Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Egun-argi

Egun-argiko zerua hodeiekin
**Eguna** edo **egun-argia** eguzkiak argitzen duen denbora. Eguzkia tokiko horizontean agertzen denean gertatzen da eguna, hau da, Eguzkira begiratzen duen planetaren edozein egoeratan. Egunez, behatzaile batek zeharkako eguzki-argia ikusten du argitan dagoen bitartean, argitasuna barne.

Beste satelite eta satelite natural batzuek ere, lehen mailako gorputz argitsu batekin, tokiko kometa batekin adibidez, harremanetan jartzen direnek, egun motaren bat izaten dute, baina artikulu honek Lurreko egunari buruz dihardu nagusiki.

«Gau» hitza Lurrak bere ardatzean bira osoa ematen ematen ematen ematen duen denborari dagokion 24 orduko aldia deskribatzeko ere erabiltzen da. Hala ere, bi esanahiek adjektibo desberdinak erabiltzen dituzte eta zentzu horretan «egunekoa» erabiltzen da «egunerokoa» ren ordez. Greziar mitologian eguna Hemerak pertsonifikatzen zuen eta gaua bere alaba Nixek.

## Ezaugarriak

Eguzkiak une oro Lurraren erdia, gutxi gorabehera, argitzen du. Zuzeneko argiztapenaren mende dagoen eremua planetaren erdia da ia, baina zeharkako argiztapenaren irismena zabaltzen duten atmosferako eta bestelako efektuen ondorioz, zuzeneko edo zeharkako argiztapenak estalitako planetaren eremua azaleraren erdia baino gehixeago iristen da.

Egunak edozein puntutan esperimentatzen duen Lurraren hemisferioa etengabe aldatzen da planeta bere ardatzean biratzen den heinean. Lurraren errotazio-ardatza ez da bere orbitaren planoarekiko perpendikularra Eguzkiaren inguruan (eguzki-argiaren norabidearekiko paraleloa dena); beraz, egunaren iraupena planetaren puntu batetik bestera aldatzen da. Gainera, errotazio-ardatza nahiko finkoa denez izarrekin alderatuta, eguzkiarekiko mugitzen da planetak izarra orbitatzen duen heinean. Horrek urtaroko aldaketak sortzen ditu egunaren iraupenean planetaren azaleraren puntu gehienetan.

Eguna, gainazaleko behatzaile baten ikuspuntutik, gutxi gorabehera egunsentiaren arteko aldian definitzen da, Lurraren ekialderanzko errotazioak Eguzkiaren diskoa horizontearen gainetik agertzea eragiten duenean, eguzkia sartu arte, Lurraren etengabeko errotazioak Eguzkiaren diskoa mendebalderantz horizontetik behera desagertzea eragiten duenean. Eguzkia Lurretik ikusitako argi-halo bat denez, argi-iturri puntual bat baino gehiago, egunsentia eta ilunabarra ez dira berehalakoak, eta bien definizio zehatza testuinguruaren arabera alda daiteke. Gainera, Lurraren atmosfera gehiago kurbatzen da eta Eguzkiaren argia lausotzen du, eta eguzkia ateratzeko eta sartzeko epea luzatzen du. Eguzkia sartu ondoren eta egunsentia baino lehen, Eguzkiaren zeharkako argiak Lurraren zerua argitzen du, eta aldi horri askotan ilunabarra esaten zaio. Zenbait taldek, hala nola lurreko astronomoek, ez dute uste eguna benetan amaitu denik Eguzkiaren diskoa Lurraren horizontearen oso azpitik egon arte, zeharkako argiztapenaren ondorioz.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Midtown Manhattan

Empire State eraikina inguruko eraikinik garrantzitsuena da.
**Midtown** Manhattango eremu bat da, izen bereko uhartearen erdian kokatua, New York hirian, Estatu Batuetan .

## Mugatze geografikoa

 Hego Midtown
 GE Eraikina
Midtown-ek 14 eraikin original biltzen ditu, 5 hektarea betetzen dituztenak Bosgarren Etorbidea eta Seigarren Etorbidearen artean, Mendebaldeko 48. kalearen eta Mendebaldeko 51. kalearen artean.

Midtown, Uptown-ekin eta Downtown-ekin batera Manhattan-eko hiru zatiketa handiak osatzen dute, Midtown 14th Street eta 59th Street artean egonda, Hudson ibaitik East ibaira arte. Midtown-en bihotzak 31. kaleteik eta 59. kalera barne hartzen du, 3. eta 9. Etorbideen artean.

Midtown osatzen dute auzo ugarik, besteak beste, Hell's Kitchen eta Chelsea West Side-n, eta Murray Hill, Kips Bay, Turtle Bay eta Gramercy East Side-n. Batzuetan, "Midtown East", "Midtown West" eta "Midtown South" artean ere bereizten da.

Hiriko etxe orratz gehienak, hotel eta apartamentu dorre asko barne, Midtown-en daude. 700.000 pertsona baino gehiagok bulegoetan, hoteletan eta establezimenduetan lan egiten dute. Bertan gehitu behar dira turistak, egoiliarrak eta ikasleak. Zenbait tokitan, esaterako, Times Square eta 5. Etorbideak denden kopuru izugarria dute. Times Square , irlako antzerkiaren erdigunea, Broadway eta 7. Etorbideko elkargunean.

Bere eraikin ospetsuenen artean, Rockefeller Center eraikinak bederatzi hektarea hartzen du; *RCA Building* eraikina; Radio City Music Hall, Seigarren Etorbidearen eta Ekialdeko 50. kalearen artean. Munduko zinemarik handiena da eta 6.000 pertsonentzako leku du. Trump dorrea ere badago, 202 metroko altuera duen eraikina, 58 solairu dituena, 1983an eraikia. San Patrizioren katedral ospetsua, New Yorkeko artxidiozesiaren egoitza, irailaren 17an irlandar desfilearen ardatza izango da San Patrizio egunean. 42. kalean, Chrysler eraikina, Grand Central Terminal eta harrizko lehoi ospetsuak buru dituen New York Public Library liburutegi bikaina daude. Kalearen amaieran Nazio Batuen egoitza eta 2001ean eraikitako Trump World Tower dorrea daude. 34. kalean Empire State eraikina dago eta 33.ean Madison Square Garden, boxeo borrokengatik ezaguna dena, eta *New York Knickerbockerseko* jokalekua da eta 20.000 ikusleentzako ahalmena du.

## Midtowngo kale nabarmenak

* Madison etorbidea
* Bosgarren Etorbidea
* Broadway
* Park Avenue
* 42. kalea

 Midtown Manhattango skylinearen panoramika, Brooklyn, Lower Manhattan eta Jersey City urrunetik ikusita.
## Ikus, gainera

* East Side (Manhattan)
* West Side (Manhattan)

## Kanpo estekak

* Wikimedia Commons-ek **Midtown Manhattan-en** inguruko multimedia kategoria du.
* New Yorkeko gida
* Midtown ibilbidea eta inguruko argazkiak
# Biraketa periodo

Astronomian, **biraketa periodoa** objektu astronomiko batek bere biraketa ardatzarekiko bira oso bat emateko behar duen denbora da. Objektu solidoetarako (planeta eta asteroideak, kasu), biraketa periodoa balio soil bat da. Gasezko edo jariakinezko gorputzetan (izarrak edo gasezko erraldoiak, kasu), periodo horrek aldeak ditu ekuatorearen eta poloen artean. Hori dela eta, fenomenoa neurtzean ematen den zenbaki estandarra eremu magnetikoaren biraketarena da.

Lurraren biraketa periodoa 23,9344 ordu da (ordu kopuru hori behar du bira bat emateko).

Formula
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## Ikus, gainera

* Lurraren errotazioa

## Kanpo estekak
# Goiz

Yosemite Parke Nazionala goizean.
**Goiza** egunaren lehen zatia da, egunsentiarekin batera hasi eta eguerdian amaitzen dena. Gauaren ondoren dator, eta arratsaldearen aurretik.

