Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hebrear egutegia

5591eko (1831) "alemaniar juduentzako egutegia".
**Hebrear egutegia** juduek erabiltzen duten eguzki-ilargi egutegia da. Egungoa 359an Hilel II.a matematikariak egin zuen eta nahiko algoritmo konplexua erabiltzen du datak finkatzeko. Munduaren hasieran hasten da, juduen tradizioaren arabera K.a. 3760ko urriaren 7an, igandean, gertatu zena, hebrear egutegian 1. urteko Tishrei-ren 1a dena.

Eguna hiru izar irtetean hasi eta eguzki-sarreran bukatzen da. Hona hemen bere hilabeteak:

1. Tishrei (30 egun) (תשרי)
2. Cheshvan (29 edo 30 egun) (חשוון)
3. Kislev (30 edo 29 egun) (כסלו)
4. Tevet (29 egun) (טבת)
5. Shevat (30 egun) (שבט)
6. Adar (29 egun) (אדר)
7. Nisan (30 egun) (ניסן)
8. Iyar (29 egun) (אייר)
9. Sivan (30 egun) (סיוון)
10. Tammuz (29 egun) (תמוז)
11. Av (30 egun) (אב)
12. Elul (29 egun) (אלול)

## Kanpo estekak
# Eguerdi

**Eguerdia** egunak bi zati berdinetan banatzen duen momentua da. Eguerdia baino lehen eguzkia gorantz ari da eta ondoren beherantz.

Kulturaren arabera eguerdia modu estriktoan hartzen da edo ez. Eguzki ordua erabiltzen duten herrialdetan eguerdia honen puntu gorena da. Beste ordutegi mota bat erabiltzen dutenentzat 12:00a izan ohi da, nahiz eta eguzkiak beranduago jo gorena.

Eguerdia baino lehen goiza izaten da eta ondoren arratsaldea.

## Kanpo estekak
# Denbora sideral

1. IRUDIA. Perspektiba geozentrikoan Eguzkiak ekliptikan zehar egiten duen itxurazko urteko mugimendua erakusten du. Eguzkia ekuatore-planoaren hegoaldetik iparraldera pasatzen den puntua *udaberriko ekinozioa* edo Aries-en lehen puntua da .
**Denbora sideral, denbora sidereoa** ere deitua, udaberriko ekinokzioko itxurazko eguneko higidurak neurtzen duen denbora da (1. irud.), izarren higidurara hurbiltzen dena baina berdina izan gabe. Udaberriko ekinokzioaren prezesioan, izarrekiko desberdina da.

Zehatzago esanda, denbora siderala udaberriko ekinokzioaren ordu-angelu bezala definitzen da. Udaberriko ekinokzioa tokiko meridianoan amaitzen denean, tokiko denbora siderala 00:00 da.

## Denbora sideralaren eta eguzki orduaren arteko aldeak

 2. IRUDIA. Lurra **B**-n dagoela, Eguzkia eta urrutiko izar bat, aldi berean, tokiko meridianoan amaitzen dira. Lurra **C**-ra iristen denean, izarra berriro gailurra da, eta ez Eguzkia. Izarrak Eguzkia aurreratzen du. Eguzkiaren atzerapena (**DCA**) Lurrak bere orbitan duen aurrerapenaren (**BAC**) berdina da.
Eguzki-denbora Eguzkiaren itxurazko eguneko higiduraren arabera neurtzen da, eta tokiko eguerdia Eguzkia bere zenitean dagoen denbora bezala definitzen da (iparraldeko itzalak, zehazki, ipar hemisferioan iparralderantz eta hego hemisferioan hegoalderantz seinalatzen du). Definizioz, Eguzkiak bere puntu gorenera itzultzeko behar duen denbora, batez beste, 24 ordukoa da.

Hala ere, izarrek itxurazko higidura apur bat desberdina dute. Egun batean zehar, Lurra pixka bat mugituko da Eguzkiaren inguruko bere orbitan; beraz, distantzia angeluar pixka bat gehiago biratu behar du Eguzkia bere puntu gorenera iritsi baino lehen. Izarrak hain urrun daude, ezen Lurrak bere orbitan zehar egiten duen mugimenduak itxurazko norabidearekiko diferentzia, apenas nabarmena, sortzen duela (ikus, nolanahi ere, paralajea); beraz, 24 ordu edo eguzki eguna baino gutxiagotan itzultzen dira puntu gorenera. Batez besteko egun sideral batek 23 h 56 min inguru irauten du (eguzki eguna baino ia 4 minutu laburragoa da). Lurraren biraketa-abiaduraren aldaketen ondorioz, erloju sideral ideal baten abiadura erloju zibilaren edozein multiplo soiletatik aldentzen da. Praktikan UTC−UT1 aldearekin kontabilizatzen da, irrati-teleskopioen bidez neurtzen dena, eta IERS eta *Estatu Batuetako Itsas Behatokiaren* bidez gordetzen, eta publikoaren eskura jartzen da.

2. IRUDIAN ikusten den bezala, ondoz ondoko gailurren arteko denbora ez da bera Eguzkiarentzat edo urrun dauden izarrentzat. Lurra **B**-tik **C**-ra mugitzen denean, izarra berriro gailurrera iristen da, baina Eguzkia ez, eta **DCA** angelua atzeratzen duela esaten da, eta horixe da falta zaiona bere gailurra errepikatzeko. **BC** arkuari dagokion denbora da denbora siderala.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Denbora Unibertsal Koordinatua
* Eguzkiaren ordua
* Denbora

## Kanpo estekak

* Ikusi ere KStars webgunea (ingelesez)
* Mahaigainerako Sidereal Clock-ari buruzko informazio gehiago hemen (ingelesez)
* Itxurazko Tokiko Sideral Denboraren kalkulua (US Naval Observatory).  AEB)
* Neurketa-sistema honi eta Ordu-angeluari buruzko azalpenak dituen bideoa
# Tropiko

Tropikoa bi lerro urdin ilunen arteko eremua da, ekuatorearen bi aldetan
**Tropiko**a (latinetik, *tropĭcus*, eta hau greziarretik, τροπικός, *bira egiten duela*) udako eta neguko solstizioan eguzkiak lurrarekiko elkarzut jotzen duen latitudea da.

Bi dira:

* Kantzerko tropikoa: ipar hemisferioan dago 23º26'22"ko latitudean
* Kaprikornioko tropikoa hegoaldeko 23º26'22"tan.

Bi tropikoen artean dagoen gunea eskualde beroa da, aldaketa handirik gabe urtaroen artean.

Pazifikoko harlandu bikoitzeko tximeleta (*Chaetodon ulietensis*) eta beste Chaetodon Moorea batzuk.
Lurreko ekuatoreko latitude horiek (tropikoetakoak) bat datoz Eguzkiaren ekliptikak zeru esferako ekuatorearekin duen okerdura iparraldekoenarekin eta hegoaldekoenarekin. Udako solstizioan (Ipar hemisferioan), ekaineko 21aren inguruan, Eguzkiak okerdura handiena du iparralderantz eta zuzenean Cancer tropikoaren gainean jotzen du. Garai horretan, Eguzkia Gemini konstelazioan dago gaur egun, baina K.a. II. mendean, konstelazioei izena eman zitzaienean, Cancer konstelazioan zegoen, eta horregatik esan zioten *Cancer tropikoa*. Era berean, neguko solstizioan (Hego hemisferioan), abenduaren 21 inguruan, Eguzkiak zuzenean jotzen du Kaprikornioko tropikoan. Eguzkia garai horretan Sagitario konstelazioaren mugan dago gaur egun, eta ekliptikaren okerdurarik hegoaldekoena du. Orain bi mila urte inguru, ordea, Capricornus konstelazioan azaltzen zen Eguzkia neguko solstizioan, eta horregatik esan zioten Kaprikornioko tropikoa. Lurraren errotazio ardatzak dituen aldaketak kontuan hartuta, Eguzkia Cancer eta Capricornus konstelazioan gutxi gorabehera 24.000 urte barru izango da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Ikus, gainera

* Klima tropikala
* Klima ekuatoriala

## Kanpo estekak
# Zeru-esfera

Zeru-esferaren osagai nagusiak
**Zeru-esfera** esfera ideal bat da, zehaztu gabeko erradiorik ez duena, zentrokidea Lurrean, non, itxuraz, argizagiak mugitzen diren. Zeruko objektuak aurkitzen diren norabideak irudikatzea ahalbidetzen du, honela, bi norabidek eratutako angelua, esfera horretan zirkulu arku nagusi batekin irudikatua izango da. Teorikoki, Lurrarenarekin nahasten da: Munduaren ardatza, zeru esferaren errotazioarena da eta Lurraren errotazio ardatzari paraleloa da, eta, beraz, behatzailearen begiradan zentratua dago. Astronomoek, euren neurketak, esfera horretan, ohiko puntu, zirkulu eta planoen existentzian oinarritzen dituzte: ostertzaren planoa eta zeru-ekuatorearena, lurburua eta zenita, meridianoa, abiapuntu bezala balio duena azimutaren neurketan. Nahiko erraza da astro bat aurkitzea edo kokatzea funtsezko plano horiekiko.

Zeru-koordenatu ekuatorial eta horizontalen irudikapen grafikoa. Zeru-esferaren puntu geometriko garrantzitsuenekin
Begiralearen ostertza, ekuatorearekiko zeiharra denean, zeru esfera, zeiharra dela esaten da. Bi poloetakoren batean dagoen begirale batentzat, esfera paraleloa da, bere ostertza ekuatorearekiko paraleloa baita. Azkenik, esfera *zuzena* da ekinokzioen lerroan dagoen begiralearentzat, han, ostertzak, perpendikularki mozten baitu ekuatorea.

Zeru esfera, kontzeptu bat da, ez objektu bat, argizagiak proiektatuak ikusten diren azal birtual bat da, argizagi guztiak, Lurretik distantzia berberera egongo balira bezala.

Esfera honetako hiru puntu argik (zenita, altxatako poloa eta argizagia (Z, P eta S) ezkerraldeko grafikoan, hiruki esferiko bat (trigonometria esferikoa) definitzen dute eta, horien ebazpenen bidez marinel eta nabigatzaileek, lurrazalean kokatzea lortzen zuten.

## Ikus, gainera

* Zut
* Ostertz astronomiko
* Ordu-zirkuluak
* Zeru meridianoa
* Meridiana
* Zeru-ekuatorea
* Koordenatu horizontalak
* Ordu koordenatuak

## Kanpo estekak