# Epigenetika

Epigenetikaren mekanismoak
**Epigenetika** DNAren sekuentzia aldatu gabe gertatzen diren gene-adierazpenaren aldaketa heredagarriak aztertzen dituen biologiaren arloa da. Kromatinaren egoeran oinarritzen diren aldaketa molekularrei egiten die erreferentzia, eta aldaketa horiek zelula-zatiketan zehar mantendu daitezke, zelulen memorian informazio gehigarri bat gordez.

Markatzaile epigenetiko nagusiak **DNAren metilazioa** eta **histonen aldaketak** dira, eta horiek gene jakinen aktibazioa edo isilarazpena erregulatzen dute. Histonen modifikazioek, hala nola metilazioa, azetilazioa edo fosforilazioa, kromatinaren egitura eta gene-adierazpena modu erabakigarrian alda dezakete, eta zelula mota desberdinen funtzioak eta identitatea finkatzen laguntzen dute.

Epigenetikak zelula garapenean eta diferentziazioan funtsezko papera betetzen du, bai eta garapenaren fase goiztiarretan ere, non zelula pluripotenteak eta progenitoreak bereizten diren. Gainera, ingurunearen eragina jasotzen du, eta dieta, estresa edo toxinak bezalako faktoreek gene-adierazpenean aldaketak sor ditzakete, batzuetan ondorengo belaunaldietara transmititu daitezkeenak. Horregatik, epigenetika ez da soilik genomaren “irakurketa” egokia bermatzen duen sistema bat, baizik eta informazio biologiko gehigarri bat, genomaren gainean, zelulen erantzun dinamiko eta moldakorrak ahalbidetzen dituena.

Organismo bateko aldaketa epigenetiko guztiek epigenoma deritzona osatzen dute. Epigenoma aldatu egiten da zelula motaren, garapenaren eta inguruaren arabera, eta une bakoitzean zein gene dauden aktibo edo isilduta zehazten du. Epigenoma aztertuta, uler daiteke DNA bera duten zelulak oso funtzio desberdinak dituzten ehunetan bereiz daitezkeela.

## Historia

**Conrad Hall Waddington**
"Epigenetika" terminoa **Conrad Waddingtonek** erabili zuen 1940ko hamarkadan, **garapen biologikoan** geneen eta ingurumenaren arteko **elkarreragina** deskribatzeko.

Epigenetikaren ideia nagusia garapen biologikoan sortu zen, geneen eta ingurumenaren arteko elkarreragina azaltzeko beharra ikusi zenean. Hasieran, kontzeptua erabilgarria izan zen zelula eta organismoen garapenean zelulen identitateak nola finkatzen diren azaltzeko. Garai hartan, ikertzaileek uste zuten geneak ez direla soilik “programa estatiko” bat, baizik eta ingurumeneko seinaleekin elkarreragiten duten modulazio mekanismoak ere badituztela.

Ondorioz, epigenetika garapenaren eta **diferentziazioaren** prozesuak ulertzeko ikuspegi integratzailea eskaintzen duen adarra bihurtu zen. Ideia horrek aurrerago **markatzaile molekularrak** identifikatzea eta **gene-adierazpena** erregulatzen duten mekanismoak aztertzea erraztu zuen.

Gaur egungo definizio molekularrak, ordea, **DNAren sekuentzia aldatu gabe gertatzen diren aldaketa heredagarriak** azpimarratzen ditu.

## Mekanismo epigenetiko nagusiak

### DNAren metilazioa

DNAren metilazioa gehien aztertutako mekanismo epigenetikoetako bat da. Zitosina base nitrogenatuari metilo-talde bat (CH) gehitzean datza, eskuarki CpG dinukleotidoen testuinguruan. Prozesu hori DNA metiltransferasa (DNMT) izeneko entzimek katalizatzen dute, eta zelula eukariotoetako gene-adierazpena erregulatzeko funtsezko modua da. DNAren metilazioak seinale molekular gisa jokatzen du, eta genomari aukera ematen dio barneko programa zelularren informazioa eta ingurumen-seinaleen informazioa integratzeko, eta, hala, modulatu egiten da zer gene aktibatzen diren edo erreprimituta jarraitzen duten prozesu biologiko desberdinetan.

Termino funtzionaletan, DNAren metilazioa **transkripzio errepresioarekin** lotu ohi da. Geneak sustatzen dituzten eskualdeek oso metilatutako CpG uharteak dituztenean, transkripzio-faktoreak eta DNAri transkripzioa egiteko makinak elkartzea zailtzen da. Gainera, zitosina metilatuak kromatina-errepresore konplexuak biltzen dituzten proteina espezifikoek ezagut ditzakete, eta horrek kromatina-egitura trinkoago eta transkripziorako eskuragarriago batera darama . Hala, DNAren metilazioa geneak isilarazteko mekanismo egonkor gisa jokatzen du, eta zelula-zatiketa askotan zehar manten daiteke.

Enbrioi-garapenean, DNAren metilazio-patroiek funtsezko zeregina dute **zelula-bereizketan**. Zelulak zelula-mota desberdinetan espezializatu ahala, leinu zelular bakoitzean zein gene dauden aktibo eta zein erreprimitzen diren zehazten duten metilazio-profil espezifikoak ezartzen dira. Patroi epigenetiko horiei esker, sekuentzia genetiko bera duten zelulek oso funtzio desberdinak garatzen dituzte, hala nola neuronen, hepatozitoen edo muskulu-zelulen artean .

DNAren metilazioaren funtsezko beste alderdi bat da **impronta genomikoan** eta **X kromosomaren inaktibazioan** parte hartzen duela. Inpronta genomikoan, gene batzuk heredatzen diren gurasoaren arabera adierazten dira, gametogenesian ezarritako metilazio-marken ondorioz. Ugaztunetan X kromosomaren inaktibazioaren kasuan, DNAren metilazioak lagundu egiten du X kromosometako bat zelula femeninoetan isilarazten, eta, hala, sexuen arteko gene-dosian oreka bermatzen da .

Azkenik, DNAren metilazio-eredu normalen alterazioak hainbat giza gaixotasunekin lotu izan dira, bereziki minbiziarekin. Tumore askotan, **genomaren hipometilazio orokorraren** eta **tumore-gene supresoreensustatzaileenhipermetilazioaren arteko konbinazioa** ikusten da, eta horrek ezegonkortasun genomikoa eta zelulen ugalketaren gaineko kontrola galtzea eragin ditzake. Hori dela eta, DNAren metilazioa funtsezko elementutzat hartzen da, bai garapenaren biologian, bai gaixotasun anitzen patogenesian .

### Histonen aldaketak

Histona-aldaketak dira zelula eukariotoetan gene-adierazpena erregulatzeko mekanismo epigenetiko garrantzitsuenetako bat. Histonak proteina batzuk dira, DNA haien inguruan biltzen da kromatina osatuz, eta haien **N-muturrek** hainbat aldaketa kimiko jasan ditzakete; hala nola, **azetilazioa, metilazioa, fosforilazioa eta ubikitinazioa**. Aldaketa horiek ez dute DNAren sekuentzia aldatzen, baina eragina dute kromatinaren egituran eta geneek makineria transkripzionalera duten irisgarritasunean, eta, hala, gene-jardueraren kontrol dinamikoa eta itzulgarria ahalbidetzen dute.

Aldaketa horien artean, **histonen azetilazioa transkripzioaren aktibazioarekin lotzen da**. Histona azetiltransferasek (HATak) katalizatutako prozesu horrek histonen karga positiboa murrizten du, DNArekiko interakzioa ahulduz eta kromatina-egitura irekiagoa bultzatuz. Desazetilazioak, aldiz, histona desazetilasek (HDAC) eraginda, kromatina trinkotzeko eta geneak isilarazteko joera du. Histonen metilazioak, berriz, konplexutasun funtzional handiagoa du, aktibazioarekin zein gene-errepresioarekin lotuta egon baitaiteke, aldatzen den hondar espezifikoaren eta metilazio-mailaren arabera.

Gainera, **aldaketa horiek proteina espezifikoek ezagutzen dituzten seinale gisa funtzionatzen dute, “histona-kodea” deritzona osatuz**. Kode horri esker, seinale epigenetiko ugari integra daitezke prozesu zelularrak koordinatzeko, hala nola bereizketa, garapena eta ingurumen-estimuluekiko erantzuna. Aldaketa horien konbinazioak eta patroiak kromatinaren egoera funtzionalak zehazten dituen sistema oso erregulatua sortzen dute, eta herentzia epigenetikoan eta identitate zelularraren egonkortasunean duen funtsezko zeregina nabarmentzen da.

### Kromatinaren birmoldaketa

**Funtsezko beste mekanismo epigenetiko batzuk kromatinaren birmoldaketa dira**. Prozesu horrek aldaketa dinamikoak eragiten ditu kromatinaren egituran, eta DNAren transkripzio-makinetarako irisgarritasuna aldatzen dute. Kromatinak, nukleosomak osatzen dituzten histonen inguruan bildutako DNAz osatua, egoera trinkoagoak (heterokromatina) edo lasaiagoak (eukromatina) har ditzake, eta horrek zehazten du geneak isilduta edo aktibo dauden.

**Kromatinaren birmoldaketa, nagusiki, ATParen mendeko proteina anitzeko konplexuen bidez egiten da**, kromatinaren birmoldatzaile konplexu gisa ezagutzen direnak. Konplexu horiek nukleosomak irristatu, kanporatu edo berrantolatu ditzakete, eta, hala, DNAren eremu espezifikoen esposizioa alda dezakete. Mekanismo horri esker, gene-adierazpena zehatz eta modu itzulgarrian kontrola daiteke, eta funtsezkoa da zenbait prozesutan, hala nola garapenean, zelulen bereizketan eta ingurumen-seinaleei erantzutean.

**Gainera, kromatinaren birmoldaketak lotura estua du beste aldaketa epigenetiko batzuekin, hala nola, histonen aldaketa postadukzionalekin (azetilazioa, metilazioa edo fosforilazioa, adibidez) eta DNAren metilazioarekin**. Marka epigenetiko horiek modu konbinatorioan jarduten dute, eta “histona-kode” bat osatzen dute. Kode horrek eragina du proteina erregulatzaileen erreklutazioan eta kromatinaren antolaketan. Oro har, mekanismo horiei esker, denboran zehar eta zelula-zatiketen bidez, gene-adierazpen espezifikoko egoerak ezar eta manten daitezke.

Testuinguru horretan, kromatinaren birmoldaketak geneen aktibazioa erraztu ez ezik, geneen isiltze egonkorrean ere parte hartzen du, eta, hala, arrasto genomikoa eta X kromosomaren inaktibazioa bezalako fenomenoei laguntzen die. Beraz, kontrol epigenetikoaren osagai nagusia da, seinale molekular eta estrukturalak integratzen baititu genomaren funtzioa modu zehatz eta moldagarrian modulatzeko.

### RNA ez-kodetzaileak

RNA ez-kodetzailea (ncRNA) **gene-adierazpena erregulatzeko** mekanismo epigenetiko garrantzitsuenetako bat da. RNA mezulariak ez bezala, transkribatu horiek ez dira proteina bihurtzen, baina funtsezko erregulazio-funtzioak betetzen dituzte. RNA ez-kodetzaileek, batez ere RNA luze ez-kodetzaileek (lncRNA), kromatinaren egituraren modulazioan eta gene espezifikoen kontrol transkripzionalean parte hartzen dute, eta bitartekari gisa jarduten dute informazio genetikoaren eta haren adierazpen funtzionalaren artean.

**LncRNA**ei lotutako mekanismo epigenetiko nagusietako bat da kromatina-aldatzaile konplexuak eskualde genomiko zehatzetara biltzeko duten gaitasuna. RNA horiek gida molekular gisa jardun dezakete, eta Polycomb konplexuak bezalako proteinak loci espezifikoetara bideratzen dituzte, errepresioa edo gene-aktibazioa eragiten duten histonetan aldaketak sustatuz (metilazioa edo desazetilazioa, adibidez). Hala, lncRNAk egoera epigenetiko egonkorrak ezartzen laguntzen dute, DNA-sekuentzia aldatu gabe.

Gainera, RNA ez-kodetzaileek **aldamio estruktural** gisa funtziona dezakete, proteina erregulatzaile anitzen arteko elkarrekintza erraztuz. Funtzio horri esker, **konplexu erribonukleoproteikoak** eratzen dira, genomaren hiru dimentsioko antolaketan aldaketak koordinatzen dituztenak, DNAk makineria transkripzionalerako duen irisgarritasunean eraginez. **Amu molekular** gisa ere jardun dezakete, transkripzio-faktoreak edo beste proteina erregulatzaile batzuk bahituz, gene-adierazpena zeharka modulatuz.

Oro har, RNA ez-kodetzaileek erregulazio epigenetikoko geruza gehigarri bat osatzen dute, zelula eta ingurumen seinaleak integratzen dituzte gene-adierazpena modu zehatz eta dinamikoan kontrolatzeko. Bere ikerketak erakutsi du giza genoma asko transkribatuta dagoela eskualde ez-kodetzaileetan, eta horrek elementu horiek oinarrizko prozesu biologikoetan eta hainbat gaixotasunen garapenean duten garrantzia azpimarratzen du.

## Garapena eta zelula-diferentziazioa

Zelulen garapena eta bereizketa oinarrizko prozesuak dira, eta, horien bidez, **zelula anitzeko organismo batek zelula-moten aniztasuna sortzen du hasierako zelula bakar batetik abiatuta.** Prozesu horiek ez daude DNAren sekuentziaren menpe bakarrik, baizik eta gene-adierazpena erregulatzen duten mekanismo epigenetikoen menpe ere bai, sekuentzia hori aldatu gabe. Aldaketa epigenetiko horiei esker, genoma bera duten zelulek funtzio eta ezaugarri estruktural desberdinak hartzen dituzte, eta denboran zehar egonkorrak diren gene-adierazpeneko patroiak ezartzen dituzte.

**Enbrioi-garapenean** zehar, zelulek aldaketa progresiboak izaten dituzte beren desberdintze-ahalmenean, eta egoera pluripotenteetatik gero eta egoera espezializatuagoetara igarotzen dira. Prozesu hori marka epigenetikoek kontrolatzen dute, hala nola DNAren metilazioak eta histona-aldaketek, zeinek gene espezifikoak aktibatzen edo erreprimitzen baitituzte. Hala, gene-adierazpeneko programak pixkanaka murrizten dira, eta bermatzen da zelula-mota bakoitzak bere funtziorako behar duen gene-multzoa baino ez duela adierazten.

Gainera, **erregulazio epigenetikoak seinale intrintsekoak zein ingurumen-seinaleak integratzenditu**. Zenbait faktorek, hala nola, morfogenoen gradienteek, zelula-zelula elkarreraginek eta kanpo-baldintzek, eragina izan dezakete makina epigenetikoetan, eta gene-adierazpenaren patroiak alda ditzakete garapenean zehar. Erantzun-ahalmen horri esker, organismoak bere testuinguruaren arabera doitzen du zelulen bereizketa, eta garapenaren plastikotasunari laguntzen dio.

Azkenik, egoera diferentziatuen egonkortasuna mantentzen da zelulen banaketan gertatzen den herentzia epigenetikoari esker. Behin ezarrita, **patroi epigenetikoak zelula alabetara transmititu daitezke**, identitate zelularraren kontserbazioa ziurtatuz. Hala ere, egoera horiek ez dira guztiz itzulezinak, eta horrek zenbait fenomeno azaltzen ditu, hala nola zelulen birprogramazioa, non zelula bereizi batek egoera pluripotenteagoa berreskura baitezake baldintza jakin batzuetan.

## Inaktibazio kromosomikoa

**X kromosomaren inaktibazio kromosomikoa** funtsezko mekanismo epigenetikoa da ugaztunetan, eta sexuen arteko gene-dosien konpentsazioa ziurtatzen du. Emeen kasuan (XX), bi X kromosometako bat **modu aleatorioan** inaktibatzen da enbrioi-garapenaren lehen etapetan. Prozesu horren ondorioz, zelula femeninoek X kromosoma funtzional bakarreko geneak adierazten dituzte, arrengan (XY) gertatzen den bezala, eta, hala, gainadierazpen genikoa saihesten da.

**“Lyonen hipotesi”** edo lyonizazio izenez ezagutzen den fenomenoak esan nahi du inaktibazioa modu egonkor eta heredagarrian gertatzen dela zelula-zatiketetan zehar. Behin X kromosoma bat zelula batean isilarazten denean, bere zelula alaba guztiek X kromosoma bera inaktibo mantenduko dute. Isiltze horrek ez du esan nahi material genetikoa galtzen denik, baizik eta kromosomaren egoera funtzionalaren aldaketa bat, zeina kondentsatu egiten baita **Barr korpuskulu** izeneko egitura bat eratuz. Egoera inaktibo hori aldaketa epigenetikoek eragiten dute, hala nola DNAren metilazioak eta histonen aldaketek.

Ikuspuntu epigenetikotik, X kromosomaren inaktibazioa **DNA-sekuentziaren aldaketarik gabeko gene-erregulazioaren adibide paradigmatikoa da**. Prozesua **X-ren inaktibazio-zentro (XIC)** izeneko eremu espezifiko batek kontrolatzen du. Eremu horrek **XIST** bezalako geneak ditu, eta horien RNAk inaktibatuko den kromosoma estaltzen du eta isilaraztea eragiten du. Mekanismo horrek gene-adierazpenaren erregulazio zehatza eta koordinatua ziurtatzen du, eta funtsezkoa da garapen normalerako.

Gainera, emeen X kromosomaren inaktibazioaren izaera aleatorioak zelulen mosaiko bat sortzen du, non zelula ezberdinek X kromosoma ezberdinak adierazten dituzten. Mosaiko hau fenotipikoki ikus daiteke kasu batzuetan, adibidez katuen ilajearen kolorearen patroian. Oro har, Lyonen lanak oinarriak ezarri zituen ulertzeko nola mekanismo epigenetikoek erregulatu dezaketen gene-adierazpena eskala handian, garapenean, aldakortasun biologikoan eta X kromosomari lotutako zenbait gaixotasunetan eraginez.

## Inprimaketa genomikoa

Inpronta genomikoa fenomeno epigenetiko bat da, zeinaren bidez gene jakin batzuen adierazpena haien guraso-jatorriaren araberakoa baita. **Gene batzuk aitarengandik edo amarengandik jasotako aleloaren bidez bakarrik adierazten dira; beste aleloa, berriz, isilik geratzen da.** Adierazpen monoalelikoaren eredu hori ez da DNAren sekuentzian dauden desberdintasunen ondorio, gametogenesian zehar ezarritako aldaketa epigenetikoena baizik.

Arrastoa ezartzeak marka epigenetiko espezifikoak eskatzen ditu, batez ere DNAren metilazioa arrasto-zentro izeneko eskualde erregulatzaileetan. **Marka horiek gametoetan finkatzen dira**, eta ernaldu ondoren ere mantentzen dira, enbrioi-garapenaren lehen etapetan gertatzen den birprogramazio epigenetiko globalari hein handi batean aurre eginez. Horren ondorioz, enbrioiak zenbait generen guraso-jatorriari buruzko informazioa gordetzen du, eta horrek eragin zuzena du enbrioiaren adierazpenean.

Ikuspegi funtzionaletik, aztarna genomikoak funtsezko eginkizuna du enbrioi-garapenean, fetuaren hazkundean eta prozesu metabolikoen erregulazioan. Arrastoa utzi zaien gene asko enbrioiari ama-baliabideak esleitzean inplikatuta daude, eta horrek “guraso-gatazka” bezalako eboluzio-teoriak proposatzera eraman du; horren arabera, guraso-jatorriko geneek eta ama-jatorriko geneek interes desberdinak izan ditzakete ondorengoaren hazkundeari dagokionez.

**Inpronta-eredu normalen alterazioek hainbat gaixotasun eragin ditzakete**, garapen-sindromeak eta hazkunde-trastornoak barne. Akats horiek marka epigenetikoak ezartzean, mantentzean edo ezabatzean gerta daitezke. Oro har, aztarna genomikoa funtsezko adibidea da ikusteko nola mekanismo epigenetikoek modu heredagarrian eta gurasoen testuinguruaren mende erregulatzen duten gene-adierazpena, herentziaren ulermena DNAren sekuentziatik harago zabalduz.

## Epigenetika eta gaixotasunak

Epigenetikak funtsezko eginkizuna betetzen du gene-adierazpenaren erregulazioan, eta haren alterazioek **minbiziaren garapenean** lagundu dezakete. Aldaketa epigenetikoek, hala nola DNAren metilazioak eta histonen aldaketek, tumoreak kentzen dituzten geneak isilarazi ditzakete DNAren sekuentzia aldatu gabe. Isiltze horren ondorioz, zelulek ezaugarri gaiztoak har ditzakete, hala nola kontrolik gabeko ugalketa, apoptosi-ihesa eta inbasio-ahalmena, eta horrek minbiziaren hastapena eta progresioa errazten ditu. Gainera, patroi epigenetiko aberranteak kartzinogenesiaren fase goiztiarretan ager daitezke, mutazio genetiko batzuen aurretik, eta horrek epigenetikaren garrantzia azpimarratzen du tresna diagnostiko eta pronostiko gisa.

Mutazio genetikoak ez bezala, aldaketa epigenetikoak itzulgarriak izan daitezke, eta, ondorioz, minbiziaren aurkako terapietarako helburu erakargarriak dira. Gene-sustatzaileen hipermetilazioak eta kromatinaren birmoldaketak gene erregulatzaileen espresioa murriztu dezakete —hala nola ziklo zelularra kontrolatzen dutenena, DNA konpontzen dutenena edo angiogenesia inhibitzen dutenena—, eta marka epigenetiko aktibatzaileen galerak ere geneen deserregulazioan lagun dezake. Horrek guztiak erakusten du oreka epigenetikoaren haustura funtsezkoa dela eraldaketa gaiztoan.

Bestalde, epigenetikak ez du soilik minbizian eragiten, baizik eta hainbat gaixotasunen agerpenean eta progresioan ere parte hartzen du, faktore genetikoen eta ingurumenekoen arteko elkarreragina bitartekari delarik. **Dieta, estresa, toxinen eraginpean egotea edo jaio aurreko baldintzak** bezalako faktoreek aldaketa epigenetiko egonkorrak eragin ditzakete, gene-adierazpena aldatuz DNAren sekuentzia aldatu gabe. Aldaketa horiek funtsezko ibilbide biologikoei eragin diezaiekete eta gaixotasun konplexuekiko suszeptibilitatea handitu, hala nola **nahaste metabolikoak, kardiobaskularrak eta neurologikoak**.

Gainera, aldaketa epigenetiko batzuk **epe luzera mantendu daitezke** eta, zenbait kasutan, belaunaldien artean transmititu ere bai. Herentzia epigenetiko honek azaltzen du nola ingurumen-esposizio goiztiarrek eragina izan dezaketen ondorengo bizitzako gaixotasun-arriskuan. Orduan, **gaixotasun asko ez dira soilik mutazio genetikoen ondorio, baizik eta ingurumenaren eta epigenomaren arteko elkarreragin dinamikoaren emaitza** dira, eta horrek aukera berriak irekitzen ditu prebentzioan, diagnostikoan eta tratamenduan.

## Ingurumena eta epigenetika

Giroaren eta epigenetikaren arteko erlazioa funtsezkoa da kanpoko faktoreek DNAren sekuentzia aldatu gabe gene-adierazpenean nola eragiten duten ulertzeko. Zenbait ingurumen-elementuk (hala nola dietak, estresak, kutsatzaileen eraginpean egoteak edo enbrioi-garapenaren baldintzek) **aldaketa epigenetikoak eragin ditzakete**, hala nola DNAren metilazioak eta histonen aldaketek. Alterazio horiek geneen aktibazioa edo isiltzea erregulatzen dute eta organismoak bere inguruneari malgutasunez erantzutea ahalbidetzen dute, funtsezko prozesu biologikoetan eraginez.

Gainera, aldaketa epigenetiko horiek denboran zehar mantendu daitezke, eta, batzuetan, **belaunaldien artean transmititu daitezke**. Horrek esan nahi du ingurumen-esposizioek zuzenean kaltetutako pertsonei ez ezik, haien ondorengoei ere eragin diezaieketela. Oro har, ingurunearen eta epigenomaren arteko elkarrekintza horrek azaltzen du kanpo-faktoreek nola laguntzen duten aldakortasun fenotipikoan eta egokitzapen biologikoan, eta azpimarratzen du garrantzitsua dela ingurunea gene-funtzioaren funtsezko modulatzailetzat hartzea.

## Herentzia epigenetikoa

Herentzia epigenetikoa **gene-erregulazioko patroiak belaunaldien artean transmititzeari dagokio, DNAren sekuentzian aldaketarik gertatu gabe**. Fenomeno horrek esan nahi du marka epigenetiko jakin batzuk (DNAren metilazioa, histona-aldaketak eta RNA ez-kodetzaileen ekintza) zelulen zatiketaren ondoren manten daitezkeela, eta gene-adierazpena modu egonkorrean modulatu. Baldintza espezifikoetan, marka horietako batzuek ihes egin diezaiekete gametoen eraketan eta enbrioi-garapenaren lehen etapetan gertatzen diren birprogramazio epigenetikoko prozesuei; hala, egoera epigenetiko jakin batzuk ondorengoei transmiti dakizkieke.

Hala ere, organismo konplexuetan, bereziki ugaztunetan, **birprogramazio-mekanismo oso eraginkorrak daude**, heredatutako marka epigenetiko gehienak ezabatzen dituztenak, **belaunaldi bakoitzean egoera epigenetikoa berrezarriz**. “Berrabiarazte” epigenetiko horrek mugatu egiten du aldaketa horien transmisio egonkorra, eta nahiko fenomeno arraroa egiten du belaunaldi arteko herentzia epigenetikoa. Testuinguru horretan, garrantzitsua da bereiztea belaunaldien arteko efektuak (zenbait belaunaldiri aldi berean eragiten dieten esposizio zuzenetatik eratorriak, enbrioi-garapenean gertatzen den bezala) eta benetako transgenerazio-efektuak, zeinetan informazio epigenetikoa zuzeneko esposiziorik gabe transmititzen baita.

Muga horiek izan arren, **badira herentzia epigenetikoaren adibide ongi dokumentatuak organismo batzuetan**, batez ere landareetan eta animalia-eredu batzuetan, non birprogramazio-mekanismoak ez baitira hain zorrotzak edo desberdin funtzionatzen baitute. Kasu horietan, marka epigenetikoak modu egonkorragoan transmiti daitezke, eta gene-adierazpena ingurumen-aldaketen aurrean egokitzeko erregulazioan lagundu dezakete. Sistema horiek funtsezko eredu izan dira inplikatutako mekanismo molekularrak ulertzeko, RNA txikien parte-hartzea eta kromatinaren antolaketa barne.

Laburbilduz, herentzia epigenetikoari buruzko ikerketari esker, herentzia biologikoaren ikuspegi klasikoa birplanteatu ahal izan da, eta DNA-sekuentziaz gain, ondorengo belaunaldietako fenotipoetan eragina izan dezaketen informazio erregulatzailearen geruza gehigarriak daudela erakutsi da. Hala ere, **haien garrantzia asko aldatzen da organismoaren eta testuinguru biologikoaren arabera,** eta biologia molekularraren eta genetika modernoaren barruan ikertzen eta eztabaidatzen jarraitzen dute.

## Aplikazio biomedikoak

Epigenetikak aplikazio biomediko garrantzitsuak ditu, batez ere **minbiziaren esparruan**, non gene-erregulazioaren aldaketek funtsezko zeregina betetzen duten gaixotasunean. Alterazio epigenetikoek, hala nola **DNAren hipermetilazioak eta histonen aldaketek, tumoreak kentzen dituzten geneak isilaraztea eragin dezakete**, sekuentzia genetikoan mutaziorik gertatu beharrik gabe. Ezagutza horri esker, hainbat minbizi-motaren patroi epigenetiko bereizgarriak identifikatu dira, eta biomarkatzaile gisa erabil daitezke diagnostiko goiztiarrerako, tumoreak sailkatzeko eta pronostikoa iragartzeko.

Aldaketa epigenetikoen abantaila nagusietako bat da **itzulgarria izan daiteke**ela, eta horrek interes handiko itu terapeutiko bihurtzen ditu. Aurkikuntza horietatik abiatuta, isiltze epigenetikoa iraultzeko gai diren farmakoak garatu dira, hala nola DNAren metilazioaren inhibitzaileak eta histona-aldatzaileak, zelula-hazkundearen erregulazioan giltzarri diren geneen adierazpen normala berrezarri nahi dutenak. Ikuspegi horiek bide berriak ireki dituzte medikuntza pertsonalizatuan, eta pazientearen profil epigenetikoaren araberako tratamendu espezifikoagoak diseinatzeko aukera eman dute.

Gainera, epigenetikaren azterketak **medikuntza translazionaleko estrategia berrien garapena** bultzatu du, markatzaile epigenetikoen bidez tratamenduaren erantzuna monitorizatzea eta berrerortzeak detektatzea barne. Oro har, epigenetikaren ikerketak nabarmen zabaldu du **gaixotasunen oinarri molekularren ulermena**, eta tresna diagnostiko eta terapeutiko berritzaileak garatzen lagundu du, biomedikuntza modernoaren eremu giltzarri gisa finkatuz.

## Eztabaida eta etorkizuneko erronkak

Epigenetikari buruzko eztabaidak, hein handi batean, terminoaren definizioan bertan eta terminoak biltzen dituen fenomenoen irismenean oinarritzen dira. **Kontzeptu-anbiguotasun** pixka bat dago zer prozesu jo behar diren epigenetikotzat, batez ere mekanismo bat kategoria horretan sartzeko herentzia zelularra edo transgenerazionala ezinbestekoa den jakiteko. Adostasun falta horrek interpretazio ezberdinak sortu ditu komunitate zientifikoan, eta horrek zaildu egiten du azterketen arteko konparazioa eta eremuaren mugaketa zehatza.

Beste erronka garrantzitsu bat da **aldaketa epigenetiko egonkorren eta gene-adierazpenaren aldaketa iragankorren arteko bereizketa** egitea. Geneen jardueraren aldaketa guztiak ez dira epigenetiko gisa sailkatu behar, baizik eta DNAren sekuentzian aldaketarik ez duten zelula-zatiketen bidez mantentzen direnak soilik. Bereizketa hori funtsezkoa da kontzeptua gehiegi ez hedatzeko, horrek erabilgarritasun zientifikoa ken baitiezaioke. Halaber, aldaketa egonkor horiei eusten dieten mekanismo molekular zehatzak identifikatzea ikerketa-eremu aktiboa da oraindik ere.

Etorkizunari begira, erronka nagusietako bat marka epigenetikoak hainbat testuinguru biologikotan nola ezartzen, mantentzen eta leheneratzen diren zehaztasun handiagoz ulertzea da. Horrek barne hartzen du **epigenomaren, genomaren eta giroaren arteko elkarrekintza** aztertzea, baita aldaketa horiek eskala genomikoan aztertzeko **teknologia aurreratuagoak garatzea** ere. Gainera, epigenetikak biomedikuntzan gero eta garrantzi handiagoa duenez, beharrezkoa da ezagutza hori aplikazio kliniko fidagarri bihurtzea, gaur egun esku-hartze epigenetikoen espezifikotasunean, egonkortasunean eta segurtasunean dauden mugak gaindituz. Oro har, hedatzen ari den eremu bat islatzen dute eztabaida horiek, eta oraindik erronka kontzeptual eta metodologiko garrantzitsuak ditu aurrean.

## Erreferentziak