Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Liliopsida

| Liliopsida |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae
 |
| Baliorik ez  | **monocots** Scop.
 |
|  |

**Liliopsida** edo **monokotiledoneo** angiospermoen dibisioko zenbait landarez esaten da. Hauen enbrioiak kotiledoi bakarra izaten du. Bal eroaleak sakabanatuta daude eta ez daukate kanbiumik. Hostoak zorrodunak, bakunak eta luzangak dira eta nerbiazio paraleloa dute. Galtzarbeko kimuek profilo bakarra dute. Lore-bertiziloak trimeroak dira gehienetan eta forma belarkara nagusi da.

## Taxonomia

|  |  |
| --- | --- |
| **APG II** | **Cronquist** |
| * Klado **monokotiledoneoPetrosaviaceae* familia
*Acorales* ordena
*Alismatales* ordena
*Asparagales* ordena
*Dioscoreales* ordena
*Liliales* ordena
*Pandanales* ordena

* **commelinidae** kladoa
*Dasypogonaceae* familia
*Arecales* ordena
*Commelinales* ordena
*Poales* ordena
*Zingiberales* ordena
 | * klasea *Liliopsida* [ = monokotiledoneoak]
azpiklasea *Alismatidae*
ordena *Alismatales*
ordena *Hydrocharitales*
ordena *Najadales*
ordena *Triuridales*
azpiklasea *Arecidae*
ordena *Arecales*
ordena *Cyclanthales*
ordena *Pandanales*
ordena *Arales*
azpiklasea *Commelinidae*
ordena *Commelinales*
ordena *Eriocaulales*
ordena *Restionales*
ordena *Juncales*
ordena *Cyperales*
ordena *Hydatellales*
ordena *Typhales*
azpiklasea *Zingiberidae*
ordena *Bromeliales*
ordena *Zingiberales*
ordena *Liliidae*
ordena *Liliales*
ordena *Orchidales*
 |

## Erreferentziak
# Belar

*Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Belar (argipena)»*
**BelarraBelarra** landare zurtoin-biguna da. *Belarkia* edo **landare belarkara** belar-itxura eta batik bat ligninarik gabeko landarea da. Orokorrean estaldura dentso, labur eta oso bat eratzen dute. Zelai eta belardietan erabiltzen dira modu apaingarrian eta hainbat kirol egiteko zelaietan ere.

Belarrak urtekariak, biurtekariak edo bizikorrak izan daitezke. Urtekariak guztiz hiltzen dira garapen garaia amaitzean, edo loratu eta fruitua eman dutenean. Hazitik hazten dira berriro. Biurtekari eta bizikorren zurtoina, garapen garaia amaitzean hil daiteke, baina beste zati batzuek iraun dezakete lurretik hurbil edo azpian (biurtekariak hurrengo garapen garaia arte, loratu eta fruitua eman ondoren hiltzeko). Garapen berria bizirik dauden zatietatik hasten da, horien artean sustraiak, kaudizea (lur mailako zurtoinaren zabalunea) edo lurrazpiko zurtoinak (erraboilak, estoloiak, errizomak eta tuberkuluak). Belarkara biurtekariak dira azenarioa eta pastinaka. Bizikorrak dira patata, menda, garo gehienak eta Poaceae gehienak.

Landare belarkara batzuk nahiko handiak izan daitezke, hala nola *Musa* generoa, bananondo landarearena.

## Espezieak

Espezie arruntenak hauek dira:

* Klima hotz eta hezeetan:
	+ *Agrostis stolonifera*
	+ *Agrostis tenuis*
	+ *Festuca arundinaceae*
	+ *Festuca rubra*
	+ *Lolium perenne*
	+ *Poa nemoralis*
	+ *Poa pratensis*
	+ *Poa trivialis*
* Klima lehor eta azpitropikaletan
	+ *Cynodon dactylon*
	+ *Paspalum notatum*
	+ *Pennisetum clandestinum*
	+ *Zoysia japonica*
	+ *Axonopus compressus*

Askotan belar izenarekin beste hainbat espezie ere izendatzen dira, eta marihuana deitzeko ere erabiltzen da lagunartean.

## Ikus, gainera

* Larre
* Sendabelar
* Belar artifizial
* Itsas belar
* Belar ondu
* Usain-belar

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Landare bizikor

Txikoria (*Cichorium intybus*) landare bizikor belarkara da.
**Landare bizikorra** bi urte baino gehiago bizi den landarea da. Batez ere landare belarkarak sailkatzeko erabiltzen da, hauek urterokoak edo biurterokoak ere izan baitaitezke. Landare zurkara guztiak (zuhaitz eta zuhaixka) bizikorrak dira, nahiz eta kasu hauetan terminoa ez den hainbeste erabiltzen.

Landare bizikor belarkarek hostoak gorde ditzakete neguan, baina ohikoena da lur gaineko zatia zimeldu eta lurpeko organo berezituei esker bakarrik bizirautea negua igaro ahal izateko, hotzetik babestuta eta erreserbaz hornituta (sustraiak, erraboilak, errizomak eta abarrei esker).

Landare batzuk klima jakin batzuetan dira bakarrik bizikorrak. Horrela, klima tropikaleko zenbait landare bizikor, klima epelean landatzean, landare urteroko bezala bizi dira (berotegi edo etxe barnean landatu ezean).

Landare bizikorren ikurra, Lineoren *Species Plantarum* lanean oinarrituta,  da, Jupiter planetaren ikur astronomiko berbera.

## Espezieak

### Loreak

* *Delonix regia*
* Hibiskoa

### Fruitu-arbolak

* Sagarra
* Arbeletxekoa
* Ahuakata
* Banana
* Andere-mahats beltza
* Ahabia
* Mugurdia
* Andere-mahatsa
* Feijoa
* Mahatsa
* Kiwia
* Madaria
* Kakia
* Anana
* Arana
* Mingrana
* Masusta
* Marrubia
* Gurbitza
* Tomatea

### Belarrak

Sukaldaritzan erabiltzen diren belar batzuk:

* Argi-belarra
* Malba zuria
* Basilikoa, barietate ugari: Afrikar urdina, Eki-indiarra
* Tipulina
* Mihilua
* Baratxuria
* Jengibrea
* Lupulua
* Isipu-belarra
* Errefau mina
* Izpilikua
* Garraiska
* Menda
* Tipula, barietate ugari: tipulatxa, egiptoarra, galestarra
* Oreganoa
* Piperbeltza
* Erromeroa
* Salbia
* Ezkaia
* Belar bedeinkatua
* Lekugia
* Milorria

### Barazkiak

Baratzeko landare ugari urterokoak dira klima bero eta tropikaletan, baina hil egiten dira eguraldi hotzean (neguan). Hauek dira urteroko batzuk:

* Basa-porrua
* Zainzuria
* Brokolia, barietate batzuk
* Tipulina
* Taroa
* Orburua
* *Apios americana*
* Topinanbua
* Konjaka
* Porrua
* Zeelanda Berriko espinaka
* Patata
* Arabarba
* Mingarratza
* Aza, barietate batzuk
* Arbia
* Batata
* Iturri-belarra

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Landare urterokoa
* Landare biurterokoa

## Kanpo estekak
# Hegoaldeko Afrika

Hegoaldeko Afrika deritzon eskualdea osatzen duten estatuen mapa.
**Hegoaldeko Afrika** edo **Afrika Hegoaldea** bezala Afrikako hegoaldeko zatia ezagutzen da. Ohi honako herrialde eta toki hauek hartzen dira Hegoaldeko Afrikako zatitzat:

* Angola
* Botswana
* Komoreak
* Lesotho
* Madagaskar
* Malawi
* Maurizio
* Mayotte (Frantziaren administraziopekoa)
* Mozambike
* Namibia
* Réunion (Frantziaren administraziopekoa)
* Santa Helena, Ascension eta Tristan da Cunha (Erresuma Batuaren administraziopekoa)
* Hegoafrika
* Eswatini
* Zambia
* Zimbabwe

Azterketa batzuetan Seychelleak eta Indiako ozeanoko Britainiar Lurraldea ere sartzen dira. Beste batzuk, berriz, aurreko zerrendatik Komoreak, Maurizio eta Madagaskar uharteak eta Frantziaren administraziopean dauden Mayotte eta Reunion uharteak kentzen dituzte, Ekialdeko Afrikaren zatitzat hartuz.

