Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Zintzinato

| Zintzinato |
| --- |
|   Irudi gehiago |
|

|  Erromatar diktadorea |
| --- |

|  Erromatar diktadorea |
| --- |

|  Antzinako Erromako senataria |
| --- |

|  Erromako kontsula |
| --- |

 |
| Bizitza |
| Jaiotza | K.a. 519 |
| Herrialdea |  Antzinako Erroma |
| Heriotza | Erromatar Errepublika, K.a. 430(e)ko hamarkada (88/98 urte) |
| Familia |
| Aita | Quinctius |
| Ama | ezezaguna |
| Ezkontidea(k) | Racilia |
| Seme-alabak |
ikusi
* Lucius Quinctius Cincinnatus Titus Quinctius Poenus Cincinnatus (en)  Caeso Quinctius (en)  Quintus Quinctius Cincinnatus (en)
 |
| Haurrideak |
ikusi
* Titus Quinctius Capitolinus Barbatus (en)
 |
| Leinua | Quinctii Cincinnati (en)  |
| Hezkuntza |
| Hizkuntzak | latina |
| Jarduerak |
| Jarduerak | nekazaria, politikaria eta militarra |
| Gradua | Legatu (Antzinako Erroma) |

**Luzio Kintzio Zintzinato** (**Lucius Quinctius Cincinnatus,** K.a. 519-K.a. 439), Patriziarra, kontsula, jenerala, eta, ondoren, diktadorea izan zen denbora labur batez, senatuaren aginduz. Katon Maiorrek, ondradutasun, zuzentasun, osotasun eta beste bertute erromatar batzuen (xalotasun errustikoa eta anbizio pertsonal eza) eredu bihurtu zuen, ahalmen estrategiko militar eta legegile nabarmenekin uztartzen jakin zituen bertuteak.

Patriziar bat zen, tribunatuaren eta idatzitako lege ororen aurkakoa. Nahigabetuta erretiratu zen bere haziendara, politikan parte hartzeari uko eginez, bere seme Kaeso, tribunoen aurka hizkera bortitz bat erabiltzeagatik erbesteratua izan baitzen. Erromako Senatuak kontsul suffectus bezala deitu zuen, urte horretan izendatua izan zen Publio Valerio Publikola hil ondoren, tribunoen eta plebeioen artean, Terentilia Arsa legearen ondorioz zegoen gatazka batean bitartekari lanak egiteko, honen ondoren, bere nekazari lanetara itzuli zelarik.

Bi urte beranduago, K.a. 458an, Senatuak berriz deitu zuen, erromatar armada eta Erroma bera, ekuen eta volskoen inbasiotik salbatzeko, horretarako, erabateko boterea eta diktadore kargua eman ziotelarik. Esaten denez, Zintzinatok, eskuak goldean zituen eskakizuna helarazi ziotenean. Inbaditzaileen aurka, hamasei egunetan garaipena lortu ondoren, ohore guztiei uko egin zien.

K.a. 450ean, Zintzinato, dezenbiro kargurako hautatu gabeko hautagaia izan zen. Kontsul kargurako plebeioak aukeratuak izateari buruzko legearen eztabaidetan, baretze neurrien defendatzaile bezala agertzen da. K.a. 439an, laurogei urterekin, bigarren aldiz izendatu zuten diktadore, Espurio Melioren ustezko azpijokoen aurka egiteko.

Bere ereduak, AEBetako Cincinnati hiriaren izena inspiratu zuen, Ohio estatuan dagoena, "Zintzinato"en elkartearen omenez jarritako izena, George Washington ohoratzen zuena, elkarte honek, Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerraren garaiko Zintzinatotzat hartzen zuelarik.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Aurrekoa **Publio Volumnio Amentino eta Servio Sulpizio Kamerino Kornuto** | **Erromatar kontsula Gaio Klaudio Irregilenserekin** K.a. 460 | Ondorengoa **Kinto Fabio Vibulano eta Luzio Kornelio Maluginense** |

