ere, egitura genetiko berak, ingurunearen eragin desberdinen aurrean, erantzun desberdina eman dezake eta polifenismoa sortu. Horrez gain, epigenetika ere, zenbaitetan belaunaldi batetik bestera igarotzen dena, fenotipo desberdinen erantzule izan daiteke.

Bariazio genetikoa oinarrizkoa da eboluzioa gerta dadin eta espezie berriak sor daitezen.

## Kanpo estekak
# Genetika kuantitatibo

**Genetika kuantitatiboa** populazioen genetikaren adar bat da, bariazio jarraitua duten fenotipoak matematikoki aztertzen dituena. Biek aztertzen dute aleloen edo geneen maiztasuna espezieen populazioetan, eta [[herentzia mendeliar]reko kontzeptuekin konbinatuta, belaunaldiz belaunaldi eta ondorengoen lerroetan zehar herentziak dituen joerak eta patroiak analizatzen dituzte. Populazioen genetika gene jakinetan eta horien produktu metabolikoetan zentratuta dago, eta genetika kuantitatiboak kanpoko fenotipoak aztertzen ditu.

Balio fenotipikoek banaketa jarraitua dutenez gero, genetika kuantitatiboak tresna estatistikoak erabili behar ditu fenotipoak (atributuak) eta genotipoak elkarri lotzeko. Zenbait fenotipo modu jarraituan azter daitezke eta beste batzuk kategoria diskretu modura, kategoriak bereizteko erabiltzen den teknikaren arabera.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Dibertsitate genetiko

Artoaren dibertsitate genetikoa
**Dibertsitate genetikoa** espezie bateko banakoen edo espezie desberdinen artean dauden aldaera genetiko guztien multzoa da. Biodibertsitatearen oinarrizko osagaia da. Sortzetiko gaitzak, malformazioak, patogenoekiko ahultasuna eta beste arazo hereditario batzuk dituzten pertsonak ordezkatzeko gaitasuna adierazten du. Zenbat eta dibertsitate genetiko handiagoa izan, orduan eta aukera gehiago dituzte espezieek ingurumenaren aldaketek bizirik irauteko.

Populazioen genetikaren azterketak dibertsitate genetikoari buruzko hainbat hipotesi eta teoria biltzen ditu. Eboluzioaren teoria neutralistak aniztasuna mutazio neutralen metaketaren emaitza dela proposatzen du. Hautespen disruptiboa hipotesi hau da: espezie baten bi azpipopulazio ingurune desberdinetan bizi dira, locus beraren alelo desberdinak hautatuz. Adibidez, espezieak banakoen mugikortasunarekin konparatutako banaketa geografiko zabala badu hori gerta daiteke. Maiztasunaren araberako hautaketa hipotesi hau da: aleloak ohikoagoak bihurtzen diren heinean, ahulagoak izatera iristen dira. Patogeno-ostalari interakzioetan hori gertatzen da, non ostalariarengan gene defendatzailearen maiztasun altuak esan nahi baitu, patogenoa defentsa horretara egokitzen bada, alelo hori duten guztiak kaltebera bihurtzen direla.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Erradiazio adaptatibo

Biologia ebolutiboan, **erradiazio adaptatiboa** organismoen dibertsifikazio azkarra eragiten duen prozesu bat da, jatorrizko espezie batetik hasita askotariko forma anitz ematen dituena. Ingurumenean baliabide berriak eskuragarri geratzen direnean, desafio berriak sortzen direnean edo txoko ekologiko berriak agertzen direnean. Erradiazio adaptatiboaren ondorioz, arbaso bakar batetik, espeziazio bidez, ezaugarri morfologiko eta fisiologiko desberdinak dituzten espezie ugari sortzen dira.

Fenomeno honen adibiderik ezagunenetakoa Darwinen txontak dira. Paisaia zatikatuek kokapen ona dira erradiazio adaptatiboa gerta dadin. Elkarri lotuta ez dauden baina hurbil dauden paisaien desberdintasun geografikoek, esaterako artxipelagoen kasuan, dibertsifikazioa sustatzen dute. Darwinen txontek elkarren artean dituzten desberdintasunak Galapago uharteetako paisaia zatikatuaren ondorio direla uste da.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Koeboluzio

**Koeboluzioa** bi espezie edo gehiagoren arteko interakzioek eragindako elkarrenganako eboluzioa azaltzen duen kontzeptu biologikoa da. Sinbiosiek, parasitismoak, konpetentziak, harrapakin-harrapakari harremanak... eragin dezakete koeboluzioa,

## Teoria

Koeboluzio kontzeptua Janzen ikerlariak erabili zuen lehenengoz 1980. urtean. Eboluzioaren eta koeboluzioaren arteko desberdintasun nabariena da eboluzioa faktore abiotikoek sor dezaketela, bizidun ez diren faktoreak alegia. Baina koeboluzioan bizidun diren bi espezie edo gehiagoren arteko interakzioak eragindako eboluzioa hartzen da kontuan, hala nola harrapakari harrapakin erlazioa, lorea eta polinizatzaile izan daitekeen intsektua, sinbiosi gehienak...

Leigh Van Valenek koeboluzioa azaltzeko "Erregina gorriaren teoria" garatu zuen:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Sistema ebolutibo baten garapen konstantea beharrezkoa da izakia sisteman bere lekuan mantentzeko. | » |

## Koeboluzio motak

Thompson ikerlariak (1989-1994) hainbat koeboluzio mota deskribatu zituen :

* **Gene arteko koeboluzioa**, zeinetan bi espezieren arteko koeboluzioa gertatzen da biek duten gene espezifiko batzuengatik.
* **Koeboluzio espezifikoa**: espezie batzuek beste espezieekin bizitzeko ezaugarri bereziak dituztenean.
* **Gremioaren koeboluzioa**: honetan espezie desberdinen talde batek elkarren artean lan egingo dute gremio baten moduan, interakzioak eragindako aman komuneko ezaugarriak aditzera emanez.
* **Koeboluzio dibersifikatzailea**: espezieen arteko interakzioak hain espezifikoak dira ezen elkarren arteko harremanak beharrezkoak dira ugaltzeko adibidez.
* **Ihes koeboluzioa**: (Erich eta Raven, 1964) koeboluzio mota honek azaltzen du nola landare batek defentsa kimiko berriak garatzera hel daitekeen, belarjaleetaz babesteko, eta nola herbiboro hauek (koeboluzioa dela eta) defentsa kimiko horri aurre egiteko mekanismoak garatzera hel daitezkeen.

## Bibliografia

* Daniel H. Janzen (1966): "Coevolution of Mutualism Between Ants and Acacias in Central America". Evolution, Vol. 20, No. 3., pp. 249-275
* Thompson J. N. And B. M. Cunningham. (2002): "Geographic structure and dynamics of coevolutionary selection". Nature 417: 735­738
* Van Valen L. (1973): "A New Evolutionary Law", Evolutionary Theory 1, pp. 1–30. Cited in: The Red Queen Principle

## Kanpo estekak
# Kontingentzia (eboluzioa)

Biologia ebolutiboan, **kontingentziak** deskribatzen du nola eboluzioaren emaitza leinu jakin baten historiako pasarte zehatzek eragin dezaketen.

Eboluzioa prozesu historikoa da, eta historiaren emaitzak sentiberak izan daitezke interakzioen xehetasunekiko eta haien aurreko gertaerekiko. Stephen Jay Gouldek bereziki sakondu zuen kontingentziaren ideian, batez ere 1989an argitaratu zuen *Bai bizi zoragarria* liburuan. Gouldek «bizitzaren zinta» iragan urrun bateraino birbiltzeko esperimentu mentala erabili zuen, eta argudiatu zuen historiaren aldaketa txikiek ere emaitza ebolutibo oso desberdinak ekarriko zituztela gure gaur egungo biziarekin alderatuta. Goulden esperimentu mentalak laborategian eta tokian bertan egindako esperimentu errealak inspiratu ditu, baita organismo biziak eta iraungiak esperimentu natural gisa aztertzea ere.

Ikerketa horiek aurkitu dute errepikakortasuna komuna dela eboluzioan, bereziki antzeko populazio fundatzaileen kasuetan, errepikakortasuna modu zabalean definitzen denean eta esperimentuetan ikus daitezkeen denbora-eskaletan. Aurkitu da, halaber, eboluzio konbergentea ustekabean hedatuta dagoela naturan, nahiz eta maizago gertatzen den gene eta garapen-alborapen gehiago partekatzen dituzten lotura estuko taxonen artean. Horrek adierazten du kontingentziak eta konbergentziak loturaren bat izan dezaketela. Gainera, ezaugarri bat bateratzailea izan daiteke deskribapen maila zabalago batean, eta dibergentea maila zehatzago batean, hala nola intsektuen, pterosauroen, hegaztien eta saguzarren egitura desberdina duten hegoen kasuan. Konbergentzia zein komuna den jakiteko, gehiago ikertu behar da hautatze-presio berberen pean ezaugarri batek zer maiztasunekin ez zuen eboluzionatu, bai eta ezagutzen diren organismo guztien artean behin bakarrik eboluzionatu zuten ezaugarriez ere.

Emaitza ebolutiboetan eragina duten kontingentzien adibide batzuk identifikatu dira. *E. coli*rekin egindako epe luzeko eboluzio-esperimentuan, 12 populazioetatik batek bakarrik garatu zuen zitratoan hazteko ezaugarri oso onuragarria, eta, antzinako bakterio izoztuekin egindako errepikapen esperimentalen arabera, mutazio «indartzaile» espezifikoak gertatu behar izan ziren lehenik. Okilek eta aye-ayeek zuraren kakalardo-larbak aurkitzeko eta erauzteko txoko ekologiko bera betetzen dute, baina oso bide desberdinetatik egiten dute (mokoa eta hatz luzangak, hurrenez hurren), bakoitzaren eboluzio-historiak direla eta; izan ere, hegaztiek ez dute hatzik eta primateek ez dute mokorik. Lurreko leku bakartuetako (Zeelanda Berriko, adibidez) eta desagertutako leinuetako (adibidez, Mesozoikoan hegaztiak ez ziren dinosauroak) flora eta fauna ere kontingentzia-adibide dira eboluzioan, eta emaitza desberdinak ematen dituzte.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak