Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biologia zelular

**Zitologiahitzak artikulu honetara dakar. Hitzaren beste erabileretarako ikus: Zitologia (argipena)*

Animalia zelula tipikoaren eskema, osagai azpizelularrak erakusten. Organuluak:

(1) nukleoloa

(2) nukleoa

(3) erribosoma (puntu txikiak)

(4) besikula

(5) erretikulu endoplasmatiko latza

(6) Golgiren aparatua

(7) zitoeskeletoa

(8) erretikulu endoplasmatiko leuna

(9) mitokondrioak

(10) bakuoloa

(11) zitoplasma

(12) lisosoma

(13) zentrioloak zentrosoman
**Zelulen biologia**, **biologia zelularra** edo **zitologia** (grezierako *kytos* hitzetik, "edukiontzi") zelulak ikertzen dituzten diziplina zientifikoen multzoa da. Ikerketa-alor honek zelulen propietate fisiologikoak, egitura, barnean dituzten organuluak, ingurunearekin dituzten elkarrekintzak, bizitza-zikloa, zatiketa eta heriotza aztertzen ditu, bai maila mikroskopikoan zein molekularrean. Zelulen biologiaren ikerketak bakterioak eta protozooak bezalako organismo zelulabakarretik hasi eta ugaztunak bezalako organismo zelulanitz konplexuen zelula berezituak barne hartzen du.

Zelulen ezagutza oinarrizkoa da zientzia biologiko guztietarako. Bereziki garrantzitsua da esparru biomedikoan, esaterako minbizien ikerketarako eta garapen-biologiarako. Zelula guztien funtsezko antzekotasunak oinarri bateratua eskaintzen die genetika, biokimika, biologia molekularra eta immunologia bezalako alorrei.

## Zelularen barneko egiturak

* Kloroplastoa - fotosintesia gauzatzen duen organulua (soilik landare-zeluletan dago)
* Zilioa eta flageloa- mugikortasuna eragiten duten egiturak
* Zitoplasma - zelula barruan organulu arteko espazioa betetzen duen likidoa
* Zitoeskeletoa - zelula barruko proteina-harizpiak
* Erretikulu endoplasmatikoa - proteinen sintesia egiteko funtzioa duena
* Golgi aparatua - proteinen glikosilazioa gertatzen den lekua
* Lipido-geruza bikoitza - zelularen mintza osatzen duen funtsezko egitura
* Zelula mintza - lipidoz eta proteinez osatutako hesia, zelula mugatzen duena
* Mitokondrioa - energia-ekoizlea
* Zelularen nukleoa - zelula eukariotikoetan kromosomak eta ADNa gordetzen dituen elementua
* Erribosoma - ARN eta proteinez osatutako konplexua, zeluletako proteina-sintesirako ezinbestekoa dena
* Besikula - zelula barruan mintz batez inguratutako esfera txikia

## Zelulen biologiako zientzialariak

* Robert Hooke
* Anton van Leeuwenhoek
* Gregor Mendel
* Theodor Schwann
* Jean Baptiste Carnoy
* Peter Agre
* Günter Blobel
* Robert Brown
* Geoffrey M. Cooper
* Christian de Duve
* H. Robert Horvitz
* Marc Kirschner
* Ira Mellman
* Peter D. Mitchell
* Rudolf Virchow
* Paul Nurse
* George Emil Palade
* Keith R. Porter
* Jan Evangelista Purkyně
* Ray Rappaport
* Michael Swann
* Roger Y. Tsien
* Edmund Beecher Wilson
* Kenneth R. Miller
* Matthias Jakob Schleiden
* Yoshinori Ohsumi

## Kanpo estekak
# Gaitzen teoria mikrobiarra

Karbunkoaren bakterioak mikroskopio elektronikoan ikusita. Robert Koch-ek aurkitu zuen bakterio hau 1876an
**Gaitzen teoria mikrobiarra** XIX. mendean agertu zen teoria da, mikroorganismoak gaixotasun askoren eragileak direla proposatzen duena. Louis Pasteur frantziarra eta Robert Koch alemaniarra izan ziren teoria honen sustatzaile nagusiak . Teoria honek medikuntzaren oinarri batzuk errotik aldatu eta gaixotasun infekziosoen tratamenduan mugarri garrantzitsu bat jarri zuen.

Gaixotasunak sortzen dituzten mikrobioei patogeno deritze. Eta mikrobio horiek sortzen dituzten gaixotasunak gaixotasun infekzioso deritzonak dira. Gaitz horien eragile nagusiak birusak, bakterioak, onddoak, prioiak eta protozooak ohi dira.

## Historia

Gaixotasun infekziosoen jatorria ezezaguna izan zen mende luzeetan. Iraganean izurrite latzak sortu arren (gogoratu, esate baterako, izurri beltzak Erdi Aroan milioika pertsona hil zituela Europan) garai hartako medikuek ez zekiten zein zen gaitz horien iturburua . Zientzia baino gehiago, superstizioa gailendu zen mende luzeetan gaitz horien zergatia azaltzeko orduan: eflubio ikusezinak, zeruko zigorrak, humoreen desorekak...jotzen ziren gaitzaren eragiletzat.

Historian zehar hainbat medikuk gaitz infekziosoen kutsapenean oinarrituta gaitz horien eragileak agente biologikoak zirela proposatu zuten (Ibn Jatima, Girolamo Fracastoro, Agostino Bassi…) , baina ezin izan zuten beren teoria frogatu metodo esperimentalaren bidez.

Teoria miasmatikoak zutik iraun zuen luzaroan gaixotasun infekziosoak azaltzeko. Teoria honen arabera, gaitz horien jatorria miasmak ziren, lur eta ur lohitsu eta zikinen jarioak, hain zuzen ere. Gaitzen kutsapena gaixoek jario horiek (airean zeudenak) harrapatzerakoan gertatuko litzateke .

Louis Pasteur handiak, mikrobiologiaren aitak, mikrobioen garrantzia agerian jarri zuen lehenengo zientzialaria izan zen. Haibat esperimentu zorrotzen bidez mikrobioek hartzidurak burutzen zituztela frogatu zuen, eta baita berezko sorkuntzaren teoria desegin ere (teoria horren arabera mikrobioak "berez" agertzen ziren substantzia organikoen deskonposaketatik; Pasteurrek, aitzitik, mikrobioak substantzia horien deskonposatzaileak zirela frogatu zuen). Geroago, gaitzen teoria mikrobiarraren oinarriak jarri zituen: hartzidurak eta materia organikoaren deskonposizioa eragiten zituzten agente biologiko txiki horiek (mikrobioak) gaixotasun infekziosoen atzean ere egon zitezkeen. Horretan oinarriturik, lehenengo txertoak asmatu zituen Pasteurrek.

Pasteurren lanak Robert Koch-ek garatu zituen. Mikrobiologo aleman honek gaitz infekziosoak mikrobioak sortzen zituztela ez ezik, mikrobio espezifikoek gaitz espezifikoak sortzen zituztela ere egiaztatu zuen . Karbunko gaitza ikertuz, Kochek frogatu zuen gaitz horren eragilea bakterio bat zela, eta hori oinarritzat hartuta Koch-en postulatuak plazaratu zituen, gaur egun hein handi batean oraindik aintzakotzat hartzen direnak gaixotasun infekzioso bat mikrobio batek sortzen duela frogatu ahal izateko.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak