# Heterocephalus glaber

| *Heterocephalus glaber* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Bathyergidae |
| Generoa | Heterocephalus
 |
| Espeziea  | **Heterocephalus glaber** Rüppell 1842
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |
| Datu orokorrak |
| Ernaldia | 70 egun |
| Masa | 1,5 g 33,9 g |
| Kumaldiaren tamaina | 11 |
| Eguneko zikloa | crepuscular (en)  |
| Genomaren kokapena | dnazoo.org… eta ensembl.org… |

Heterocephalus glaber**,* **sator-arratoi biluzi** ere esaten zaiona, *Heterocephalidae* familiako karraskari histrikomorfoetako espeziea da, haren generoko bakarra. Afrika ekialdean (nagusiki Etiopian, Kenian eta Somalian ) bizi den lur azpiko karraskari txikia da. Haren ezaugarri fisikorik nabarmenena ile gabezia da, antza bitxia ematen dion ezaugarria. Duen dieta dela-eta, leku anitzetan izurritzat jotzen da; izan ere, tuberkulu eta sustraiez elikatzen da eta laboreak kaltetzen ditu.

Arestian Afrikako beste sator-arratoi batzuekin batera familia bakarrean sailkatu bazen ere (*Bathyergidae*), ikerketa berrien emaitzen ondorioz, bereizitako familia batean sailkatu da, alegia, *Heterocephalidae* familian. Sator-arratoi biluziak ezohiko ezaugarri fisikoak ditu, lur azpiko ingurune gogorrean haztea ahalbidetzen diotenak, besteak beste. Horiek guztiek fisiologo, biologo eta biokimikarien intereseko espezie bihurtu dute. Esaterako, ugaztun poikilotermo bakarra da, ia erabat ektotermikoa (odol hotzekoa) gorputzaren tenperatura erregulatzeko duen gaitasuna dela eta. Gainera, denbora luzez bizitzeko ahamena eta minbiziaren zein oxigeno gabeziaren aurreko erresistentzia handia du. Areago, sator-arratoi biluziak ez du minik sentitzen larruazalean eta tasa metaboliko zein arnasketa-tasa oso baxuak ditu. Aipatu beharrekoa ere bada sator-arratoi biluzia eta Damaralandiako sator-arratoia (*Cryptomys damarensis)* ezagutzen diren ugaztun eusozialen espezie bakarrak direla, alegia, sozialitate-mailarik handiena duten bakarrak.

## Fisiologia

### Minaren aurreko sentikortasun eza

Sator-arratoi biluziak ez du neuropeptidorik azalean minaren transmisioaz arduratzen diren zentzumen-zuntzetan. Faltan dituen neuropeptido horien artean P substantzia izenekoa dago. Beste ugaztun askotan, neuropeptido horren askapenak neurona-aktibitatea areagotu eta minaren aurreko defentsa-erantzunak hobetzen ditu. P substantziaren faltan, beraz, sator-arratoi biluziak ez du defentsa-erantzunik garatzen gainontzeko ugaztunontzat mingarriak diren estimuluen aurrean. Ez du minik sentitzen, adibidez, azidoarekin edo kapsaizinarekin tratatzen denean. Kapsaizina txile-piperren osagaia da, ugaztunei narritadura eta sumindura eragiten diena. P substantziarik adierazten ez badu ere, neuropeptido horrentzako neurokinina 1 hartzailea (NK1) adierazten du bizkarrezur-muinaren eskualde batean. Hori dela eta, P substantzia exogenoa txertatu ostean, minaren seinaleztapenak gainontzeko ugaztunetan bezala funtzionatzen du kapsaizinaren aurrean baina ez, ordea, azidoaren aurrean.

Ikertzaileek ondorioztatu dute erresistentzia hori espeziearen egokitzapen-mekanismoa izan litekeela. Izan ere, sator-arratoi biluzia aireztapen urriko espazioetan bizi da, ehunetan azidoen metaketa eragin dezaketen karbono dioxido maila altuen pean. P substantziaren gabezia karraskarietan ohikoak diren hainbat jokaera ez edukitzerarekin ere lotu da: histaminak eragindako sumindura eta ondoriozko harramazkada-jokabidea, adibidez.

### Minbiziaren aurreko erresistentzia

Espezie honek erresistentzia handia du tumoreen aurrean; hala ere, litekeena da erabat immune ez izatea tumoreekin lotutako patologien aurrean. p16 genea da erresistentzia horren eragile posibleetako bat. Gene horrek kontaktu bidezko inhibizioa eragiten du; hau da, zelula-zatiketa eteten du zelulak elkarrekin kontaktu fisikoan sartu bezain laster. Ugaztun-espezie guztietan, sator-arratoi biluzia barne, kontaktu bidezko inhibizioa p27 geneak bideratzen du; gene berberak inhibitzen du proliferazioa ere, baina p16ak baino zelula-kontzentrazio askoz handiagoetan. Sator-arratoi biluzian, ordea, p16 genea gainadierazirik dago. Gauzak horrela, gene bien arteko elkarrekintzak bikoizturiko defentsa moduan dihardu kontrolik gabeko zelula-hazkundearen aurrean. Kontrol gabeko proliferazioa bide da, hain zuzen, minbizi-zelulen ezaugarri bereizgarrietako bat.

2013. urtean proposatu zen espezie honen minbizi gabeziaren arrazoietako bat duen masa molekular oso altuko azido hialuronikoa izan zitekeela. Azido hialuronikoa bost aldiz luzeagoa da minbizia edukitzeko joera duten bai gizaki eta bai laborategi-animalietan ere. Emaitzak biltzen zituen txostena hilabete geroago argitaratu zen *Nature* aldizkariaren azalean. Hilabete gutxi batzuk geroago, Rochester Unibertsitateko ikerketa-talde berak ikusi zuen sator-arratoi biluziak akatsik gabeko proteinak ekoizten zituzten erribosomak zituela. Bi aurkikuntza horiek direla eta, *Science* aldizkariak 2013ko "Urteko ornoduna" izendatu zuen sator-arratoi biluzia.

2016an argitaraturiko ikerketa batek bi sator-arratoi biluzitan topaturiko tumore gaiztoen berri eman zuen. Bi animalia horiek, ordea, zoologikoetan itxian hazitakoak ziren; beraz, % 21eko oxigeno-edukia zuen ingurunean hazi ziren, oso oxigeno-eduki handia euren bizileku naturalarekin alderatuta. Aditu askok ondorioztatu zuten gehiegizko oxigeno-edukia izan litekeela tumore-sorreraren eragilea.

Golango gainetako sator-arratoi itsua (*Spalax golani)* eta Judeako mendietako sator-arratoi itsua (*Spalax judaei)* ere erresistenteak dira minbiziaren aurrean, baina erresistentzia hori beste mekanismo batzuen ondorio da.

### Bizitza-luzera

Sator-arratoi biluziaren bizitza-luzerak ere interesa piztu du adituen artean; izan ere, haren tamaina duen karraskari batentzat harrigarriki luzea da, zehazki 32 urtera artekoa. Areago, ezagutzen diren karraskarien artean luzeen bizi dena da. Espeziaren heriotza-tasa ez da adinarekin batera handitzen eta, beraz, ez zaio ugaztun gehienen ereduari doitzen, hau da, ez zaio doitzen Gompertz-Makeham heriotza-tasaren legearekin definitu ohi den ereduari.

Sator-arratoi biluziak minbiziaren aurreko erresistentzia sendoa du eta funtzio baskularra hobeki mantentzen du bizitzan zehar bizitza-denbora laburragoa duten arratoiek baino. Haren bizitza-luzeraren arrazoia eztabaidagai da, baina, ikertzaileek uste dute estres handiko boladetan metabolismoa apaltzeko duen gaitasunari zor diola, eta horrek estres oxidatiboak eragiten duen adinari loturiko kaltearen aurrean babesten duela. Gaitasun hori "bizitza pultsuka bizitzeko gaitasun" bezala ezagutzen da. Bestalde, proteinen egonkortasunak ere bizi-luzeraren luzapenarekiko harremana izan lezakeela uste da.

## Egitura soziala

Sator-arratoi biluzia intereseko animalia da bere tamainako karraskaria izateko oso bizitza luzea duelako. Naturan, erreginak 17 urte bizi daitezke, baina erreginak ez direnak ez dira 2-3 urte baino gehiago bizi. Ezaugarri biologiko nabarmenena da beste zenbait batiergidorekin batera ugaztun-espezieen artean eusoziala den bakarra dela; hau da, soilik ugalketan espezializaturiko indibiduoak ditu, eta koloniako gainerako indibiduoak antzuak dira, zenbait intsektu-espezietan gertatzen den moduan, hala nola inurri, erle eta termitetan. Nagusiki langileek euren ebakortzekin zulatutako lurpeko tuneletan, gune komunak dituzte zeintzuetan substantziak iraizten dituzten eta horietan iraulkatzen diren koloniako usain komuna mantentzeko. Lurpeko tuneletan, kontaktuan daude erreginaren gernuarekin. Erreginaren gernuak oraindik detektatu ez diren hormona bereziak ditu, eta koloniako gainerako emeak eta ar gehienak antzu mantentzen ditu. Erregina hiltzen edo desagertzen denean, gernuak eragindako antzutasuna desagertu, eta beste eme batek hartzen du haren postua. Hurrengo erregina nor izango den erabakitzeko, emeen artean hiltzeraino borrokatzen dira.

Erreginak orno espezializatuak ditu, gainerako emeak baino luzeago bilakatzen dutenak. Bizkarrezurraren beheko zatia luzatu egiten da lehen edo bigarren haurdunaldiaren ostean, heren bat luzatu arte. Erreginaren kumaldi batek 3 eta 12 kume artean ditu, nahiz eta 27 fetu izatera ere hel daitekeen. Ohiko kolonia batean 20 eta 300 indibiduo artean daude arrak eta emeak kontuan hartuta. Horietatik 1-3 arrek emea ernaltzen dute eta gainerako indibiduoak langile, zerbitzari edo soldaduak dira. Langileek tunelak egin eta janaria bilatzen dute, zerbitzariek erregina eta haren kumeak zaintzen dituzte eta, soldaduek tunelak babesten dituzte suge, azeri, arrano eta hontzen erasoetatik.

## Argazki galeria

*
*
*
*

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

* *Heterocephalus glaber*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean