Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Altitude

**Altitudea** puntu konkretu batekiko dagoen distantzia bertikala da. Puntu horri *zero maila* deritzo.

* Geografian, altitudea neurtzean itsas maila da zero maila.
* Meteorologian, altitudea tenperaturaren aldaketa sortzen duen faktoreetako bat da.
* Hegazkinentzat, altitudea neurtzean itsas maila da zero maila; altuera neurtzean, ordea, lurra da zero maila.
* Itsas nabigazioan, koordenatu horizontalen sistema (altitudea eta azimuta) erabiltzen da zeruko objektuen posizioa deskribatzeko.

## Kanpo estekak
# Alegoria

Venusen garaipenaren alegoria, hau da, maitasunarena. Koadroa Angelo Bronzinorena da.
**Alegoria** hitza grezieratik dator, ἀλληγορία, eta, euskaraz, mintzaira figuratua adierazten du. Alegoria tropo bat da, ordezkatze prozeduraz baliatzen den baliabidea beraz. Kasu honetan ordezkatze hori orokorra da: kontakizun sinbolikoaren bidez beste errealitateak aipatzen baitira; bertako elementu guztiek balio sinboliko hori gordetzen dute: pertsonaiak, janzkerak, , paisaia... Modu horretaz ikusi ezin dena, abstraktoa dena, ikus daiteke. Esaterako oso ezaguna da heriotzaren alegoria: eskeleto bat sega batez eskutan. Euskal kantagintzan Xabier Altzibarrek Jose Maria Iparragirreren "Gernikako arbola"ren bertsoak aipatu ditu alegoriaren adibide moduan non "arbola" kontzeptuan herriaren eta euren eskubideen sinboloa ikus daitekeen.

Erretorikatik kanpo alegoria sinbolo kontzeptuarekin nahastu daiteke, batez ere sinboloa oso hitz anbiguoa delako. Modu batez esan daiteke alegoria sinboloen gainean eraikitzen dela.

## Alegoria motak

Alegoria irudi bakar bat izan daiteke baina baita poema edo obra oso bat ere; kasu horretan analogien sistema konplexu bat sortzen da. Horren adibide asko daude. Egun ospetsuenetariko bat George Orwell idazle britaniarraren *The Animal farm dugu*. Nobela hori estalinismoren alegoria zehatza da eta bertan guztiak bigarren esanahi batera eramaten gaitu: etxaldea, baserritarrak, zerriak, beste animaliak, animalien iraultza... Euskal literaturan Xabier Lizardiren "Euskal Pizkundea" poema dugu esaterako. Horrela dio lehenengo bertsoan:

Gau luzea, gau latza
gau izar gabea,
nekez gendun ikusi
aren azkentzea.
Gau-erdian, il zaigu
amona gurea;
esku gogortuetan
dauka gurutzea.
Hemen korrrezpondentzia sare bat ikus daiteke:

* "Gaua" = Euskal Herriak pairatzen duen krisia
* "Izar gabea" = aurrera jarraitzeko irizpide falta
* "haren azkentzea" = gure kulturaren desagertze prozesua
* "hil zaigu amona" = gure kulturaren trasmisioa galtzea
* "gurutzea" = kristautasuna

Horrela poema osoa aztertu daiteke.

## Alegoria artean

Artearen historian nahiko ohikoa izan da ideia abstraktoak irudien edo ezaugarrien bitartez azaltzeko. Bereziki ezagunak dira Jeronimo Bosch margolari flamenkoak egindakoak, besteak beste, *Atseginen baratzea* eta *Belar iharraren gurdia*. Botticellirenak ere ospetsuak dira, esaterako, *Udaberriaren alegoria* eta *Apelesen kalumnia*. Gurean oso ezaguna da, esaterako, San Telmo museoan gordetzen diren Euskal Herriko historiari buruz Josep Maria Sertek egindako mural alegorikoak.

