Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uzta-sagu

| Uzta-sagu |
| --- |
|

 Argazkia  Bideoa Guztiak erakutsi Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Muridae |
| Generoa | Micromys
 |
| Espeziea  | **Micromys minutus** (Dehne, 1841)
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |
| Datu orokorrak |
| Elikadura iturri nagusia | hazia |

**Uzta-sagua** (*Micromys minutus*) Muridae familiako karraskari txikia da, Eurasian bizi dena.

## Deskribapena

Burua + gorputza = 48-76 mm

Isatsa= 39-72 mm

Pisua = 5-9 gramo.

Sagu txiki hau erraz antzeman daiteke bere tamaina txikiagatik. Bizkarreko kolorea marroi-arrexka da, baina atzeko herenean, kolore laranja distiratsu oso bereizgarria hartzen du. Azpiko aldeak zuriak dira, horiz pixka bat lausotuak. Beste muridoekin alderatuta belarriak laburrak dira. Isatsa, zeinaren luzera buruaren gehi gorputzaren berdina den, oratzaile berezitasun pixka bat du.

Garezurreko piezen tamaina txikiak zaildu egiten du beste espezie batzuenekin nahastea. Hala ere, Etxeko saguarekiko edo Landa-saguarekiko bereizketa egin daiteke kontuan hartuta Usta-saguak beheko molarren kanpoaldean tuberkulu txikien ilara bat duela, beste bi espezieetan agertzen ez direnak.

## Biologia eta ohiturak

Animalia txiki hau egun osoan zehar aktibo egoten da.

Eskalatzaile bizkorra da, buztanaren laguntzaz belar edo beste landare batzuen zurtoinetara igotzen dena, elikaduraren zati garrantzitsu bat osatzen duten aleez elikatzeko. Landareen zati berdeak eta artropodo txikiago batzuk ere kontsumitzen ditu.

Globo formako habia txiki bat eraikitzen du, nahasitako belar lehorrez egina, alboko sarrera bakarrarekin, zurtoinen artean edo sasi artean lurretik garaiera jakin batera finkatzen duena.

Bertan emeak hiru eta zazpi kumeen artean erditzen ditu, hiru asteren buruan erabat independente bihurtzen direnak. Eme bakoitzak ugalketa garaian, martxoa eta iraila bitartean, bizpahiru umealdi izaten ditu.

## Banaketa, habitata eta egoera

Sagu hau belardietako hesi sasietan eta basoen ertzetan bizi da. Belardietan edo zereal soroetan aurkitzea ere ohikoa da.

Euskal Herrian zaila da landan lokalizatzea; hontzaren elikagai-hondakinak aztertzean, nahiko maiz aurkitzen dira espezie honetako garezurrak eta beste hezur txiki batzuk; beti oso proportzio baxuetan agertzen diren arren.

Europa eta Asiako zati handi batean banatuta dago. Ozeano bareraino iristen da.

Penintsulan Kantauri eremuan baino ez dago, non bere banaketaren hegoaldeko muga ezartzen baita.

Euskal Herrian, ia lurralde osoan aurkitu da, hego muturrean eta hego-mendebaldean izan ezik.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Bibrisa

| *Bibrisa* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Xehetasunak |
| Identifikadoreak |
| MeSH | A13.950 |
| Terminologia anatomikoa |

**Bibrisa** animalien sudur-zuloetan edo muturrean hazten den ilea da, maiz uki-organo gisa jokatzen duena. Hegazti-mokoaren oinaldeko edo begi inguruko luma. Dipteroen aho-barrunbearen goiko angelu ondoko ile gogor bikoitza.

Primate guztietan daude, eta *homo sapiens*ean bibrisak sudur-zuloetako bestibuluan daude eta laburrak dira. Gorputzeko hainbat ataletan badaude ere, aurpegiko bibrisak dira gehien aztertu direnak. Landare batzuek ere antzeko elementuak dituzte, hala nola *dionaea* edo Venus eulijaleek, intsektuak beren sei ileetako baten gainean pausatzen direnean hautematen laguntzen dietenak, ondoren bi erdiak itxiz, harrapatu ondoren digeritzeko.

Animalietan, bibrisek sustrai oso sentikorra dute, eta, horri esker, kasu askotan, aire-korronteak detekta ditzakete. Horrek, usaimenaren zentzuarekin batera, usainen jatorria hautemanarazten die. Korronte horietako batzuk animaliaren beraren mugimenduak sor ditzake. Inguruko objektuekin kontaktuan sartzean, bibrisek oztopoen distantziak iluntasun betean hautematen laguntzen dute; katuen kasuan, nerbio-bukaerak dituzte, bibotearen mugimendu txikiena ere estimulatzen dituztenak, eta katuaren inguruko informazioa ematen dute. Igarabaren mutur zabala bibrisa luzez beteta dago, eta, horri esker, ur uherretan mugitzean presek sortzen dituzten bibrazioak jasotzen ditu.

Bibrisak dituzten animalien artean, felinoak, txakurrak, itsas-txakurrak, izurdeak, untxiak, arratoiak, satitsuak, manatiak eta hegaztiak nabarmentzen dira, oro har, batez ere intsektujaleak (adibidez: hontz batzuk eta zatak).

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau anatomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Paparo bikoitz

Makako txanodun (*Macaca radiata*) baten fruituz beteriko paparo bikoitza
**Paparo bikoitza** zenbait ugaztunen buruaren bi aldetara agertzen diren poltsa moduko egiturak dira, barailaren eta masailaren artean. Paparo bikoitza, besteak beste, ornitorrinko, zenbait karraskari-talde eta primate gehienetan agertzen dira (bereziki Cercopithecinae subfamiliako kideetan), bai eta koala bezalako martsupial askotan ere.

## Erreferentziak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau anatomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Itsu (heste lodia)

| *Itsua* |
| --- |
| Abdomenaren anatomia (itsua gorriz) Irudi gehiago |
| Xehetasunak |
| Honen parte | Heste lodia |
| Artikulazioa | ileona goranzko kolona Kolona Itsua |
| Identifikadoreak |
| Latinez | *Caecum* |
| MeSH | eta A03.556.249.249.209 A03.556.124.526.209 eta A03.556.249.249.209 |
| TA | A05.7.02.001 |
| FMA | 14541 |
| Terminologia anatomikoa |

**Itsua** heste lodiaren hasierako zatia da , heste meharreko ileonarekin lotua, eta bere hondoan apendizea duena; digestio-hodiaren zenbait lekutan agertzen den irekigune bakarreko egitura da. Zaku itxura du, eta, atzealdean, luzapena, apendize bermiformea (edo apendizea bakarrik), aurrekari belarjaleen eboluzio oroitzapena, eta horrek ez du digestio funtziorik.

## Erreferentziak

## Ikus, halaber

* Balbula ileozekala

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau anatomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Makulu (hezurra)

*Artikulu hau ugaztunen anatomiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Makulu (argipena)».*
Mapatxe baten makulu hezurra.
**Makulua**, latinezko *bacŭlum*, ugaztun gehienen zakilean dagoen hezurra da, intsektiboro, karraskari, haragijale eta primateetan batik bat, baina azken hauen artean ez gizakietan. Etxeko espezieen artean, katuek eta txakurrek badute. Hezur horri esker, erekzioaren beharrik gabe egin dezakete sarketa eta ernalketa ugaztun ar askok.

Forma eta neurria aldatu egiten dira espezie batetik bestera. Espezie batzuetan metro erdi inguruko luzera izan dezake eta zenbait espeziek (tximino handiek, esaterako) neurri txikiko hezur bestigiala baizik ez dute. Ez dago makulu hezurrik gizaki, martsupial, hiena, zeazeo, lagomorfo (untxiak eta erbiak) eta ekidoen artean, besteak beste. Gizakietan, makulurik ez dutenez, faloaren barnea odolez betetzen denean lortzen da erekzioa.

## Terminologia

Latinezko beste termino batzuk dira *os penis* (zakileko hezurra) eta *os* *príapi* (Priaporen hezurra) dira.

Emeen hezur homologoari *os clitoridis* (hezur klitorideoa) edo *baubellum* deritzo.

## Erreferentziak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelerazko wikipediako «Báculo (hueso peneano)» artikulutik itzulia izan da, 2021-11-30 data duen 149203075 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2021-11-30 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

## Kanpo estekak
# Geomys bursarius

| *Geomys bursarius* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Geomyidae |
| Generoa | Geomys
 |
| Espeziea  | **Geomys bursarius** (Shaw) 1800
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |

Geomys bursarius Geomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Geomyidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Geomys
* Geomyidae

## Kanpo estekak

* *Geomys bursarius*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Geomys personatus

| *Geomys personatus* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Geomyidae |
| Generoa | Geomys
 |
| Espeziea  | **Geomys personatus** True 1889
 |
|  |

Geomys personatus Geomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Geomyidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Geomys
* Geomyidae

## Kanpo estekak

* *Geomys personatus*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Tamias striatus

| *Tamias striatus* |
| --- |
|
 Argazkia
 Bideoa  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Sciuridae |
| Leinua | Marmotini |
| Generoa | Tamias
 |
| Espeziea  | **Tamias striatus** Linnaeus 1758
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |
| Datu orokorrak |
| Ernaldia | 31 egun |
| Masa | 3,75 g 102,5 g |
| Kumaldiaren tamaina | 4,5 |
| Eguneko zikloa | eguneko |

Tamias striatus Tamias generoko animalia da. Karraskarien barruko Xerinae subfamilia eta Sciuridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Tamias
* Sciuridae

## Kanpo estekak

* *Tamias striatus*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Cricetomys emini

| *Cricetomys emini* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Nesomyidae |
| Generoa | Cricetomys
 |
| Espeziea  | **Cricetomys emini** Wroughton 1910
 |
|  |
| Eguneko zikloa | gaueko |

Cricetomys emini Cricetomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Cricetomyinae subfamilia eta Nesomyidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Cricetomys
* Nesomyidae

## Kanpo estekak

* *Cricetomys emini*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Marmota

| *Marmota* |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Duration: 41 seconds.0:41 |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Sciuridae |
| Subfamilia | Xerinae
 |
| Generoa  | **Marmota** Blumenbach, 1779
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | marmot oil (en)  |
| Eguneko zikloa | eguneko |

Marmota
Marmota edo **Muxarra** (*Marmota* generoa) karraskari handia da. *Sciuridae* familian sailkaturik dago katagorriekin batera, baina bai itxura eta baita portaera aldetik ere, ez dute animalia hauekiko antz handirik. 8 kilo inguru pisatzen dute, 55 cm luze izaten dira, eta 18 cm garai. Eguneko ugaztuna da, eta belarjalea. Marmotaren ernaldia 5 hilabetekoa da.

## Euskal Herrian

Lehenengo marmotak 1948an sartu ziren Pirinioetan, Alpetatik ekarritako aleez kolonia bat antolatu zenean. Orduz gero marmoten kopurua handitzen ari da, eta kolonia berriak aurkitzen dituzte etengabe.

Marmotek Pirinioetan harrapari espezifikorik ez dutenez eta oso moldagarriak direnez, beldurgarri heda daitezke eta arazo ekologiko larriak sor ditzakete.

## Espezieak

* Alpetar marmota edo Pirinioetakoa (*Marmota marmota*)
* *Babaicina marmota*
* *Bobak marmota*
* *Browery marmota*
* *Caligata marmota*
* *Caudata marmota*
* *Flaviventris marmota*
* *Himalayana marmota*

## Marmotaren harrapariak

Hauek dira marmotaren harrapari nagusiak:

* Hontza
* Erroia
* Arrano beltza

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Peromyscus leucopus

| *Peromyscus leucopus* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Cricetidae |
| Generoa | Peromyscus
 |
| Espeziea  | **Peromyscus leucopus** Rafinesque 1818
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |
| Datu orokorrak |
| Ernaldia | 22,5 egun |
| Kumaldiaren tamaina | 4 |

Peromyscus leucopus Peromyscus generoko animalia da. Karraskarien barruko Neotominae subfamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Peromyscus
* Cricetidae

## Kanpo estekak

* *Peromyscus leucopus*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Rhynchomys

| *Rhynchomys* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Muridae |
| Subfamilia | Murinae
 |
| Generoa  | **Rhynchomys** Thomas, 1895 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |

Rhynchomys Muridae animalia familiako generoa da, karraskarien barruan sailkatua.

## Espezieak

* Rhynchomys isarogensis
* Rhynchomys soricoides

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

## Ikus, gainera

* Muridae
# Hydromys chrysogaster

| *Hydromys chrysogaster* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Muridae |
| Generoa | Hydromys
 |
| Espeziea  | **Hydromys chrysogaster** E. Geoffroy 1804
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |

Hydromys chrysogaster Hydromys generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae subfamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Hydromys
* Muridae

## Kanpo estekak

* *Hydromys chrysogaster*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Onychomys leucogaster

| *Onychomys leucogaster* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Cricetidae |
| Generoa | Onychomys
 |
| Espeziea  | **Onychomys leucogaster** (Wied-Neuwied, 1841)
 |
|  |

Onychomys leucogaster Onychomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Neotominae subfamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Onychomys
* Cricetidae

## Kanpo estekak

* *Onychomys leucogaster*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Buztan beltzeko larre-txakur

| Buztan beltzeko larre-txakurra |
| --- |
|

 Argazkia  Bideoa Guztiak erakutsi Irudi gehiago |
|  |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Sciuridae |
| Leinua | Marmotini |
| Generoa | Cynomys
 |
| Espeziea  | **Cynomys ludovicianus** Ord 1815
 |
|  |
| Banaketa mapa |
|  |
|  |
| Datu orokorrak |
| Ernaldia | 35 egun |
| Masa | 15 g |
| Eguneko zikloa | eguneko |

**Buztan beltzeko larre-txakurra** edo **Isats beltzeko belardi-marmota** (*Cynomys ludovicianus*) larre-txakurraren azpiespeziea da. Karraskarien barruko Xerinae subfamilia eta Sciuridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Cynomys
* Sciuridae

## Kanpo estekak

* *Cynomys ludovicianus*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Eusozialitate

*Apis mellifera* espezieko erleak, portaera eusozialaren adibide garbietako bat
**Eusozialitatea** (grezieratik, "eu": benetakoa, ona; "sozial") animalia batzuek duten antolaketa sozial mailarik altuena da. Intsektu, krustazeo eta ugaztunetan gertatzen da. Inurriak, *Apis*, *Bombus* eta Meliponini genero eta leinuetako erleetan, *Vespa* genereko liztorretan, Hymenoptera ordena osoan eta Isoptera ordeneko termitatan dago. Thysanoptera ordenako kide batzuek eta landare-zorri batzuetan ere kasuak daude. *Synalpheus regalis* espezieko ganbak ere portaera eusoziala du. Bathyergidae familia, *Heterocephalus glaber* sator-arratoia eta *Cryptomys damarensis* dira ezagutzen diren ugaztun eusozial bakarrak.

Eusozialitatea duten animalietan helduek kumeak zaintzen dituzte, habi berean bi belaunaldi edo gehiago bizi dira eta kideak birsortzeko gaitasuna duten "erret-kasta" batean eta birsortzen ez diren "langile-kasta" batean sailkatzen dira.

## Kanpo estekak
# Microtus ochrogaster

| *Microtus ochrogaster* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Cricetidae |
| Generoa | Microtus
 |
| Espeziea  | **Microtus ochrogaster** Wagner 1842
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Ernaldia | 21,5 egun |
| Masa | 3,25 g |
| Kumaldiaren tamaina | 3,5 |
| Genomaren kokapena | ensembl.org… |

Microtus ochrogaster Microtus generoko animalia da. Karraskarien barruko Arvicolinae subfamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Microtus
* Cricetidae

## Kanpo estekak

* *Microtus ochrogaster*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Xerinae

| Xerinae |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Filuma | Chordata |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Sciuridae
 |
| Subfamilia  | **Xerinae** Osborn, 1910 |
|  |

**Xerinae** esziuridoren subfamilia bat da. Kide gehienak lehorrekoak dira.

## Taxonomia

Azpifamiliak hiru leinu ditu:

* Xerini, **Osborn**,1910
* Protoxerini, **Moore**, 1959.
* Marmotini, **Pocock**, 1923.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Cryptomys damarensis

| Cryptomys damarensis |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Iraute egoera |
|  Arrisku txikia  (IUCN 3.1)  |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Bathyergidae |
| Generoa | Fukomys
 |
| Espeziea  | **Fukomys damarensis** Ogilby 1838
 |
|  |
| Genomaren kokapena | dnazoo.org… eta ensembl.org… |

Cryptomys damarensis Cryptomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Bathyerginae subfamilia eta Bathyergidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Cryptomys
* Bathyergidae

## Kanpo estekak

* *Cryptomys damarensis*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
# Nepotismo

**Nepotismo** (italierazko *nepotismo* hitzetik, *nipote*: "iloba") agintarien jokaera mota bat da; senitartekoei zein lagunei kargu publiko edo pribatuak ematean datza, kargu horietarako duten gaitasuna eta merituak aztertu gabe, haiei egindako mesede huts moduan edota beren fideltasuna ziurtatzearren. Edozein mailatako erakundeetako jokaera da, bai estatuko goi organoetan, bai enpresa txikienetan, eta herrialde demokratikoetan ustelkeriatzat jotzen da, meritokraziaren aurkakoa izateagatik.

## Kanpo estekak