Goizetan egin ohi den jatorduari gosari deritzo.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

## Kanpo estekak
# Arratsalde

Arratsaldea Liman, Peru.
**Arratsaldea** egunaren bigarren partea izaten da, goiza eta gauaren artean. Eguzkiak zeruaren puntu gorenetik mendebalderantz bidaia hasten duen tartea izan ohi da, normalki egunaren zati librea lan eta eskola ordutegi tradizionaletan. Horregatik aisialdiarekin lotu ohi da.

Kulturaren arabera ordu ezberdinak hartzen ditu, baina orokorrean eguerdiko bazkariaren ostean izan ohi da arratsaldea. Iluntzen hasten denean bukatutzat ematen da.

## Kanpo estekak
# Iluntze

Iluntzea Coquitlamen
**Iluntzea**, **arratsa** edo **ilunsentia** egunaren momentu bat da, Eguzkia sartzen denaren inguruan ematen dena eta eguzkiaren sarrerarekin amaitzen dena, edo bat egiten duena. Euskaraz iluntzea Eguzkia sartzen den momentuari esaten badiogu ere, kultura ezberdinetan arratsaldeko denbora bat da, adibidez ingelesezko *evening*, 17:00tik 19:00ra bitarte edo 19:00tik ohera joateko ordura arte luzatzen dena, lekuaren eta kulturaren arabera.

Kultura eta aisialdiarekin lotutako jarduera asko denbora honetan izan ohi dira, eta familian denbora elkarrekin egoteko ohiturak daude, kluturaren arabera.

## Ikus, halaber

* Ilunabar
* Eguzki-sartze

## Kanpo estekak
# Data

Egutegi batean, **data** egun zehatz bat adierazten duen erreferentzia bat da, 1997ko ekainaren 13 esaterako. Gertaera baten data finkatzeko, erabiltzen den egutegia eta ordu-zona zehaztu behar dira. Adibidez, Pearl Harbor-eko erasoa 1941eko abenduaren 7 gertatu zen Hawaiin, baina abenduaren 8an Japoniako orduaren arabera, gregoriotar egutegia erabiliz bietan.

## Datak euskaraz nola adierazi

Euskaltzaindiaren gomendioak hauek dira:

* Gutun eta antzekoetan bi forma hauek erabil daitezke:
	+ *Donostian, 1965eko ekainaren 13an*.
	+ *Donostia, 1965eko ekainaren 13a*.
* Era laburtuan hauek dira forma egokiak:
	+ *2007/04/10*
	+ *1982/III/07*
	+ *1994-04-06ko Euskaldunon Egunkaria-n*.
* Hilabetea eta eguna bakarrik adierazi behar direnean, berriz:
	+ kasu markarik ez bada, *urtarrilaren 10a* zein *urtarrilak 10* (*Urtarrilak 10 egun dituela* egituraren laburpena da azken hau); adibidez, *datorren ostiralean, urtarrilak 10, ospatuko da urtemuga*.
	+ kasu-markaren bat jarri behar bada, berriz, beti egitura hau erabiliko da:
		- *Hilaren 22an eta 29an*.
		- *Martxoaren 24tik 27 arte*.
		- *Datorren ekainaren 14an*.
* Gainera urtea ere jarri behar bada, era berean egin behar da:
	+ *1997ko martxoaren 18a egun tristea izan zen niretzat*.
	+ *Azterketak Donostian, 2004ko urtarrilaren 15etik 17ra izango dira*.
	+ *Bihar, 2009ko maiatzak 16, izango da ospakizuna*.
* Aposizioetan, honela eman daiteke asteko zein egun den:
	+ *Maiatzaren 17an, osteguna, etorriko da.*
	+ *Maiatzaren 17an, ostegunean, etorriko da.*
	+ *Maiatzaren 17an, ostegunarekin, etorriko da.*

## ISO 8601

ISO 8601 arauak datak irudikatzeko nazioartean adostutako modu bat planteatzen du:

**UUUU-HH-EE**.

Beraz nazioarteko arau honi jarraiki, esate baterako, 2024ko maiatzaren 17a, horrela idatziko litzateke:

**2024-05-17**.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Eguzki egutegi

**Eguzki-egutegia** Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen translazio-mugimenduan duen posizioa adierazten duen egutegia da. Eguzki-egutegiak ere, denbora eguzkiaren itxurazko mugimenduen arabera banatzen dutenak, urtaroekin fasean daude urtean zehar. Horrela, nekazarien beharretara egokitzen dira, haien nekazaritza-jarduerek laboreak urtaroekin sinkronizatzea eskatzen baitute: ereite-aldia, bi uztaren arteko elikagai-erreserben kudeaketa.

Horrela egindako egutegiek 365 eguneko urtea dute, normalean bisurteetan egun bat gehituz luzatzen dena.

Badirudi egiptoarrak izan zirela lehenak eguzki-egutegi bat garatzen, Ilargi-egutegi tradizionala ordezkatu zuen erreforma baten ondoren. Horretarako, puntu finko gisa erabili zuten Sirius edo Sothis zakurraren izarraren urteko irteera berriro agertzea, ekialdeko zeruan, Nilo ibaiaren urteko uholdearekin batera. 365 eguneko egutegi bat eraiki zuten, 30 eguneko 12 hilabeterekin, urte amaieran 5 egun gehituta. Hala ere, egiptoarrek egun bateko frakzio gehigarria kontuan hartzen ez zutenez, egutegia errorerantz desbideratzen joan zen pixkanaka.

## Adibideak

Egutegi juliotarrak hartu zuen ondoren eguzki-egutegiaren tokia, egutegi gregoriarraren aurrekoak. Biek 365 eguneko urtea dute, 366 egunekoa dena lau urtean behin, salbuespenik gabe; beraz, 365,25 eguneko batez besteko urtea dute. Eguzki-egutegiak zehatzagoak bihurtu ahala, bi eratako bilakaera izan zuten.

Beste eguzki-egutegia batzuk:

* Egutegi gregoriarra
* Egutegi juliotarra
* Bahaiko egutegia
* Indiako egutegia
* Persiako egutegia (Jalāli egutegia)
* Thailandiako egutegia

* Bengaliko egutegia
* Sanskritoko egutegia
* Malayalamo egutegia
* Tamainako egutegia

Egutegi fiskalak deiturikoak ere eguzki-egutegiak izaten dira. Ilargiko egutegi islamiarra Otomandar Inperioaren zati handi batean erabiltzen ari zenez, egutegi fiskal bat garatu zen, urteko zerga uztaren unean bertan biltzeko.

## Japonia eta eguzki-egutegia

Japonian, Eguzkilargiko egutegia (Tenpo egutegia) 1872ko abenduaren 2ra arte erabili zen (1872ko abenduaren 31, baina 1873an egutegi gregoriarra sartu zen, hau da, eguzki-egutegia, eta 1872an sartze data finkatu zen.

Hala eta guztiz ere, hori baino lehen ere, Erresuma Borrokalarien aldiaren amaieratik erabili zuten kristauek. "Edo" garaian Toshiaki Hondak eguzki egutegiaren komenigarritasuna aldarrikatzen du. Nakai Rikenek eta Yamagata Bantōk eguzki-egutegiaren lagin bat hartu zuten. Gentaku Otsuki erudito holandarrak Holandako Urte Berria ospatu zuen azaroaren 11n (1795eko urtarrilaren 1ean), Kansei aroaren seigarren urtean. Anseiren lehen urtearen ondoren (1854), Japoniako eskala handiko lehen eguzki-egutegia, "Egutegi arrunt unibertsala", Kagesuke Shibukawak argitaratu zuen, irudi astronomiko batek.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Ilargi egutegia

Ilargiaren 4 faseak 2017. urte osoarako, hego hemisferioko behatzaileentzat.
**Ilargi-egutegia** urtean zeharreko denbora kalkulatzeko modu bat da, ilargiaren zikloetan oinarritzen dena (ilargian oinarrituriko egutegia, funtsean). Horrela, gaur egun zabalduena den eguzki egutegiaren ezberdina da (horrek eguzkiaren zikloen arabera kalkulatzen baitu denbora). Ilargi-egutegian, ilargialdi bakoitza ilargi-hilabete bati dagokio; hau da, ilargia zehazki fase berean (ilgora edo ilbehera) dagoen bi momenturen arteko periodoari ilargi-hilabete deritzo. Ilargi-hilabete bakoitza 29,53 egunekoa da.

Ilargi-faseak eguzkiaren, Ilargiaren eta Lurraren mugimenduen arteko elkarrekintzaren ondorioz gertatzen dira. Urtebetean, Ilargiak hamahiru itzuli egiten ditu Lurraren inguruan. Ilargiak, gutxi gorabehera, 28 eguneko biraketa egiten du Lurraren inguruan, baina Lurrak eguzki-ibilbidean aurrera egiten duenez, 28 egunei egun eta erdi gehitu behar zaie, gutxi gorabehera, Eguzkiaren, Lurraren eta Ilargiaren arteko fasea errepikatzeko.

Normalean, lau ilargi-fase mota ezagutzen ditugu: ilberria, ilgora, ilbetea eta ilbehera. Ilargi-zikloak irauten duen 29,5 egunetan, Ilargiak tarteko fase ugari igarotzen ditu. Zehaztasuna dela eta, astronomoek ehunekoen bidez adierazten dute ilargiaren fasea: ilberria % 0 da, betea % 100, eta ilgora zein ilbehera % 50.

Ilargi-hilabetea aspalditik erabili izan dute gizakiek naturako zenbait *erregulartasun* kalkulatzeko, hala nola emakumeen ziklo sexuala edo itsasaldiak. Ilargi-hilabetearen hasiera arbitrarioa da, eta kulturaren arabera ezberdina da. Esate baterako, Txinako egutegiak eta antzinako Egiptoko egutegiak ilberria (hau da, Ilargia zeruan ikusten ez den lehen eguna) hilaren hasieratzat hartzen zuten, eta beste batzuek ilgora hartzen dute.

1280ko Irango ilargi egutegia, islamiar egutegiaren adibide bat.
Ilargi-egutegi hutsak direla esan daiteke urtea hamabi hilabetetan banatzen dutenak, eguzki zikloak kontuan hartu gabe. Horrelakoak dira egutegi inka edo musulmana.

Kultura gehienek ilargi-egutegi bat edo eguzkia eta ilargia kontuan hartzen duten egutegi bat izan zuten eta dute; hau da, Ilargiaren zikloak ez ezik Eguzkiarena ere kontuan hartzen dituzten egutegiak, urtaroak zehazten dituztenak. Eguzki-urte bakoitzeko hamabi ilargi-hilabete inguru daudenez, hamabi ilargiren errepikapenari ilargi-urtea deitu zitzaion. Hala ere, ilargi-urteak eguzki-urteekin bat ez datozenez, eguzkia eta ilargia kontuan hartzen dituzten egutegiek hilabete bat gehitzen diote urteari noizbehinka. Egutegi txinatarra, hindua eta judua, adibidez, horrelakoak dira. Mendebaldeko kultura kristauan, nahiz eta orokorki eguzkian oinarrituriko egutegia erabili, zenbait data (Pazko eta Eguberrietakoa, esaterako) ilargi zikloen arabera finkatzen dira.
# Gauerdi

Gauerdia, 1950eko urtezahar-gaua
**Gauerdia** gauaren erdiko unea da, gaueko hamabiak hain zuzen ere. Sistema gehienetan, egun bat eta hurrengoaren arteko iragaite unea adierazten du.

Bere kontrakoa eguerdia da, egunaren erdiko unea delako. Mendebaldeko kultura askotan magia eta espiritu-munduekin lotura estua eduki du eta badauka.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak