Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Detektibe

Sherlock Holmes detektibearen estatua Meiringenen.
**Detektibe** polizia ikerketa pribatuez arduratzen den pertsona da. Hitza ingelesezko jatorria du, izan ere, hizkuntza horretan *detect* aditzak antzeman esan nahi du.

XIX. mendea baino lehen apenas ez zeuden polizia-sailik nahiz eta Parisek berea 1667an sortu. Polizia boluntario profesional bilakatu zirenean detektibe pribatuak sortu ziren. Eugène-François Vidocq kriminal eta kriminalistak XIX. mendearen hasieran lehenengo detektibe agentzia sortu zuen.

Fikzioan, zineman zein literaturan, arrakasta asko izan dute: Sherlock Holmes, Hercule Poirot, Veronica Mars, Philip Marlowe, Dick Tracy, Clouseau inspektorea, Columbo, Arsène Lupin, eta beste asko ospetsu bilakatu dira.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Wayback Machine

|  *Wayback Machine* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Sortzailea(k) | Brewster Kahle eta Bruce Gilliat (en)  |
| Sorrera-urtea | 2001 |
| Ezaugarriak |
| Hizkuntza | ingelesa |
| Programazio-lengoaia | C, Perl, Java eta Python |
| Deskribapena |
| Honen parte da | Internet Archive Internet sakona |
| Kokapena |
|  |
|  |
|  |
| Jabea | Internet Archive |
|  |
|

---

 |
| web.archive.org |
|   |

**Wayback Machine** (ˈwejbak maˈʃin ahoskatua) Interneteko orrialde edo gune askoren kopiak dituen zerbitzu eta datu-basea da. Proiektu horren ondorioz, denboran zehar webgune jakin batek izan dituen historia edo aldaketak kontsulta daitezke.

## Ezaugarriak

Wayback Machine zerbitzuak modu sinplean funtzionatzen du: nahikoa da webgune baten helbidea (URL) tekleatzea artxiboan gordeta dagoen azken kopia zein den ikusteko. Orri jakin bat garai batean nolakoa zen ikusi nahi badugu, orduan, Wayback Machinek orrialdea zein data eta urtetan bisitatu nahi dugun eskatuko digu. Pantailaren goiko aldean, egutegi bat dago, denboran zehar, harrapaketak grafikoki ikusteko aukera ematen duena. Grafikoko barren luzerak adierazten du zein hilabetetan egin ziren kopia gehien.

Webgune horrek web orriaren eduki guztia gordetzeko egiten duena oso sinplea da, baina burutsua: iturburu-kodearen html edukia bakarrik biltegiratzen du, eta ez ditu irudiak gordetzen, kodea baizik; horregatik, irudi-zerbitzari batek jatorrizko webguneko irudiren bat ezabatzen duenean, irudi hori ez da erreproduzitzen, 404 errore gisa markatzen da. 2012an, 10 informazio-petabyte zituen, eta hilean 20 terabyte inguru hazten zen; 2019ko urrian, 20 petabyte baino gehiago zeuden biltegiratuta. 2020ko abenduan, 70 petabyte baino gehiago zeuden biltegiratuta.

Hala ere, Wayback Machine-k Interneten kopia osoa dauka hainbat tokitan informazio indexazioa eta grabazioa saihestuz, adibidez robots.txt artxiboa: User-agent: ia\_archiver Disallow: / erabiliz

### Wayback CDX Server API

2015eko azaroaz geroztik, Wayback Machinek orrialdeen harrapaketak indexatzeko zerbitzu bat du, eta horri esker, berehala jakin daiteke URL bakoitzerako grabatuen historia, bai formatu propioan, bai JSON formatuan. Zerbitzu hori beta fasean dagoen proiektua da, Wayback CDX Server API izenekoa, eta iturburu-kodea eta erabilera-eskuliburua GitHub. helbidean daude.

## Gorabeherak

Wayback Machine delakoak hainbat gorabehera izan ditu bere historian, eta hauek izan dira garrantzitsuenak:

* 2017ko urtarrilean, osagarri bat garatu zuten, bai Chromium nabigatzailearentzat, bai Google Chromerentzat. Horri esker, bistaratzen ari den web orria gorde daiteke, orri hori lehenago Wayback Machine-n gorde den bilatu eta Twitterren bilaketa azkarra egiteko aukera ere ematen du, besteak beste. Osagarria behar bezala katalogatuta dago Chrome Web Store-n.
* 2020ko urrian, Wayback guneak funtzionatzeari utzi zion; baina, ondoren, berriro funtzionatu zuen hilabete geroago akatsa konpondu ondoren.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (ingelesez)
# Denbora Unibertsal

**Denbora Unibertsala** (**UT**) Lurraren errotazioan oinarritutako denbora estandarra da. Denbora Unibertsalaren hainbat bertsio daude, segundo gutxi batzuen arabera. Gehien erabiltzen direnak Denbora Unibertsal Koordinatua (UTC) eta UT1 dira. UTren bertsio hauek guztiak, UTC izan ezik, Lurraren errotazioan oinarritzen dira urruneko zeruko objektuekiko (izarrak eta quasarrak), baina eskala-faktore bat eta beste doikuntza batzuekin eguzki denborara hurbiltzeko. UTC Nazioarteko Denbora Atomikoan oinarritzen da, segundo gehigarriak gehituta, UT1eko 0,9 segundotan mantentzeko.

## Denbora unibertsala eta ordu estandarra

Ordu estandarra ezarri aurretik, munduko udalerri bakoitzak bere erloju ofiziala doitzen zuen, baldin bazeukan, Eguzkiaren tokiko posizioaren arabera (ikus eguzki denbora). Horrek ondo balio izan zuen Britainia Handian trenbide-bidaiak sartu ziren arte, eta horrek distantzia luzeetan nahiko azkar bidaiatzea ahalbidetu zuen erlojuaren etengabeko berregokitzea eskatzen zuen tren batek hainbat hiritan zehar egiten zuen eguneroko bidaian. Greenwich meridianoko ordua, Greenwicheko meridianoaren batez besteko eguzki denbora, arazo hau konpontzeko ezarri zen: Britainia Handiko erloju guztiak ordu honetara ezarri ziren tokiko eguzki eguerdia kontuan hartu gabe. Erloju horiek sinkronizatzeko kronometroak edo telegrafia erabiltzen ziren.

 2016az geroztik munduko ordu-eremu estandarrak. Zona bakoitzaren behealdean dagoen zenbakiak UTCra gehitu beharreko ordu kopurua zehazten du tokiko ordua bihurtzeko.
Ordu estandarra Sir Sandford Fleming eskoziar-kanadiarrak proposatu zuen Kanadako Institutuak Toronton 1879ko otsailaren 8an egindako bileran. Ordu-eremu estandarrak tokian tokiko erabil zitezkeela iradoki zuen, baina bere mundu-ordu bakarraren menpe zeuden, Denbora Kosmikoa deitu zuena. Proposamenak hogeita lau ordu-eremutan banatu zuen mundua, bakoitza 15 graduko longitudea hartzen duena. Eremu bakoitzeko erloju guztiak bata bestearen ordu berean ezarriko lirateke, baina ordubeteko aldea aldameneko eremuetakoekiko. Greenwicheko Errege Behatokiko tokiko ordua munduko ordurako gomendatutako oinarrizko erreferentzia gisa iragarri zen 1884ko urriaren 22an, Meridianoaren Nazioarteko Konferentziaren amaieran. Kokapen hori aukeratu zen 1884rako karta nautiko eta mapa guztien bi herenek lehenengo meridiano gisa erabiltzen zutelako. Konferentziak ez zituen Flemingen ordu-eremuak onartu, deialdiaren xedetik kanpo zeudelako, hau da, denbora unibertsalerako oinarri bat aukeratzea (baita lehenengo meridiano bat ere) zen heburua.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Astelehen

**Astelehena** asteko lehen eguna da ISO 8601 nazioarteko estandarraren arabera. Igandearen eta asteartearen artean dago. Bizkaiko mendebaldeko leku batzuetan **ilen** esaten zaio

## Izena

Sakontzeko, irakurri: «Asteko egunen izenak»
Galileo Galileik egindako Ilargiaren faseen marrazkia. Kultura askotan astelehena Ilargiarekin lotuta dago.
Euskaraz *astelehen* izenak asteko lehen eguna adierazten du, baina Bizkaian erabiltzen den *ilen* horrek Ilargiarekin du harremana. Izan ere, Antzinako Erromaren garaitik, grezieraz (ἡμέρᾱ Σελήνης) zien latinez (diēs Lūnae), Ilargiarekin lotu da astelehena.

Hizkuntza askok zuzenean erabiltzen dute kontzeptu horren itzulpena edo moldaketa. Gaztelaniazko *lunes* zein frantsesezko *lundi* zuzenean datoz latinezko hitzetik, eta biak dira Ilargiaren egun. Ingelesez *monday* erabiltzen da, ingeles zaharreko *mōnandæg* hitzetik, literalki *Ilargiaren eguna* dena. Sanskritoz ere bazen *ilargiaren eguna*, eta horregatik indoariar hizkuntzatan *Somavāra* edo *Chandravāra* esaten da, Ilargiaren eguna ere esan nahi dutena. Japonieraz (げつようび) eta oreekraz (월요일) txinerako '月曜日' mantendu dute, "ilargiaren eguna" esan nahi duena.

Elizak beste izendapen batzuk erabili izan ditu, esanahi paganoak alboratzeko. Bibliako kontakizuna jarraituz, astelehena *bigarren eguna* da (hebreeraz: יום שני‎, antzinako grezieraz: Δευτέρα ἡμέρα, *Deutéra hēmér*), latinez: *feria secunda*, arabieraz: الأثنين‎). Eslaviar herrietan "igande osteko/jai osteko" egun gisa itzultzen da, adibidez errusierako понедельник (ponyedyelnik), kroazierako *ponedjeljak*, edo serbierako понедељак (ponedeljak). Portugesez izendapen hori mantendu du, *segunda feira* esaten baitzaio astelehenari.

## Beste hizkuntza batzuetan

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Hizkuntza** | **Izena** | **Esanahia** |
| Alemana Asturiera Bretainiera Daniera Errumaniera Eskoziako gaelera Esperantoa Frantsesa Galesera Galiziera Gaskoia Gaztelania Guaraniera Ingelesa Irlandera Italiera Japoniera Katalana Ketxua Koreera Latina Leonesa Suediera Tagaloa Veneziera | *Montag* *llunes* *lun* *Mandag* *luni* *luan* *lundo* *lundi* dydd llun *luns* *diluns* *lunes Arakôi* Monday *an Luan* lunedì *月曜日* (getsuyôbi)dillunskillachaw *월요일* dies lunaellunesMåndaglunesluni | Ilargiaren eguna |
| Errusiera Euskara Hungariera Txinera | *понедельник* *astelehena* hétfő 星期一 *(xīng qī yī)* | Asteko lehen eguna |
| Arabiera Galiziera Greziera Hebreera Latin elizkoia Pertsiera Portugesa | الاثنين *(al-ithnayn)* *segunda feira* Δευτέρα *(deftéra)* יום שני *(yom sheni)* *feria secunda* دوشنبه *(dōšanbé)* *segunda-feira* | Asteko bigarren eguna |
| Finlandiera
Turkiera | maanantai
*pazartesi* | Lurraren eguna
Igande ondorengo eguna |

## Atsotitza

* *Astelehen buruzuri*: Astearen lehen eguneko ajeak.
* *Astelehen buru handia*: Festa ondoko motelkeria.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Astearte

**Astearte**a, halaber **martitzen**a (Bizk.) astelehenaren eta asteazkenaren artean dagoen eguna da. ISO 8601 nazioarteko estandarraren arabera, astelehena da asteko lehenengo eguna, beraz asteartea asteko bigarren eguna da. Beste herrialde batzuetan astea igandean hasten da, eta beraz asteartea asteko hirugarren eguna izaten da; musulmanentzat astea larunbatean hasten da eta, beraz, asteartea asteko laugarren eguna da.

## Etimologia

Euskarazko *asteartea* hitzak *astearen artekoa* esan nahi du, asteko lehenaren eta azkenaren artean dagoen eguna. Hala ere, mendebaldeko euskaraz *martitzena* erabiltzen da, Marte planetaren eguna. Etimologia hau latinetik dator *dies Martis* da, eta partekatua da latinetik eratortzen diren hizkuntza askotan, hala nola italiera, frantsesa, gaztelania, katalana, erromaniera, galiziera, sardiinera edo kortsikera, baina ez portugesez.

Hizkuntza germanikoetan \*Tîwaz jainko proto-germaniarrarekin ltouta dago, aitzinindoeuroperako \*dei-, \*deyā-, \*dīdyā- erroarekin ltouta, *distiratu*. Hortik dator ere "deitate" hitza. Ingelesezko *tuesday*, alemanierazko *dienstag* eta herbeheererazko *dinsdag* Týr jainkoaren erro hori daramate, *interpretatio germanica*n Marteren baliokidea dena.

Japonieraz 火曜日 (kayōbi) Martetik dator ere, 火星 (kasei); Koreeraz 화요일 (hwa yo il) da, "Marteren eguna" ere esan nahi duena. Pali eta Sanskritoz *Angaraka* esaten da, "kolore gorria duena", Mangala gerraren jainkoari izendatzeko modua, Marterekin ere lotuta dagoena.

Nahuatlez *Huītzilōpōchtōnal* da, Huitzilopochtli jainkoaren eguna.

Beste hizkuntza batzuetan numeralak erabiltzen dira. Eslaviar hizkuntza batzuetan въторъ ("bigarrena") hitzetik eratorritakoak darabiltzate. Bulgarieraz eta errusieraz Вторник (Vtornik) esaten da. Arabieraz eta hebreeraz "hirugarrena" esaten diote: الثلاثاء (al-Thulatha') eta יום שלישי (Yom Shlishi).

## Asteartea daramaten izen propioak

* Astearte Beltza. 1929ko urriaren 29, asteartea, aurreko Ostegun Beltzaren ondoren izandako bigarren burtsaren krak handia.
* Partxeen asteartea. Microsoftek hilabete bakoitzeko bigarren asteartean igortzen ditu bere softwarearentzako partxeak.
* Inauteriak. Inauterietako egun handia astearte batean da.
* Super Asteartea. AEBetako hauteskunde prozesuan alderdietako hauteskunde primarioak estatu askotan astearte berean egiten dira.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Asteazken

**Asteazken**a, halaber **eguazten**a (Bizk.), asteko egun bat da. Asteartearen eta ostegunaren artean dago. ISO 8601 nazioarteko estandarra erabiltzen duten herrialdetan, hau da, mendebaldeko herrialde gehienetan, asteko hirugarren eguna da. Igandea asteko lehen eguna den herrialdeetan, laugarren eguna da. Euskarazko izenaren etimologian asteko azken eguna zen.

Lan-aste ohikoena, astelehenetik ostiralera doana, erdiko eguna da.

## Kanpo estekak
# Ostegun

**Osteguna**, halaber **eguena** (Bizk.) edo **ortzeguna** (Lap. eta Naf.), asteko laugarren eguna da. Asteazkena eta Ostirala artean dago. Etimologiarik ohikoena da "zeruaren eguna" (Urtziren eguna), baina baliteke ere *bortz* hitzetik etortzea.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Ostiral

**Ostiral**a, halaber **bariku**a (Bizk.), **egubakoitz**a (Gip.) edo **ortzirale**a (Lap., eta Naf.), ostegunaren eta larunbataren artean dagoen eguna da. Astelehenez hasten den astea duten herrialdeetan, asteko bosgarren eguna da, baina igandez hasten den astea duten herrialdeetan seigarren eguna da.

Musulmanen jai-eguna izanda, gehiengo musulmana duten hainbat herrialdetan asteko azken eguna da, adibidez Iranen, astea larunbatarekin hasten den lekua. Bahrain, Arabiar Emirerri Batuak, Saudi Arabia eta Kuwaitek ere ohitura bera zuten, baina 2006ko irailaren 1ean (urtebete beranduago Kuwaiten) aldatu zuten eta astea larunbatarekin amaitzen dute. Arabiar Emirerri Batuetan 2022an ohitura hau ere aldatu zuten eta asteburua larunbata eta igandea dira.

## Etimologia

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | ortzirale (ortzilare 1617: Materra [-rale 1627: EtxZib; ostirale 1622: AzpGut). ■ Hitz zabaldua, bizk. izan ezik (Materra ortzilare larunbatetan, AzpGut egun ostiralea, Belap. astizken, ostirale eta neskenegünak); cf. bariku, egubakoitz. Bukaerari dagokionez, -rale dirudi dela forma zabalduena testu antzinakoenetan (ostirale [zub., AzpGut; Otxoa Arin hostirala], or(t)zirale…), eta ondoren, -lare (or(t)zilare…). XVIII. mendea baino lehen, -l bukaeradun agerraldi bakarra aurkitzen da (EtxZib orziral). Halabeharrez, hasierako h- grafikoarekin agertzen da Beriain (horzillare, h gabekoarekin batean) eta Otxoa Arinengan.
ortzirale egun (Otxoa Arin [hostirala egunean], Laphitz [ortzirale egun batez]), ortziralekari (Duv. (ost-, bnaf.)), ortzirale saindu (Beriain [orzillare sanduan guziengatik ofrezitu zena]).
► Zaharrena -*rale* forma dela onartuz (*cf*., halere, lehen lekukotasuna), aukera dago \**ortz*(egun) *iragale* moduko zerbaitetan pentsatzeko, esanahiz ‘ostegunaren ondoko egun’ edo —“le lendemain du tonnerre” itzultzen du Vinsonek (1924: 267)—. Aukera honetan, sekundarioak lirateke -l bukaeradun formak, -e galduta; Otxoa Arinen *hostirala* aldaeraren -a bukaerarako, cf. agian autore beraren bagarik (baina *bage*). Itxura guztien arabera, kontu grafiko hutsa dira Beriain eta Otxoa Arinen h-ak.
Bestelako aukerek ez dute egiantzik: ostrilaka-z ari dela, ostirala jatorrian ‘ortzadarraren egun’ ez ote den galdetzen du Bährek (1931: 403). Gorostiagak (1959: 90), berriz, lat. *stella* edo *stellare*-rekin lotzen du, artizarraren eguna zelakoan (cf. lat. *dies Veneris* ‘Venusen eguna’). | » |
| —J. Lakarra, A. Manterola, I. Segurola; Euskaltzaindia: *Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa*. |

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Ortzi.

## Kanpo estekak
# Larunbat

**Larunbat**a, halaber **ebiakoitz**a (BNaf.), **neskenegün**a (Zub.) edo **zapatu**a (Bizk. eta Gip.), asteko seigarren eguna da. Ostiralaren eta igandearen artean dago. Zazpi eguneko astean egun garrantzitsua da hainbat kulturatan, batez ere Biblian Sabbatha ospatzeko agindua dela eta, eguna atseden hartzeko emanik.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Igande

**Igande**a, halaber **domeka** (Bizk.) edo **jai**a (Gip.), asteko zazpigarren eta azken eguna da ISO 8601 estandarrean internazionalki erabaki zen gisan. Larunbataren eta astelehenaren artean dago.

Igandea aste liturgikoko lehenengo eguna da tradizio kristauean, beste tradizio kultural batzuen artean. Igandea jai eguntzat hastzen da munduko herrialde gehienetan eta asteburuaren parte da. Soilik kultura islamikoa edo juduaren eragina daukaten herrialdeek daukate ostirala edo larunbata, hurrenez hurren, asteko jai egun bezala.

Egutegi gregorianoa 400 urtez behin errepikatzen den arren, inoiz ez da igandean asten. Urte berri judua inoiz ez da igande batean izaten.

## Ikus, gainera

* Igande Odoltsua

## Kanpo estekak
# Ordu

| Ordu |
| --- |
|  |
| Azpiklasea | egun |
| Neurtzen du | iraupena |
| SI sistemarako konbertsioa | 3.600 s |
| Unitate estandarretan | 60 min, 3.600 s eta 0,04166667 d |
| Ikurra | h, ч, год., сәг, س, Std., h, h, 時, 時, 时, г, j, ঘ, t, t, గం., h eta č. |

**Ordu**a (Ipar Euskal Herrian, **oren**a) 60 minutuko denbora unitateari deritzo. Nazioarteko Unitate Sisteman, haren ikurra **h** da. Sistema horretan denboraren oinarrizko unitatea segundoa den arren, ordua onartuta dago Nazioarteko Unitate Sisteman erabil daitezkeen unitateen artean.

Ordu batek 3.599-3.601 segundo ditu, eta egun baten 24rena da. Normalki ordu batek 3.600 segundo baditu ere, batzuetan segundo bat gehitu edo bat kentzen zaio, ordu horiek Lurraren errotazioarekin doitzeko.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Aste

| Aste |
| --- |
|  |
| Azpiklasea | hil |
| Neurtzen du | iraupena |
| SI sistemarako konbertsioa | 604.800 s |
| Unitate estandarretan | 7 d |
| Ikurra | u |

Asteko egunen heptagrama
**Astea** astelehenetik igandera doan zazpi egun jarraikietako denbora da. Zazpi egun jarraikiko edozein denbora tarteri, berriz, **astea** edo **astebetea** deritzo. Astearen zazpi egunen izenik ohikoenak, euskaraz, hauek dira:

* astelehena
* asteartea
* asteazkena
* osteguna
* ostirala
* larunbata
* igandea

Nazioarteko ISO 8601 arauak eta Europako herrialde gehienek astelehena asteko lehen eguntzat hartzen dute. Europatik kanpoko mendebaldeko herrialde askotan igandea asteko lehen eguntzat hartzen da eta Ekialde Hurbileko zati handi batean astea larunbatean hasten da.

## Asteko egunen izenak, euskalkietan

Asteko egunen izen ezagunenez gainera, badira beste izen batzuk, euskalkietan (forma zabalduenaren berdina baldin bada, ez dugu ezer jarriko):

| Izen zabalduena | Bizkaieraren aldaera gehienetan | Bizkaieraren mendebaldeko zenbait aldaeratan | Bizkaieraren ekialdeko aldaeretan | Gipuzkeraren mendebaldeko aldaeretan | Nafarreraz eta nafar-lapurteraz | Behe nafarreraz | Zubereraz eta erronkarieraz |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| astelehen |  | *ilen* |
| astearte | *martitzen* |
| asteazken | *eguazten* |
| ostegun | *eguen* |  |  |  | *ortzegun* |
| ostiral | *bariku* |  | *egubakoitz* |  | *ortzirale* |
| larunbat | *zapatu* |  |  |  |  | *ebiakoitz* | *neskenegun* |
| igande | *domeka* |  |  | *jai* |

## Asteko egunen laburtzapenak

| Izena | Laburtzapena |
| --- | --- |
| astelehen | al. |
| astearte | as. |
| asteazken | az. |
| ostegun | og. |
| ostiral | or. |
| larunbat | lr. |
| igande | ig. |

## Esaerak

Esaera ugari dago asteko egunak adierazgarri dituena, esaterako, hauek:

* *"Aste guziz bada ostiral bat"**.*
* *"Astegun guztiak balira jai! Alferrak hori nahi"* *(*edota *"Ja, ja, jai! asteak balira jai! Neska alferrak hori nahi")*
* *"Jai ta aste? Mal traste!"*
* *"Jaiek aste, ni beti izateko gazte"**.*

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

## Kanpo estekak
# Minutu

| Minutu |
| --- |
| Azpiklasea | ordu |
| Neurtzen du | iraupena |
| SI sistemarako konbertsioa | 60 s |
| Unitate estandarretan | 0,01666667 h, 0,0006944444 d, 60 s eta 61 s |
| Ikurra | min, דק', perc, мин, хв., րոպե, د, min., min, хв., dəq, min, 分, 分, 分, min, min, min, min, min, мин eta د |

**Minutua** 60 segundoko unitatea da. Nazioarteko Unitate Sisteman, **min** da minutuaren ikurra. Izan ere, nahiz eta sistema horretan denboraren oinarrizko unitatea segundoa den, minutua onartua dago Nazioarteko Unitate Sisteman erabil daitezkeen unitateen artean.

## Izena eta ikurra

"Minutu" hitza latinezko *pars minuta prima* esamoldetik dator, hau da, ordu banatzen den "lehen zati nimiñoa". Bigarrena, segundoa izendatzeko, *pars minuta secunda* erabiltzen zen, hau da, "bigarren zati nimiñoa".

Denbora minutuaren ikurra **min** da (punturik gabea). Nazioarteko Unitate Sistemak ez ditu onartzen ez *m* ikurra (metroan erabilia) ez eta *mn*.

## Historia

K. a. II. milurtekoaren hasieratik, mesopotamiarrek oinarri hirurogeitarra zuen zenbaki-sistema erabiltzen zuten, sumertarren oinarri misto eta gehigarriko zenbaki-sistematik eratorritakoa. Sistema hau, oro har, babiloniar zibilizazioarekin lotzen da, Mesopotamiako hegoaldea hartzen duena -1800etik gure aroaren hasiera. Oinarri horrek mendeak zeharkatu ditu, eta gaur egun ere erabiltzen da: angeluak neurtzeko (gradu hirurogeitarrak, 360° = 6 × 60°) edo denbora banatzeko (1 ordu = 60 minutu = 602 segundo).

Minutu hitza latinetik dator. "Pars minuta prima " esaldiaren hitzulpena honako hau da: Lehenengo zati txikia. Bigarren zatia segunduak dira. Hirugarren zatiketa batean, hizkuntza batzuetan segunduak 60 zatitan banatzen dira, hala nola, turkiera ( Saludé) edo polakera (tercja). Baina hizkuntza gehienentan segunduak hamar zatitan banatzen dira.

1000. urtean, Al-Biruni-k ordua minutu, segundu, eta laurdenetan, erdibitu zituen. Thomas Tompion, erlojulari ingelesak, erlojuetan minutuak ezartzeko sistema pentsatu zuen, 1675. urtean.

## Baliokideak

Beste denbora-unitateen baliokidetza:

* 1 minutu = 60 segundo
* 1 ordu = 60 minutu
* 1 egun = 24 ordu = 1440 minutu
* 1 aste = 7 egun = 10 080 minutu
* 1 hil = 4 aste 3 egun (31 egun) edo 4 aste 2 egun (30 egun) edo 4 aste (28 egun) edo 4 aste 1 egun (29 egun) = 44 640 minutu
* 1 urte = 12 hil = 525 600 minutu
* 1 bisurte = 12 hil = 527 040 minutu
* 1 hamarkada = 10 años
* 1 mende = 100 urte = 52 594 560 minutu
* 1 milurteko = 10 mende = 1000 urte = 525 948 480 minutu

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Eguzki-sarrera

Eguzki-sarrera Porto Covon.

**Eguzki-sarrera** ekialdean, zeruertzaren behean eguzkiaren beheko adarra desagertzen den unea da. Ezin dugu eguzki-sarrera eta ilunabarra nahasi, azkena eguzkia sartu eta berehalako argi-ahultzea delako. Eguzki-sarrera eta ilunabarren arteko denbora krepuskulua du izena. Atmosferaren errefrakzioaren ondorioz, eguzkia horizontearen azpian denean ikus daiteke eta, beraz, bai eguzki-irteera eta bai sarrera ilusio optikoak besterik ez dira.

Eguzkiaren sarrera latitude eta urteko egunaren arabera aldatzen da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Wikiztegia

Wikiztegiaren logoa
**Wikiztegia** (ingelesez, *Wiktionary*) eduki askeko hiztegia sortzea helburu duen Wikimediaren proiektuetako bat da, edonork edukiak gehitu eta aldatzeko aukera eskaintzen duena.

## Kanpo estekak

* Euskarazko Wikiztegia
* **(Ingelesez)** Wiktionary proiektuaren orrialde nagusia