## Iruditegia

* *Pinturaren alegoria*
* *Sarale-orga*
* *Atseginen baratzea*
* *Udaberriaren alegoria*
* *Apelesen kalumnia*

## Erreferentziak

## Bibliografia

* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 19-21.or. Xabier Altzibarren artikulua.
* Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982. 262-265.or.

## Ikus, gainera

* Haitzuloaren alegoria
* Ikur

## Kanpo estekak

* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.
# TG4

| TG4 |
| --- |
|  |
| Jabea | Radio Telefís Éireann |
| Emisio eremua |  Irlanda |
| Hasiera data | 1996ko urriaren 31a |
| Egoitza | Baile na hAbhann, Connemara Galwayko konderria |
| Baliagarritasuna | Analogikoa eta LTD |
| Kate senidea(k) | RTE |
| www.tg4.ie/ |

**TG4** (*TG Ceathair*, euskaraz "TG Lau", TG hizkiak *Teilifís na Gaeilge* edo "Irlanderazko Telebista" hitzen laburdura dira) irlanderazko telebista kate irlandarra da, "Radio Telefís Éireann" enpresa publikoak 1996ko urriaren 31n abiatutakoa. 2007an bere bide propioa hartu du, Europako Irrati-Telebista Batasunan sartuta. Egoitza nagusia Connemara eskualdeko Baile na hAbhann udalerrian du (Galway konderria).

Beste hizkuntza batzuk ere programazioan lekua baduten arren, sei orduko emisioa gutxienez irlanderaz eginda dago.

Egunero, 800.000 pertsonak ikusten dute batez beste.

1999 arte TnaG (*Teilifís na Gaeilge*, hots, "Irlanderazko Telebista") izena zeukan.

## Ikus gainera

* TV Breizh, Bretainiako telebista katea.
* BBC Alba, Eskoziako gaelerazko telebista katea.
* S4C, galeserazko telebista katea.

## Kanpo estekak

**(Ingelesez)(Gaeleraz)**TG4-ren webgunea
# Riz Ortolani

| Riz Ortolani |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotzako izen-deiturak | Riziero Ortolani |
| Jaiotza | Pesaro, 1926ko martxoaren 25a |
| Herrialdea |  Italiako Erresuma  1946ko ekainaren 18a)  Italia  (1946ko ekainaren 18a - |
| Bizilekua | Italiako Erresuma Pesaro |
| Heriotza | Erroma, 2014ko urtarrilaren 23a (87 urte) |
| Heriotza modua | berezko heriotza: bronkitisa |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Katyna Ranieri  (1964ko abuztuaren 31 -  2014ko urtarrilaren 23a) |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Conservatorio Statale di Musica "Gioachino Rossini" (en)  |
| Hizkuntzak | italiera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | konpositorea, piano-jotzailea, soinu banda konpositorea, jazz musikaria, orkestra zuzendaria, musikaria eta musika-talde gidaria |
| Lan nabarmenak |
ikusi
* *More (en)*
 |
| Jasotako sariak |
ikusi
* Golden Globe Award for Best Original Song  (1965) : Forget Domani (en)  Grammy Award for Best Instrumental Composition  (1963) : More (en)  David di Donatello for Best Original Song  (1987) : Christmas Present (en)  David di Donatello for Best Original Song  (1988) : The Last Minute (en)  Nastro d'Argento for Best Score
 |
| Musika instrumentua | pianoa |
|

---

 |
| rizortolani.com |
|

---

       |

**Riziero "Riz" Ortolani** (Pesaro, Italia, 1926ko martxoaren 25a - Erroma, 2014ko urtarrilaren 23a) italiar zinema musikagilea izan zen.

## Bizitza

1950eko hamarkadaren hasieran, Ortolani, Italian oso ospetsua izan zen jazz talde bateko sortzaile eta partaidea izan zen. Zinerako idatzi zuen lehen lana, Gualtiero Jacopettiren *Mondo Cane* dokumentalarentzako izan zen, dokumental honetako gai nagusiak, More izenekoa, Grammy bat eman ziolarik, eta, Kanturik hoberenaren mailan Oscar sarirako izendatua ere izan zen. Mundu osoan ospetsua den bere beste lan bat, 1970eko *O'Cangaceiro* filmeko kantu nagusia izan zen.

Ortolanik, 200 film baino gehiagoren musikalizazio partzial edo osoarekin parte hartu zuen, 1964ko Old Shatterhaden kasuan bezala, edo giallo eta mondo generoko film italiar ugarietan.

Parte hartu zuen beste film batzuk, 1962ko *Il Sorpasso*, 1967ko *I giorni dell'ira*, 1977ko *Io ho paura*, 1964ko *Danza Macabra*, 1972ko *Sette orchidee macchiate di rosso*, 1966ko *Africa, addio*, 1971ko *Addio Zio Tom* eta 1980ko *Cannibal Holocaust* eztabaidagarria izan dira.

Riz Ortolaniren musikak, berriki, *Kill Bill* filmaren bi ataletan parte hartu du, *I giorni dell'irako* bikaina bezala.
# Alexander Payne

| Alexander Payne |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Omaha, 1961eko otsailaren 10a (65 urte) |
| Herrialdea |  Ameriketako Estatu Batuak  Grezia  (2022ko otsailaren 8a - |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Sandra Oh  (2003 -  2006) |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Stanford Unibertsitatea Salamancako Unibertsitatea UCLAren antzerki, filme eta telebista eskola Kaliforniako Unibertsitatea Los Angelesen Creighton Preparatory School (en)  |
| Hizkuntzak | ingelesa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | gidoilaria, film-zuzendaria, zinema ekoizlea, idazlea, errealizadorea eta ekoizlea |
| Lantokia(k) | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jasotako sariak |
ikusi
* Ameriketako Idazleen Elkartearen saria Egokitutako gidoi onenaren Oscar Saria  (2005eko otsailaren 27a) : Sideways (en)  Golden Globe Award for Best Screenplay  (2005) : Sideways (en)  BAFTA Award for Best Adapted Screenplay  (2005) : Sideways (en)  Egokitutako gidoi onenaren Oscar Saria  (2012ko otsailaren 26a) : The Descendants Dallas-Fort Worth Film Critics Association Award for Best Director  (2011) : The Descendants
 |
|

---

 |
|

---

   |

**Constantine Alexander Payne** (Omaha, Nebraska, 1961eko otsailaren 10a) AEBetako zinema zuzendaria da. *Election* filmarengatik egokitutako gidoi onenaren Oscar sarirako izendapena jaso zuen. Bi aldiz irabazi du Egokitutako gidoi onenaren Oscar Saria, 2004an *Sideways* eta 2011n *The Descendants* filmekin.

Bere zinemaren ezaugarria umore beltza eta egungo gizartearen erretratu satirikoak dira. Sexuen arteko harremanak bere filmetako hizpide nagusia izaten da. Jende arrunta erabili ohi du paper txikietarako, hau da, benetako poliziak polizien paperetan, edo benetako irakasleak irakasleak izateko.

## Filmografia

* *Citizen Ruth* (1996)
* *Election* (1999)
* *Jurassic Park III* (gidoilaria) (2001)
* *About Schmidt* (2002)
* *Sideways* (2004)
* *I Now Pronounce You Chuck and Larry* (lehen zirriborroaren idazlea) (2007)
* *The Descendants* (2011)
* *Nebraska* (2013)
* *Downsizing* (2017)

## Oscar Sariak

| Urtea | Kategoria | Filma |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1999 | Egokitutako gidoi onena | *Election* | Izendatua |
| 2004 | Zuzendari onena | *Sideways* | Izendatua |
| 2004 | Egokitutako gidoi onena | *Sideways* | Irabazlea |
| 2011 | Film onena | *The Descendants* | Izendatua |
| 2011 | Zuzendari onena | *The Descendants* | Izendatua |
| 2011 | Egokitutako gidoi onena | *The Descendants* | Irabazlea |
| 2013 | Zuzendari onena | *Nebraska* | Izendatua |
# Shirley Booth

| Shirley Booth |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotzako izen-deiturak | Thelma Marjorie Ford |
| Jaiotza | Brooklyn, 1898ko abuztuaren 30a |
| Herrialdea |  Ameriketako Estatu Batuak |
| Heriotza | Chatham, 1992ko urriaren 16a (94 urte) |
| Hobiratze lekua | Mount Hebron Cemetery (en)  |
| Heriotza modua | berezko heriotza: eritasuna |
| Familia |
| Ezkontidea(k) | Ed Gardner  (1929 -  1942) |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | ingelesa |
| Jarduerak |
| Jarduerak | ahots-aktorea, antzerki aktorea, zinema aktorea, telebista-aktorea, irrati-esataria eta aktorea |
| Jasotako sariak |
ikusi
* Emakumezko aktore onenaren Oscar Saria  (1953ko martxoaren 19a) : Come Back, Little Sheba (en)  Tony Award for Best Actress in a Play  (1950) Tony Award for Best Actress in a Play  (1953) Tony Award for Best Featured Actress in a Play  (1949) Izarra Hollywoodeko Ospearen pasealekuan Donaldson Awards Hasty Pudding Woman of the Year  (1954) Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Comedy Series
 |
|

---

 |
|

---

     |

**Shirley Booth** (Brooklyn, New York, 1898ko abuztuaren 30a - Chatham, Massachusetts, 1992ko urriaren 16a) estatubatuar aktorea izan zen, telebistan eta zineman aritutakoa.

## Filmografia

Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

| Urtea | Filma | Zuzendaria | Ekoizlea | Izenburuak (es,fr) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1952 | Come Back, Little Sheba | Daniel Mann | Paramount Pictures | gaztelaniaz: *Come Back* frantsesez: *Reviens petite Sheba* |
| 1953 | *Main Street to Broadway* |  |  |  |
| 1954 | About Mrs. Leslie | Daniel Mann | -- | gaztelaniaz: *El amor de la señora Leslie* |
| 1958 | The Matchmaker | Joseph Anthony | -- | frantsesez: *La Meneuse de jeu* |
| 1958 | Hot Spell | Daniel Mann | -- | frantsesez: *Vague de chaleur* |
| 1958 | *The Matchmaker* |  |  |  |

Telebista| Urtea | Telesaila | Pertsonaia | Oharra(k) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1954-1961 | *The United States Steel Hour* |  | 2 episodes |
| 1957 | *Playhouse 90* | Perle Mesta | Atal 1 |
| 1961–1966 | *Hazel* | Hazel Burke | 154 atal |
| 1966 | *CBS Playhouse* | Amanda Wingfield | Atal 1 |
| 1967 | *CBS Playhouse* | Heloise Michaud | Atal 1 |
| 1968 | *The Smugglers* | Mrs. Hudson | Telefilm |
| 1973 | *A Touch of Grace* | Grace Simpson | 13 atal |
| 1974 | *The Year Without a Santa Claus* | Mrs. Claus (ahotsa) | Atal 1 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau New Yorkeko estatuko biografia baten **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoa

| Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoa |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen laburra | R eta GOP |
| Mota | alderdi politikoa |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Ideologia | kontserbatismoa, federalism in the United States (en) , Estatubatuar eszepzionalismoa, Liberalismo ekonomikoa, Kontserbadurismo soziala, Kontserbadurismo nazionalista, neokontserbadurismoa, Neoliberalismoa, anti-environmentalism (en) , antikomunismoa, kontserbadurismoa Estatu Batuetana, American nationalism (en) , Paleokontserbadurismoa, Ultrakontserbatismoa, kontserbadurismo libertarioa, national liberalism (en) , komunitarianismoa, kristau demokrazia, Kristau-eskuina, Antifeminismoa, Abortuaren aurkako mugimendua, antisemitismoa, immigrazioaren arbuioa, Isolazionismoa eta Trumpismoa |
| Kokapen politikoa | eskuin politiko |
| Izengoitia | Black and Tans |
| Jarduera |
| Kidetza | Nazioarteko Demokrazia Batasuna eta European Conservatives and Reformists Party (en)  |
| Kide kopurua | 38.166.633 (2025) |
|

---

Ameriketako Estatu Batuetako Ordezkarien Ganbera220 / 435

---

Ameriketako Estatu Batuetako Senatua53 / 100
 |
| Agintea |
| Lehendakaria | Michael Whatley (en)  |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Washington
* ﻿ / ﻿
 |
|  |
| Kideak | Independent Republican (en)  Republican In Name Only (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1854ko martxoaren 20a |
| Sortzailea | Whig Alderdia Free Soil Party (en)  |
| Ordezkatzen du | Unconditional Union Party (en)  |
| Aurrekoak | Whig Alderdia eta Free Soil Party (en)  |
| Ondorengoak | Radical Democracy Party (en)  |
| Koloreak |      |
| webgune ofiziala    |

**Alderdi Errepublikanoa** (ingelesez: *Republican Party*) Estatu Batuetako bi alderdi politiko nagusietako bat da, Alderdi Demokratarekin batera (XIX. mendearen erdialdetik herrialde horretan agintean egondako bi alderdi bakarrak). Gaur egun, Donald Trumpren gobernuaren buru alderdi nagusia da.

Alderdi Errepublikanoa *Grand Old Party* (Alderdi Zahar Handia) ezizenaz edo *GOP* siglez ere da ezaguna. 1854an sortu zen eta, 1874tik aurrera, elefantea da alderdiaren ikurra, (astoa, aldiz, demokratena). Gorriz adierazten dira agintean Alderdi Errepublikanoa duten estatuak, eta alderdiaren kolorea ere bada (urdina, aldiz, demokratena).

Alderdi Errepublikanoaren printzipio nagusia gobernu handia da (*big government*), demokraten gobernu txikiari aurkajarria, alegia, gobernu federal indartsuari ematen zion lehentasuna nazio sendoa izateko, eta gutxiago estatuei. Abraham Lincoln eta John C. Fremont izan zituen lehenengo buruzagiak, eta bozketetan Estatu Batuetako Iparrekialdean (Ingalaterra Berrian eta inguruan) nabarmendu ziren berehala, "free soil, free labor, free men" goiburu hartuta.

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)** Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoaren webgunea
# Ferenc Krausz

| Ferenc Krausz |
| --- |
|  (2007) Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Mór (en) , 1962ko maiatzaren 17a (64 urte) |
| Herrialdea |  Austria  Hungaria |
| Hezkuntza |
| Heziketa | Budapest University of Technology and Economics (en)  (1981 - 1985) : ingeniaritza elektriko Eötvös Loránd University (en)  (1981 - 1985) graduatu-aurreko maila : fisika teorikoa Vienako unibertsitate teknologikoa (1988 - 1991) doktoretza : laser science (en)  |
| Hezkuntza-maila | doktoretza habilitation (en)  |
| Hizkuntzak | alemana ingelesa hungariera |
| Jarduerak |
| Jarduerak | fisikaria, unibertsitateko irakaslea, fisikari teorikoa, fisikari nuklearra, laser physicist (en)  eta ingeniari elektrikoa |
| Lantokia(k) | Viena Munich Garching bei München eta Hong Kong |
| Enplegatzailea(k) | Municheko Unibertsitatea Vienako unibertsitate teknologikoa Hong Kongeko Unibertsitatea Max Planck Institute of Quantum Optics (en)   (2004 - Centre for Advanced Laser Applications (en)   (2006 -  2009) Max Planck Institute of Quantum Optics (en)   (2007 -  2009) Centre for Advanced Laser Applications (en)   (2010 -  2019) |
| Jasotako sariak |
ikusi[erakutsi]
* Fisikako Nobel Saria  (2023) Fisikako Wolf Saria  (2022) Clarivate Citation Laureates  (2015) Otto Hahn Prize  (2013) King Faisal International Prize in Science  (2013)  Cross of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany  (2011) IEEE Quantum Electronics Award  (2006) Prize of the City of Vienna for Natural Sciences  (2006) Gottfried Wilhelm Leibniz Prize  (2006) Wittgenstein-Prize  (2002) Zeiss Research Award  (1998) honorary citizenship : Vösendorf  Bavarian Maximilian Order for Science and Art  (2024)  Hungarian Order of Saint Stephen  (2024) honorary citizen of Fejér County  (2024) Johann Joseph Ritter von Prechtl Medal  (2024) Jedlik Ányos-díj  (2026)
 |
| Kidetza | Austriako Zientzien Akademia Academia Europaea Hungariako Zientzien Akademia Zientzien Errusiar Akademia Alemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademia |

**Ferenc Krausz** (Mór, 1962ko maiatzaren 17a) hungariar austriar fisikaria da. 2023ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen Pierre Agostini eta Anne L'Huillierrekin batera

Hiru sarituek atomoen eta molekulen barruko elektroiak ikertzeko «tresna berriak» sortu dituzte. Horien mugimendua eta energia aldaketak atzemateko metodo esperimental bat garatu dute: attosegundoak —segundo baten trilioirena— irauten duten argi pultsuak erabili dituzte. Prozesu horiek denbora eskala oso txikian gertatzen dira, eta, metodo horren bidez, prozesuen irudiak lor daitezke.

Krauszek fisika teorikoa ikasi zuen 1981 eta 1985 artean Eötvös Lorád Unibertsitatean eta Budapesteko Unibertsitate Teknikoan. 1987tik 1991ra Vienako Unibertsitate Teknikoan graduatu zen. Max Planck Optika Kuantikoko Institutuko zuzendaria da eta fisika esperimentaleko irakaslea Municheko Ludwig Maximilian Unibertsitatean.

Bere taldearekin, attosegundo lehen argiaren pultsua sortu eta neurtu zuen, eta atomoen barruan elektroien mugimendua atzemateko erabili zuen; horrek attofisikaren sorrera ekarri zuen.

## Erreferentziak
# Beltz (pertsona)

XVII. mendeko ume beltz baten erretratua. Esklabu lepoko bat darama jarrita, izan ere, historian zehar, beltzen aurkako arrazismoa eta esklabutza instituzionala ohikoa izan da.
**Beltz** hainbat herrialdetan erabiltzen den arraza edo etnia izendapena da, askotan sailkapen gisa, beste populazio multzo batekin alderatuta azal kolore iluna dutela adierazteko. "Beltz" kontzeptuarekin izendatzen dena gizarteen artean aldatzen da, eta kontestuaren arabera aldakorra izan ohi da. Herri, komunitate eta pertsona batzuentzat "beltz" izendapena zaharkitua eta ez-ordezkatzailea da eta, beraz, albo batera utzi behar den zerbait eta, horregatik, herrialde, komunitate edo pertsona horiek ez dute terminoa inoiz erabiltzen. Arrazismoarekin lotutako terminoa ere izan da maiz, eta pentsaera ezberdinak egon dira terminoaren aldarrikapenaren inguruan.

Gizarte ezberdinetan irizpide ezberdinak erabiltzen dira "beltzak" nortzuk diren izendatzeko, eta gizarte eraikuntza hori ere denboran zehar aldatu izan da. Hainbat herrialdetan, gizarteko aldagaiek garrantzi handiagoa dute azalaren kolorea baino, eta "beltzatasun" irizpidea aldatzen da. Ipar Amerikan *pertsona beltzak* (ingelesez: *black people*) erabiltzeak ez du, derrigor, larruazalaren kolorea edo jatorri etnikoa adierazten, baizik eta Afro-amerikar izatearekin harremana duen arrazan oinarritutako eraikuntza sozial bat. Eraikuntza horretan, esklabutza instituzionalizatuarekin harremana duten senideak izatea da kontuan hartu ohi dena. Erresuma Batuan, ordea, "beltzak" behinola erabiltzen zen hitza zen gaur egun "koloreko pertsona" (ingelesez: *person of color*) terminoa erabiltzeko, normalki jatorri ez Europarra duten hainbat herri izendatzeko. Hego Afrika eta Latinoamerikan arraza edo etnia nahasketa duten pertsonei ez zaie "beltz" izendatzen. Australasian "beltzak" deitzen zaie hainbat jatorri ezberdin duten pertsonak izendatzeko. Azken urteetan *Black Lives Matter* bezalako mugimenduek "beltzatasuna" eta Afro-amerikarren eskubide zibilen aldeko mugimendua berirro lotzeko balio izan dute.

Ikuspegi genetiko batetik, "beltzak" ez dira existitzen, izan ere Afrikan jatorri duten herrien artean bariazio genetiko gehiago dago Afrikatik kanpo bizi diren guztien artean baino. Larruazalaren kolorea melanina izeneko pigmentoarekin dago harremanduta eta melaninaren aktibazioan paper garrantzitsua du SLC24A5 izeneko geneak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Karlota Belgikakoa

| Karlota Belgikakoa |
| --- |
|   Irudi gehiago |
| Bizitza |
| Jaiotza | Laeken (en) , 1840ko ekainaren 7a |
| Herrialdea |  Belgika |
| Heriotza | Meise, 1927ko urtarrilaren 19a (86 urte) |
| Hobiratze lekua | Royal Crypt (en)   |
| Heriotza modua | berezko heriotza: pneumonia |
| Familia |
| Aita | Leopoldo I.a Belgikakoa |
| Ama | Luisa Maria Orleanskoa |
| Ezkontidea(k) | Maximiliano I.a Mexikokoa  (1857ko uztailaren 27a -  ezezaguna) |
| Haurrideak |
ikusi[erakutsi]
* Louis Philippe, Crown Prince of Belgium (en)  Leopoldo II.a Belgikakoa Prince Philippe, Count of Flanders (en)  Georg von Eppinghoven (en)  Arthur von Eppinghoven (en)  stillborn son von Sachsen-Coburg und Gotha (en)
 |
| Leinua | House of Saxe-Coburg and Gotha (en)  |
| Jarduerak |
| Jarduerak | ezkontidea |
| Ideologia eta sinesmenak |
| Erlijioa | Erromatar Eliza Katolikoa |
|

---

 |
|   |
|  |

**Karlota Belgikakoa** edo **Karlota Mexikokoa**, jaiotzez **Marie Charlotte Amélie Augustine Victoire Clémentine Léopoldine de Saxe-Coburg et Orléans Bourbon-Deux-Siciles et de Habsbourg-Lorraine** (Laeken, Brusela, Belgika, 1840ko ekainaren 7a - Meise, Belgika, 1927ko urtarrilaren 19a) Mexikoko enperadorea izan zen.

## Biografia

Leopoldo I.a Belgikakoaren eta Luisa Maria Orleanskoa errege-erreginen alaba zen. 1857an Austriako Maximiliano artxidukearekin ezkondu zen eta Mexikoko erregetza eskuratuta, han hartu zuen egoitza. Benito Juárezen osteekin izandako istiluak zirela eta, Europara itzuli zen Karlota; Napoleon III.ari eta Pio IX.ari laguntza eskatu zien baina ukatu egin zioten biek. Erotu egin zen, eta Miramarko gazteluan (Austrian) itxi zuten hasieran; gero, eta hil arte, Bouchotekoan bizi izan zen, Brusela ondoan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lur hiztegi entziklopediko*tik edo *Lur entziklopedia tematiko*tik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.