## Kanpo estekak
# Metropoli-eremu

Tokiok eta inguruko hiriek munduko metropoli eremu populatuena osatzen dute..
**Metropoli-eremu** edo **hiri-eremu** bat hiri-eskualde egitura bat da, erdiguneko hiri batek eta honi fisikoki edo sozio-ekonomikoki atxikiak duden inguruetako hiriek osatua. Gehienetan funtzionamendu zentralizatua du. Benetako metropoli eremu bat osatzeko garraio sistema garatua izan behar du, eremuko hiriguneak elkarlotzeko eta interakzio sozio-ekonomikoak ahalbidetzeko. Zaila da metropoli eremuaren mugak definitzea, erdiguneko hiriaren eragina urrundu ahala ahultzen baitoa, baina muga argirik gabe. Hala ere, kasu askotan, administratiboki metropoli eremuak osatzen dira, eskumen batzuk kudeatu ahal izateko, hala nola Hiri Elkargoak.

Hiri-egitura XIX. mendetik aurrera garatzen hasi zen batez ere, lehenik Industria Iraultzari lotua. XX. mende amaieratik, hiri handi eta ertain ia guztietara hedatu da, garapen ekonomiko eta sozialak eraginda herrialde garatuen, baina baita ere hazkuntza demografiko handiak eraginda herrialde ez garatu eta garapen bidean daudenetan.

## Euskal Herriko metropoli-eremuak

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **#** | **Metropoli eremua** | **Balioztatutako biztanleria** |
| **1** | Bilboko metropoli eremua | 953.152
904.439 1.182.675 |
| **2** | Donostiako metropoli eremua | 413.617 408.613 |
| **3** | Iruñeko metropoli eremua | 328.511 312.192 |
| **4** | Gasteizko metropoli eremua | 232.497 |
| **5** | Eibar-Durangoko metropoli eremua | 126.190 |
| **6** | Baionako metropoli eremua | 112.026 46.233 |

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Hiri Elkargo, Aglomerazio Elkargo eta Herri Elkargo

## Kanpo estekak
# Herritar-izen

**Herritar-izen**a, **demonimo**a edo **jentilizioa** toki bateko biztanleak izendatzeko erabiltzen den hitza da, jatorritzat duten toki hori abiaburu harturik; adibidez, *donostiar*, *bilbotar*, *gipuzkoar*, *paristar*, *herbeheretar* eta *alemaniar* herritar-izenak dira.

## Ortografia

Herri- eta auzo-izenak euskaraz lehenengo letra larria idaztea eskatzen dute, baina herritar-izenek, ez, letra xehez idazten baitira (A**raba* → a**rabar*; E**rrusia* → e**rrusiar*; C**osta Rica* → c**ostarricar*; E**statu Batuak* → e**statubatuar*).

Euskaraz, herritar-izenak herrialde-, hiri-, herri- edo auzo-izenei + -(t)ar atzizkia lotuz eraikitzen dira: *Lekeitio* → *lekeitiar*; *Santutxu* → *santutxuar*... Bizkaiko mendebaldean, ordea, -(o)ztar erabiltzen da (*getxoztar*, *leioaztar*, *erandioztar*, *bediaztar*, *zaratamoztar*...), baina ez Bizkaia osoan.

## Kanpo estekak

Euskaltzaindiaren arauetan toponimiari buruzko dokumentu asko daude, toponimoekin batera, herritar-izenak nola eman adierazten da. Ikus, esaterako:

* Euskaltzaindia: 108. araua.Lapurdiko udal izendegia. (Onomastika).
* Euskaltzaindia: 122. araua. Nafarroa Behereko herri izendegia. I. (Onomastika).
* Euskaltzaindia: 128. araua. Nafarroa Behereko herri izendegia. II. (Onomastika).
* Euskaltzaindia: 133. araua. III. Nafarroa Behereko herri izendegia. (Onomastika).]
* Euskaltzaindia: 140. araua. Gipuzkoako herri izendegia. (Onomastika).
* Euskaltzaindia: 145. araua. Bizkaiko herri izendegia. (Herrien izenak + jentilizioak). herri izendegia. (Herrien izenak + herritar-izenak).
* Euskaltzaindia: 147. araua. Antzinako hirien euskarazko izenak.
* Euskaltzaindia: 150. araua. Arabako herri izendegia. (Onomastika).
* Euskaltzaindia: 155. araua. Nafarroako herri izendegia. (Onomastika).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ekialdeko Ordu-eremu

Eskuinean arrozaz Ekialdeko Ordu-eremua.
**Ekialdeko Ordu-eremua** (ingelesez *Eastern Time Zone (ET)*, frantsesez *Heure de l'Est (HE)*) Ipar Amerikako ordu-eremu bat da.

Neguko ordutegian, **Ekialdeko Ordu Zona estandarrean** edo **normalean** UTC-5 ordu-zona izendapena erabiltzen da, baina udako ordutegiarekin izendapena aldatzen da: **Ekialdeko Ordu Zona aitzinatua** edo UTC-4 ordu-zona.

### Ipar Amerika

* Kanada - Nunavut (ekialdea), Ontario eta Quebec.
* 17 Ameriketako Estatu Batuetako estatu - Connecticut, Delaware, Washington Hiria, Georgia, Maine, Maryland, Massachusetts, New Hampshire, New Jersey, New York, Ipar Carolina, Ohio, Pennsylvania, Rhode Island, Hego Carolina, Vermont, Virginia, Mendebaldeko Virginia, Florida, Indiana, Michigan eta Kentucky eta Tennesseeko ekialdea.
* Mexiko - Quintana Roo.

### Karibe

* Bahamak
* Cuba
* Haiti
* Turkak eta Caicoak

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Federal Information Processing Standards

**Federal Information Processing Standards** (FIPS; euskaraz Informazioa Prozesatzeko Estandar Federalak) Ameriketako Estatu Batuetako gobernuak garatuak eta publikoki zabalduak gobernuko agentzi ez militarrek eta gobenuak kontratatutako lantegiek erabiltzeko eginak. FIPSen estandar asko aurretik komunitate zabalduenetan erabilitakoak dira (ANSI, IEEE, ISO, e.a.) baina helburu hauekin moldatutakoak.

FIPS estandar batzuk jatorriz AEBko gobernuak garatuak izan ziren. Adibidez, datuak kodifikatzeko estandarrak, baina batez ere zifratu-estandar batzuk, esaterako Data Encryption Standard (FIPS 46) eta Advanced Encryption Standard (FIPS 197).

Estandar hauek ISO 3166 antzekoak edo konparatzeko modukoak dira, edo Europar Batasunaren NUTS estandar antzekoak.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* **(Gaztelaniaz)**: FIPS webgunea.
# Lurrunontzi

Mississippi ibaiko lurrunontziak Memphis hirian (1906).

*Artikulu hau itsasontziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bapore (argipena)».*
**Lurrunontzia** edo **baporea** lurrun-turbinen bidez nabigatzen duen itsasontzia da. Bapore-galdarategia, bapore-makina, bapore-makina edo urez hoztutako kondentsadore batez osatua dago. Bapore-makinetan transmisioa birabarkien bidez lortzen da, eta bapore-turbinetan berriz kaxa-erreduktore baten bidez.

Bere agerpenak jada nabigazioa haize eta ur korronteen erabat menpe ez egotea suposatu zuen, bai eta XIX. mendearen azken herenean belaontzien gainbehera gertatzea ere.

## Kanpo estekak
# Hegoaldeko Estatu Batuak

Estatu Batuetako mapa, gorriz Hegoaldeko estatuak, betiere Estatu Batuetako Errolda Bulegoaren arabera.
**Estatu Batuetako Hegoaldea** (ingelesez *Southern United States*), sarritan eta herrialde hartako herri hizkeran **Amerikar Hegoaldea**, **Dixie**, edota soilik **«Hegoaldea»** (ingelesez *American South*, *Dixie*, *Down South*, edota soilik *the South*) Ameriketako Estatu Batuetako hego-ekialde eta hego-erdialdeko eskualde handi eta nabarmena da. Bere kultura eta historia ondare bereziaren ondorioz, lehenbiziko europar kokapenak barne, Hegoaldeak bere berezko ohitura, literatura, hizkera, musika motak eta sukaldaritza garatu ditu.

## Kanpo estekak
# Industrializazio

**Industrializazioa** herrialde nahiz eskualde bateko industria bertako jarduera nabarmen eta nagusia bilakatzeko prozesua da, gehienetan nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritutako ekonomia batetik. Industrializazioak hazkunde ekonomikoa ekarri eta herritarren ekonomia maila hobetzen duela iritzi izan da, baina prozesu horretan sortzen diren ingurumen arazoak eta gizarte ondorioak ere nabarmenak dira.

## Ikus, gainera

* Industria Iraultza

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau ekonomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Cincinnati Bengals

| Cincinnati Bengals |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Mota | amerikar futboleko taldea |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Jarduera |
| Honen parte | AFC North (en)  |
| Liga | National Football League eta American Football League |
| Estadioa | Paul Brown Stadium: Cincinnati ﻿ / ﻿   65.515 |
| Agintea |
| Entrenatzailea | Zac Taylor (en)  |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Cincinnati
 |
|  |
| Jabea | Mike Brown (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1968 |
| webgune ofiziala    |

**Cincinnati Bengals** AEBtako Ohio estatuko Cincinnati hirian egoitza duen amerikar futbol talde profesional bat da. NFL liga profesionalean jokatzen du. 1968an sortu zen eta etxeko partiduak Paul Brown Stadium estadioan jokatzen ditu.

## Palmaresa

- **Super Bowl: 0**

- **Liga Txapelketa: 0**

- **Konferentziako Txapeldunak: 3 **AFC:** 1981, 1988, 2021

- **Dibisioko Txapeldunak: 10 **AFC Erdialdea:** 1970, 1973, 1981, 1988, 1990
* **AFC Iparraldea:** 2005, 2009, 2013, 2015, 2021

## Iruditegia

* Paul Brown Stadium.
* Andy Dalton.
* Keith Wenning.
* Andre Smith.

## Kanpo estekak

* Cincinnati Bengals taldearen webgune ofiziala **(Ingelesez)**
# National Football League

| National Football League |
| --- |
|  |
| Kirola | Amerikar futbola |
| Sorrera | 1920ko abuztuaren 20a, Canton, Ohio |
| Zuzendaria | Roger Goodell |
| Taldeak | 32 |
| Herrialdeak |  AEB |
| Gaur egungo txapelduna | Philadelphia Eagles (2024-25) |
| Titulu gehien dituen taldea | Green Bay Packers (13) |
| Webgunea |  |

**National Football League** (euskaraz *Futbol Amerikarreko Liga Nazionala*), bere ingelesezko siglak diren **NFL**gatik ezagunagoa, AEBetako amerikar futbol profesional ligarik handiena da, eta herrialde honen kirol jabetzarik handienatzat hartzen da. NFLk Kirol Elkarte izaera juridikoa hartzen du, bere kideek kontrolatzen dutena. 11 taldek sortu zuten 1920an **American Professional Football Association** izenarekin (ligak bere izena **American Professional Football League**gatik aldatu zuen 1921ean, 1922an gaur egun duenagatik aldatzeko). Gaur egun, NFL AEBetako zenbait hiri eta eskualdetan ezarrita dauden 32 frankiziak osatzen dute. Bi konferentziatan banatzen da: Nazionala (NFC) eta Amerikarra (AFC). Era berean, konferentzia bakoitza lau dibisioz osatuta dago (Iparraldea, Hegoaldea, Ekialdea eta Mendebaldea), eta hauetako bakoitza lau talde ezberdinez.

Denboraldi erregularrak hamazazpi asteko egutegi batean datza, hauetan zehar talde bakoitzak atseden aste bat duelarik (bye week deitua), dibisio bereko arerioen aurkako sei partidetan datzalarik, baita dibisioarteko eta konferentziarteko zenbait partidetan ere. Denboraldia iraileko lehen aste osoko osteguneko gauean hasten da (Labor Dayaren ondorengo osteguna) eta urtarrila hasiera arte jarraitzen du.

Denboraldi erregularra amaitzean, konferentzia bakoitzeko sei taldek playoffak jokatzen dituzte, zuzeneko kanporaketako sistema bat partidu bakarrean hamabi taldeen artean, txapelketa lortzeko amaierako partidua den Super Bowl ospetsuarekin amaitzen dena. Partidu hau aldez aurretik erabakitako zelai batean jokatzen da, ohi NFLan talderen bat duen hiriren batean. Hurrengo astean Pro Bowla jokatzen da Hawaiiko hiriburua den Honolulun, non bi konferentziek elkarren aurka jokatzen duten, bakoitza urte horretako bere jokalaririk hoberenekin osatua.

## Talde Nagusiak

Bills
Dolphins
Patriots
Jets
Ravens
Bengals
Browns
Steelers
Texans
Colts
Titans
Broncos
Chiefs
Raiders
Chargers
Cowboys
Giants
Eagles
Redskins
Bears
Lions
Packers
Vikings
Falcons
Panthers
Saints
Buccaneers
Jaguars
Cardinals
Rams
49ers
Seahawks

## Ikus gainera

* Super Bowl

## Kanpo estekak

* NFLko webgune ofiziala **(Ingelesez)**
# Cincinnati Reds

| Cincinnati Reds |
| --- |
|  |
| Datuak |
| Izen ofiziala | Cincinnati Reds, Cincinnati Reds, Cincinnati Red Stockings eta Cincinnati Redlegs |
| Mota | beisbol taldea |
| Herrialdea | Ameriketako Estatu Batuak |
| Izengoitia | Big Red Machine |
| Jarduera |
| Honen parte | Liga Nazionaleko Erdialdeko Dibisioa, American Association of Professional Baseball (en)  eta Liga Nazionaleko Mendebaldeko Dibisioa |
| Liga | Beisbol Liga Handiak, American Association of Professional Baseball (en)  eta Beisbol Liga Nazionala |
| Estadioa | Great American Ball Park: Cincinnati ﻿ / ﻿ (2003–)  42.319 |
| Agintea |
| Entrenatzailea | Terry Francona |
|  |
|  |
| Egoitza nagusi

 | * Cincinnati
 |
|  |
| Jabea | William Williams (en) , James Williams (en) , Marge Schott (en) , O. P. Caylor (en)  eta Bill DeWitt (en)  |
| Zeren jabe | Crosley Field (en)  eta Cincinnati Reds Radio Network (en)  |
| Historia |
| Sorrera | 1881 |
| Sortzailea | O. P. Caylor (en)  |
| webgune ofiziala      |

**Cincinnati Reds** AEBtako Ohio estatuko Cincinnati hirian egoitza duen MLB ligako beisbol talde bat da. Etxeko partiduak Great American Ball Park estadioan jokatzen ditu.

## Palmaresa

* **MLBko txapelketak (5)**: 1990, 1976, 1975, 1940, 1919
* **Liga Nazionaleko Txapelketak (9)**: 1990, 1976, 1975, 1972, 1970, 1961, 1940, 1939, 1919
* **Erdialdeko Dibisio Txapelketak (1)**: 1995
* **Mendebaldeko Dibisio Txapelketak (7)**: 1990, 1979, 1976, 1975, 1973, 1972, 1970

## Iruditegia

* Great American Ball Park.
* Taldea 1909an.
* Eric Davis.
* Scott Rolen.

## Kanpo estekak

* Cincinnati Reds taldearen webgunea **(Ingelesez)**
# Armada Kontinentala

Armada Kontinentaleko soldaduak.
**Armada Kontinentala** ondoren AEBak izango zen estatuko independentziaren gerran, George Washingtonen agintepean zegoen indar armatuetako bat izan zen.

George Washington, Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran Armada Kontinentalaren Komandantea, eta, ondoren, AEBetako lehen presidentea izan zen arren, Armada Kontinentalak, 1776 baino lehen libratutako guduak ere, beste jeneral batzuek aitzinatuak izan ziren Ingalaterrarekiko independentziagatik borrokan.

## Armada Kontinentalaren guduak

Gudu guztiak ez ziren irabaziak izan. Izan ere, horietako batzuk, erregimentuetako batzuk galdu egin zituzten.

## Kanpo estekak
# Gizalege

**Gizalegea** edo **gizabidea** gizartean bizitzeak ezartzen dituen jokabide arauen begirunea da.

Jendeak nola jokatzen duen eta gizartean nola bizi den gizalegearen adibidea da. Hurkoarekiko, ingurune naturalarekiko eta objektu publikoekiko errespetuan oinarritzen da; hezibide onean eta kortesian. Gizalege terminoaren erabilerak Frantziako Iraultzan izan zuen jatorria, noiz Iraultzak zekarren bizitzaren sekularizazioarekin lotuta agertu zen.

Gizalegearen arauak desberdinak dira herrialde bakoitzean, baina gehienek funtzio bera dute, hau da, elkar errespetatzea bizikidetza atsegina izateko. Adibidez, bizilagunek etengabe erabiltzen dituzte komunitatearen instalazioak eta zerbitzuak, eta denbora guztian elkar ikusten dute; horregatik, funtsezkoa da haien artean bizikidetza ona egotea (hau da, ongi hezia eta adeitsua izatea, gatazkarik egon ez dadin).

Batzuetan, hezkuntza aurrebaldintza gisa ikusten da, herritarrei beti erabaki onak hartzen eta iruzur egiten dieten demagogoei aurre egiten laguntzen diena. Roger Soderren arabera, demokrazia batean, non herritar onaren eskakizunak denei jartzen zaizkien, "eskola komunek bakarrik eman diezaiekete guztiei behar duten hezkuntza."

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* Ortiz de Pinedo, Aitor (2019) "Edukazioa eta modu onak". *Elinberri*.
* Datuak: Q2974906

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau hezkuntzari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Deep South

Deep South, ingelesezko espresioa, euskaraz "Hegoalde Sakona" bezala itzul daiteke. Izen horrekin Ameriketako Estatu Batuetako zonalde geografiko eta kultural handi bat azaltzen da. Besteak beste, horren barruan estatu hauexek egongo lirateke:

* Hego Carolina,
* Misisipi,
* Florida,
* Alabama,
* Georgia
* Luisiana
* Arkansas

Zerrenda hau nahiko aldakorra da eta historikoki aldaketak izan ditu. Jatorriz, Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila bukatu ondoren, kontzeptua estatu konfederatuei edo "Zazpi Estatuei" izendatzeko erabili zen; hauek ziren: Hego Carolina, Misisippi , Florida , Alabama , Georgia , Luisiana eta Texas. Gaur egun Texas askotan ez da sartzen baina badira oraindik orain kulturalki Deep Southeko zonaldeak estatu horretan.

Multzo horren aldean *Old South* edo "Hegoalde Zaharra" aipatzen da.

## Erreferentziak

## Ikus, baita ere

* Old South

## Kanpo estekak
# Lurpeko burdinbidea

*Lurpeko burdinbidearen* hainbat ibilbideen mapa.

*Artikulu hau ezkutuko ibilbide-sareari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Underground Railroad».*
**Lurpeko burdinbidea** (ingelesez: *Underground Railroad*) XIX. mendean Hegoaldeko Estatu Batuetako plantazioetatik Iparraldeko estatuetara edo Kanadara afroamerikar esklabo iheslariei laguntzeko antolatu zen ezkutuko ibilbide sarea izan zen.

Sare honen izendapenaren arrazoia, ezkutuko jarduera zenez, esklabo jabe eta ehiztariak ez ohartzeko asmoz, antolatzaileek burdinbideari buruzko metaforak erabiltzean datza. Adibidez, *gidariak* edota *makinariak* Hegoaldeko estatuetan esklabo iheslariei ihes egiten laguntzen zieten pertsonak jasotzen zuten izendapena zen. Gidariek esklabo iheslariei mozorroak, mapak, non babestu eta lo egin, eta batzuetan ihes egiten ere laguntzen zieten. Gidari hauek borondate irmo eta kastako gizaseme ausartak izan ohi ziren, garai hartan Hegoaldeko estatuetan esklabo iheslariak ezkutatu edo haiei ihes egiten laguntzea oso delitu larria baitzen, maiz heriotzarekin zigortua.

Bestelako izendapenak honakoak ziren: *bidaiariak* = esklaboak, *errailak* = ihesbideak , *geltokiak* = gordeleku edo babeslekuak, *Geltoki Nagusia* antolakuntzaren egoitza nagusia, eta *helmuga* Iparraldeko estatuak edo Kanada.

Ezkutuko jarduera zenez, maiz lurpeko burdinbideko kideak elkarren artean ezizenez bakarrik ezagutzen ziren, betiere haietako baten bat atzeman eta gainontzekoen nortasuna aitortuko balu, guztien segurtasuna kinka larrian jarriko bailuke. Era berean, gidariek esklabo iheslariei been nortasuna nahiz sarearen izatearen berri sekretupean izateko zin eginarazten zieten.

Berharbada, lurpeko burdinbideko kiderik ezagunena Harriet Tubman, ezizenez *Esklaboen Moises*, abolizionista izan zen. Maryland estatuko plantazio batean esklabo gisa jaio eta 1848an Iparraldera ihes egitea lortu zuen. Orduan, lurpeko burdinbidera gidari lanak egiteko elkartu eta hurrengo urteetan zehar Hegoaldeko estatuetara 19 aldiz ezkutukako joan-etorriko gidari lanak burutu zituen, guztira ehundaka esklaboei Iparraldera ihes egiten lagunduz. Esklabistek Tubman bizirik ala hilik atzemateagatik diru-saria ipintzera ere iritsi ziren, baina Tubmanek bere gidari lanetan buru-belarri jarraitu zuen.

Behin AEBetako Gerra Zibila (1861-1865) amaitu eta esklabotza herrialde guztiak ofizialki ezeztatzean, lurpeko burdinbidea ere desegin egin zen. Gerra garaian ere, lurpeko burdinbideko kideek ordurako zuten beren eskarmentu eta lurraldeei buruzko ezagutzari esker, Iparraldeko Armadari lagundu zioten.

Lurpeko burdinbidearen urte luzeetako ezkutuko lanak milaka esklabo askatu eta iritzi publikoan kausa abolizionista hedatzea eragin zuen.

## Kanpo estekak

* *A study of the Underground Railroad.* **(Ingelesez)**
# Tranbia

Bilboko tranbia, Abandoibarrean
**Tranbia** propultsio elektriko bidez dabilen hiri barruko trena da. Batez ere, Erdiko Europa eta Ekialdeko Europan oso erabilia den garraiobidea da.

## Azpiegitura

Helsinkiko tranbia
Kasu gehienetan bi alboetara lauzatzea ahalbidetzen duen bidea erabiltzen dute, autoen garraioa posible izan dadin. Beste batzuetan, ordea, autoen bidetik bananduta joan daiteke, trenen bide berdina erabiliz.

Energia elektrikoa hari eroale baten bidez ematen zaio trole baten bitartez.

## Historia

*Düsseldorfer Straßenbahn*, Düsseldorfen (Alemania), 1876an inauguratu zen. Gaur arte jarraitzen duen munduko tranbia-sare zaharrenetako bat da.
Bidaiarientzako munduko lehen trenbide-zerbitzuak 1807an hasi zituen *Oystermouth Railwayk* (Oystermouth trenbidea) Galesen, erreien gaineko linea batean bereziki diseinatutako gurdiak erabiliz, zaldiek tiratua eta salgaiak garraiatzeko eraikia.Teknika hori laster iritsi zen Mundu Berrira; izan ere, 1832rako New Yorken sartu zen, eta 1858an Mexiko Hirian, Habanan, Santiagon, Rio de Janeiron, Buenos Airesen, Callaon, Liman eta Montevideon inauguratu ziren lehen lineak. Mundu Zaharrera itzuliz, 1854an hasi zen Parisen zirkulatzen, Penintsulara 1871n iritsi zen eta Düsseldorfera, Alemaniara, 1876an.

1877an, Bilboko 40.000 biztanle inguruk aurrerapen handia bizi izan zuten, izan ere, hirien arteko estatuko lehen tranbia inauguratu zen, zaldiek mugitua. "*Odolezko motorreko*" tranbia esaten zitzaion.

Ezkerrean VI-17E matrikula zuen autobusa, eskuinean Arratiako tranbia. Zeanuri. 1911.
Tranbia bi ezaugarri nagusirengatik zabaldu zen:

1. Erreiaren eta gurpilaren arteko marruskadura-koefiziente txikia kontuan hartuta, animalien trakzioak (zaldiak edo mandoak) pisu handiagoa izan zezakeen trenbideko garraioan.
2. Erreien azalera orduko kale eta errepideena baino askoz leunagoa zen (galtzada-harriz zolatua), eta gurdi arruntena baino askoz leunagoa egiten zuen.

## Euskal Herriko tranbia lineak

* Begoñako tranbia, antzinean.Bilboko tranbia
* Gasteizko tranbia
* Leioako tranbia
* Iruñeko tranbia
* Debagoieneko tranbia

## Erreferentziak

## Kanpo estekak