Erdialdeko Afrika edo ekuatorekoarekin batera, kontinente eta mundu osoko kulturarik antzinakoenak ditu. Gaur egun bantu-herria da nagusi, baina iraganean hotentoteak, boskimanoak eta pigmeoak ziren jatorrizko herriak, gaur egun gutxiengo txikiak osatzen dituzte. Afrikako zati honek europar jatorriko biztanle zurien zati handi bat hartzen du, gune hauetara kolonizatzeko iritsi zirenak eta ondare bezala egungo muga politikoen trazatua utzi dutenak. Euren finkapena (bereziki Hegoafrika eta Zimbabwen) bertako klima epelaren ondorio da, Hegoaldeko Europako klimaren antzerakoa.

Eskualde honek gainontzeko kontinentean ikus daitezkeen antzeko arazoei aurre egiten die: kolonialismoak eta neokolonialismoa ondorio nabarmenak utzi dituzte estatu hauen bizitza eta ekonomian, eta ustelkeriarekin eta GIBaren intzidentzia handiagoarekin batera, euren garapena eteten duten faktoreak dira. Amankomuneko xedea egonkortasun politiko eta ekonomikoa lortzea da; eskualdeko estatu ezberdinen arteko elkarkidetzea errazteko Hegoaldeko Afrikaren garapenerako batzordea sortu da.

## Geografia

Geografikoki, Limpopo ibaia, Orange eta Okavango eskualde honetan kokatuta ditugu.

## Kanpo-estekak
# Taxon monotipiko

Biologian, **taxon monotipikoa** mendeko taxon bakarra duen talde taxonomikoa da.

Esaerak kontrakoa adierazi arren, ez du esan nahi espezimen bakarra duenik. Espezie monotipiko batek ez ditu azpiespezierik edo taxon txikiagoarik.

Generoez aritzen bagara, monotipikoa baino "uniespezifiko" hitza hobetzen da. Landareen nomenklaturan, genero monotipikoak aldi berean espezie eta generoa deskribatzen dutela esan nahi du.

## Adibideak

* Cephalotaceae familiak genero bat- *Cephalotus*- eta espezie bat -*Cephalotus follicularis* baino ez ditu.
* Urde inurrijalea (*Orycteropus afer*) *Orycteropus* generoan monotipikoa da; era berean, generoa monotipikoa da Orycteropodidae familian eta familia Tubulidentata ordenan.
* Guakamaio urdina (*Anodorhynchus hyacinthinus*) espezie monotipikoa da, azpiespezierik ez du eta.
* Tximutxak (*Panurus biarmicus*) zenbait espezie ditu, baina *Panurus* generoan dago, Panuridae familian monotipikoa dena.
* *Ozichthys albimaculosus* *Ozichthys* genero monotipikoaren espezie tipoa da.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# JSTOR

**JSTOR**|  |
| URL helbidea |  |
| Komertziala? | Bai |
| Webgune mota | Eduki akademikoak |
| Erabiltzailea erregistratzea | Bai |
| Hizkuntza(k) | Hizkuntza askotan baina ingelesa nabarmen nagusi |
| Jabea | Ithaka Harbors |
| Egilea | Andrew W. Mellon Foundation |
| Argitalpen data | 1995 |
| Egoera | Aktiboa |

**JSTOR** (ingelesez /dʒ eɪ s t ɔːr / ahoskaten da) J**ournal **Stor**age* izendatzeko erabiltzen den ohiko hitz mozketa bat da. Hitz mozketa hori AEBko liburutegi digital bat izendatzeko erabili ohi da.

1995 urtean sortu zen New York Cityn, AEBn. Jatorriz aldizkari akademikoen eranskinak digitalizatuak zituen eta gaur egun liburuak eta beste iturri batzuk biltzen ditu, baita humanitate eta gizarte zientzietako aldizkarietako gaur egungo zenbakiak ere. Ia 2.000 aldizkari zientifikoetako testu osoko bilaketak eskaintzen ditu.

Bazkide izan behar eduki horiek ikusi ahal izateko. Eduki asko ez dira doan. Erakunde bezala ere izan daiteke bazkide eta horrela milaka erakundeetako partaideek edukiak ikus ditzakete, tartean unibertsitateak eta. 2015ean 8.000 gora erakunde ziren bazkide, munduko 160 estatutakoak.

Edukiak argitara ematen dira hainbat lizentzia pean; lizentzia ia guztiak topa daitezke: copyright, copyleft, jabari publikoa, Creative Commons lizentzia pekoak...

JSTORen diru-sarrerak 86 milioi dolar izan ziren 2015ean.

## Kanpo estekak
# PubMed

|  *PubMed* |
| --- |
|  Irudia
 Bideoa  Irudi gehiago |
| Jatorria |
| Sorrera-urtea | 1997 |
| Ezaugarriak |
| Hizkuntza | ingelesa |
| Kokapena |
|  |
|  |
|  |
| Jabea | Ameriketako Estatu Batuetako Medikuntza Liburutegi Nazionala eta National Center for Biotechnology Information |
|  |
| Argumentu nagusia | zientzia-artikulua |
| pubmed.ncbi.nlm.nih.gov |

**PubMed** biomedikuntzaren artikuluen aipu eta laburpenak biltzen dituen MEDLINE datu-basean bilaketak egiteko sistema da. Estatu Batuetako Medikuntza Liburutegi Nazionalak (United States National Library of Medicine) kudeatzen du Entrez informazio sistemaren barnean. MEDLINEk mundu osoko 4.800 aldizkariak ditu 1966tik gaur egunera arte.

## Kanpo estekak

* PubMed **(Ingelesez)**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau medikuntzari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Agapanthus

| *Agapanthus* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Asparagales |
| Familia | Amaryllidaceae |
| Subfamilia | Agapanthoideae
 |
| Generoa  | **Agapanthus** L'Hér.
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |

AgapanthusAgapanthoideae** subfamiliako genero bakarra da, Amaryllidaceae familiaren barnean dagoena. Agapantoak lore urdin edo zuriak eta fruituak elkarrekin bildurik dituen landareak dira.

## Sailkapena

Hona hemen bere kladograma:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Amaryllidaceae s.l. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Agapanthus* (Agapanthoideae) |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Allioideae |
|  |
|  |
Amarylloideae |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Espezieak

World Checklist of Selected Plant Families bildumak honako espezieak onartzen ditu:

1. *Agapanthus africanus* (L.) Hoffmanns (sin. *A. umbellatus*)
2. *Agapanthus campanulatus* F.M.Leight.
3. *Agapanthus caulescens* Spreng.
4. *Agapanthus coddii* F.M.Leight.
5. *Agapanthus inapertus* Beauverd (tartean *A. dyeri*)
6. *Agapanthus praecox* Willd. (tartean *A. comptonii* eta *A. orientalis*)
7. *Agapanthus walshii* L.Bolus

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Allium

| *Allium* |
| --- |
| *Allium flavum*  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Asparagales |
| Familia | Amaryllidaceae |
| Subfamilia | Allioideae
 |
| Generoa  | **Allium** L.
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | scallion (en)  |

Allium generoa Amaryllidaceae familiako landare belarkara da.

## Espezieak

* *Allium acuminatum*
* *Allium allegheniense*
* *Allium ampeloprasum*
* *Allium anceps*
* *Allium angulosum*
* *Allium aflatunense*
* *Allium atropurpureum* (baratxuri ubela)
* *Allium atrorubens*
* *Allium caeruleum*
* *Allium campanulatum*
* *Allium canadense*
* *Allium cepa* (tipula)
* *Allium cernuum*
* *Allium chinense*
* *Allium fistulosum* (tipuleta)
* *Allium galanthum*
* *Allium giganteum*
* *Allium hollandicum*
* *Allium libani*
* *Allium neapolitanum*
* *Allium nevii*
* *Allium nigrum*
* *Allium oleraceum*
* *Allium oschaninii*
* *Allium paradoxum*
* *Allium ramosum*
* *Allium roseum*
* *Allium sativum* (baratxuri edo berakatza)
* *Allium schoenoprasum* (tipulina)
* *Allium scorodoprasum*
* *Allium siculum*
* *Allium sieberianum*
* *Allium stipitatum*
* *Allium textile*
* *Allium tricoccum*
* *Allium triquetrum*
* *Allium tuncelianum*
* *Allium tuberosum*
* *Allium ursinum* (hartz-baratxuria)
* *Allium vineale* (sorgin-baratxuria)

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau landareei buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |