Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Euarchontoglires

| Euarchontoglires |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Erreinua | Animalia |
| Filuma | Chordata |
| Klasea | Mammalia
 |
| Superordena  | **Euarchontoglires** [[|]], 2001
 |
|  |

**Euarchontoglires** edo **goiprimate**ak molekulen analisian oinarritutako ugaztun goiordena bat dira. Untxien familia, karraskariak, primateak eta dermopteroak sartzen dira besteak beste.

Hau da proposturiko senidetza:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Euarchontoglires** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Glires |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Rodentia |
|  |
|  |
Lagomorpha |
|  |

 |
|  |
| Euarchonta |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Scandentia |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Dermoptera |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
†Plesiadapiformes |
|  |
|  |
Primates |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ebakortz

| *Ebakortz* |
| --- |
|  Irudi gehiago |
| Xehetasunak |
| Honen parte | anterior teeth (en)  |
| Konponenteak | maxillary central incisor (en)  maxillary lateral incisor (en)  mandibular central incisor (en)  mandibular lateral incisor (en)  |
| Identifikadoreak |
| Latinez | *dens incisivus* |
| MeSH | A14.549.167.860.425 |
| TA | A05.1.03.004 |
| FMA | 12823 |
| Terminologia anatomikoa |

**Ebakortzak** ugaztun heterodontotan aurrean dauden lehenengo hortzak dira. Euren funtzioa moztea da. Ugaztun orojale eta belarjale askotan, gizakietan, adibidez, oso modu indartsuan mozteko diseinaturik daude. Katuetan, adibidez, txikiak dira eta ez dute lan handirik egiten, haragia mozteko letaginak erabiltzen direlako. Elefanteetan goiko ebakortzak eraldaturik daude eta letaginen antza dute. Karraskarietan beti hazten dira.

Gizakiek 2 ebakortz dituzte barail-erdi bakoitzean, hau da, guztira 8. Animalia familia bakoitzean hortzeria ezberdina denez aldaketak egon daitezke.

## Ikus, gainera

* Hortzeri-formula

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau anatomiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Poliginia

**Poliginia** (grezierazko *polys*, "asko", eta *gyne*, "emakume" hitzen lotunea da) biologiak eta antropologiak erabilitako terminoa da, kontrakoa **monoginia** duena.

* Antropologian, gizon bat aldi berean emazte bat baino gehiagorekin ezkonduta egotea onartzean datza. Poligamiaren mota arruntena da.
* Botanikan, pistilo asko duen lore zein landarearen ezaugarria da.
* Zoologian, ar batek eme askorekin kopulatzean datza.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Promiskuitate

**Promiskuitate**a inork hainbat pertsonarekin maiz sexu harreman esporadikoak izateko joera da. Halako sexu harremanak dituenari **promiskuo** esaten zaio. Maiz, termino modu gaitzesgarrian erabiltzen da, erlijio eta kultura askotan moralaren aurkako jokabidetzat jotzen baita.

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Banaketa kosmopolita

*Orka* eta bere banaketa biologikoaItsaso guztietan bizi da orka.
Biogeografian, espezie bat **kosmopolitatzat** jotzen da, populazio naturaletan gutxienez hiru kontinente desberdinetan banatuta dagoena.

Adibidez, etxeko sagua edo (*Mus musculus*) espezie kosmopolitatzat hartzen da, kontinente guztietan aurki baitaiteke Antartikan izan ezik.

Taxon batek **banaketa kosmopolita** duela esaten da, baldin eta bere banTxantiloi:Imatge múltipleaketa, bestela barrutia ere deitzen dena, mundu osoko habitat egokietan biltzen bada. Adibidez, balea hiltzaileak banaketa kosmopolita du eta munduko ozeano gehienetan hedatzen da. Beste adibide batzuk gizakiak, *Parmelia sulcata* liken espeziea eta Mytilus moluskuen *generoa dira*. Banaketa hori ingurumenarekiko tolerantzia zabalaren, edo dispertsio biologiko azkar baten emaitza izan daiteke eboluziorako behar den denborarekin alderatuta.

## Erreferentziak

## Kanpo estekak
# Katagorri

Katagorri grisa
**Katagorri** edo **urtxintxa**k, zuhaitzetan bizi diren esziuridoen familiako ugaztun karraskari espezie ezberdinak dira.

Ia edozein baso motatan bizi daitekeen arren, pagadi, harizti, amezti eta erkameztiak nahiago ditu artadiak baino. Baita urriztiak, eta lizarrez, haltzaz eta beste hainbat espeziez osatutako oihan nahasiak ere. Behar izanez gero, pinu eta ler gorrietan ere bizi daiteke.

Habia, zenbait hegaztiren antzera eraikitzen dute, nahiz eta hauek gehiago ixten duten. Gehienetan bi sarrera-irteera sortzen dute, bat goialdean, estuagoa dena, badaezpadakoa. Erditu baino lehen balizko eraso batez babesteko bigarren habia sortzen dute.

Gehien bat karraskaria da, beraz, intxaurrak, ezkurrak eta abar jaten ditu; dena den, goseak jota egonik eta zer jan aurkitu ezinean badabil, txorien arrautzak eta baita txorikumeak ere jan ohi ditu.

Europan zuhaitzetan bera bezain trebea denik ez dago, hala ere zenbait etsai ditu, azeriak lurrean jaten aritzen denean eta lepahoria, katajineta, basakatua eta aztorea adarretan. 4-7 kume izan ohi dituzte eguraldia lagun izanez gero eta bazka aski izatekotan.

## Kulturan

Manex Pagolak idatzi eta geroago Pantxoa eta Peio bikoteak abestu zuten Urtxintxak abestia 70. hamarkadan, oso ezaguna egin zena.

## Ikus, gainera

* Katagorri arrunta

## Kanpo estekak

* Katagorria, akrobata xarmangarria Joxerra Aihartza, Zientzia.net webgunean

* EL BOSQUE HABITADO. El bosque de Ametzagaña. Mr Argoma-ren bideoa Ametzagaina basoko animaliekin: amilotx mottoduna, urtxintxa, kardantxiloa, eskinosoa, eta zozo leizismoduna (zuribeltza). Txikoria-belarra ere bai
# Larre-txakur

| Larre-txakurra |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Sciuridae |
| Subfamilia | Xerinae
 |
| Generoa  | **Cynomys** Rafinesque, 1817 |
|  |
| Eguneko zikloa | eguneko |

**Larre-txakurra** edo **belardi-marmota** (*Cynomys*) Sciuridae animalia familiako generoa da, karraskarien barruan sailkatua.

## Espezieak

* Cynomys gunnisoni
* Buztan zuriko larre-txakurra (*Cynomys leucurus*)
* Buztan beltzeko larre-txakurra (*Cynomys ludovicianus*)
* Mexikoko larre-txakurra (*Cynomys mexicanus*)
* Utahko larre-txakurra (*Cynomys parvidens*)

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Sciuridae

## Kanpo estekak
# Hamster

| Hamster |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Rodentia |
| Familia | Cricetidae
 |
| Subfamilia  | **Cricetinae** Fischer de Waldheim, 1817
 |
|  |
| Datu orokorrak |
| Bihotz-frekuentzia | 450 taupada minutuko |

**Hamsterra** karraskari txikia da, Cricetinae familiakoa. Konpainia-animalia gisa erabitzen dira.

## Garbitasuna

Garbitasuna oso garrantzitzua da, baita elikadura ere. Hamsterrak oso animalia garbiak dira eta ez dute inongo usain txarrik.

Garbiak egoteko, honela zaindu behar zaie:

* kaiola eta janlekua astean behin edi bitan garbitu behar zaie, ur beroekin eta xaboi oso gutxirekin, xaboia kaltegarri eta.
* astero kaiolako barroteak garbitu behar dira espartzu batekin.
* egunero garbitu behar dira jateko lekua eta edateko lekua eta janaria eta ura aldatu behar zaie.
* egunero aldatu behar zaie bere gauzak egiteko duen tokia eta kaiolarako letxoz estali.
* kaiolaren zorurako, area... erabiliko da oso ondo garbitzen delako. Karuentzako area ere erabil daiteke; hau denda espezializatuetan erosi al dira, baina hamsterrei ez zaie asko gustatzen, bere hankak lehortzen zaizkielako eta zauriak eragiten dizkie. Ezin zaie egunkariaren papera jarri, bere tinta toxikoa delako beraientzat.
* ilea leun orraztu behar zaie.Denda espezializatuetan erosi al dira.
* zure hamsterraren kaiola aireztapen ona izan behar du, baina ezin duzu
* tenperatura aldaketan ipini, beraien osasunagatik.
* hilabetean kaiola desinfektatu behar duzu,denda espezializatuetan aurkitu al dituzue desinfektatzaile aproposak.

Udan edo egun eguzkitsuetan kaiola gorde behar duzu, eguzkiaren izpiak intsolazio bat hartu al dutelako.

Ez da ona bainatzea, hotzeria hartu al dutelako, eta haiek oso garbiak dira eta egunean bi alditan garbitzen dira. Txarto usaintzen badute, kaiola zikina dutelako izango da. Asko zikintzen badira ur tibietan bainatu beharko zaie, burua xaboiekin garbitu gabe. Gero oihal batekin lehortu behar zaie eta igortzu behar zaie leunduta.

Gero kaiola leku bero batean ipini behar zaie.

Udan edo egun eguzkitsuetan bero asko eduki al dute eta hauxe egin behar duzu: bainu bat emateko ontzi batean ura sartu behar duzu eta gero haiek bainatzeko gogoak badute bainatuko dira. Ura egunero aldatu behar zaie freskoa egoteko eta gero kaiola ezin duzu leku hotzenetan ipini bustita daudelako eta hoztu ahal direlako.

Hamsterren ohiko kaiola.
## Ezaugarriak

* **Bizi-itxaropena**: 1,5etik 3 urtera.
* **Helduen pisua**: 30-40g errusiarrek eta 100-180kg urrekarek.
* **Luzeera**: 8-10zm errusiarrek eta 15-18zm urrekarek.
* **Sexu-heldutasuna**: 2,5 hilabete.
* **Bero-sarrera etapa**: 4 egunik behin.
* **Haurdunaldi denbora**: 18-21 egun.

## Ikus, gainera

* Roborovski hamsterra

## Kanpo estekak
# Untxi

Untxi bat
**Untxia**, **konejua** (Heg.) edo **lapina** (Ipar.) Leporidae familiako zenbait espezieren izen arrunta da, mundu osoko zenbait eskualdetan bizi direnak. Ugaztun karraskaria hauek, erbiaren antzekoak dira baina hura baino txikiagoak, asko ugaltzen direnak eta lurrean egiten dituzten zuloetan bizi direnak.

## Taxonomia

Taxonomiaren ikuspegitik ez dute maila zehatzik. Untxiak, Leporidae familiako kideak dira *Lepus* generotik kanpo. Erbiak baino askoz txikiagoak izaten dira. Jatorriz Europakoak, Afrikako zona batzuetakoak, Asia erdialdeko eta hegoaldekoak, eta Ipar eta Hego Amerikakoak dira. Belardi eta eskualde idorretan bizi dira. 20 eta 50 cm arteko tamaina dute, atzeko hanka luze eta indartsuekin, eta buztan txikia. Orokorrean gris-marroi kolorekoak dira, baina badago beltza den espezie bat eta marradunak diren beste bi.

Untxi etxekotuek kolore gehiago dituzte, jasandako gurutzamenduen ondorioz. Untxi jaioberriek erbiek baino garapen txikiagoa dute eta gurasoen zaintza behar dute. Espezie gehienak lurpeko gordelekuetan bizi eta tadekoiak dira. Untxiek zeregin garrantzitsua dute lehorreko kate-trofikoan, landare eta belar ugari jaten baitituzte, eta espezie haragijale askoren oinarrizko dietaren parte baitira.

Euskal Herrian eta mendebaldeko Europa osoan, espezierik arruntena etxe-untxia da, *Oryctolagus cuniculus.* Bizkarra gris-marroixka kolorekoa du eta sabel zurixka. Erbiak baino tamaina txikiagoa du, eta belarriak ere txikiagoak ditu, punta beltzarik gabe. Euskal Herrian bere banaketa etena da. Sastrakadiak gogoko ditu.

## Erreferentziak

## Ikus, gainera

* Akuri
* Untxi Zuria (*Alice Lurralde Miresgarrian*)

## Kanpo estekak

|  |  |
| --- | --- |
|  | Artikulu hau biologiari buruzko **zirriborroa** da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Ochotonidae

| Ochotonidae |
| --- |
|  |
|  Irudi gehiago |
| Sailkapen zientifikoa |
|  |
| Filuma | Chordata |
| Klasea | Mammalia |
| Ordena | Lagomorpha
 |
| Familia  | **Ochotonidae** Oldfield Thomas, 1897
 |
|  |

**Ochotonidae** lagoformoen barruko familia bat da. Gaur egun *Ochotona* generoa baino ez da existitzen, baina iraganean bazeuden beste genero batzuk hemen barruan, gaur egun iraungi direnak.

## Generoak

* †*Alloptox* (Dawson, 1961)
* †*Amphilagus* (Tobien, 1974)
* †*Bellatona* (Dawson, 1961)
* †*Cuyamalagus* (Hutchison & Lindsay, 1974)
* †*Desmatolagus* (Matthew & Granger, 1923)
* †*Gripholagomys* (Green, 1972)
* †*Hesperolagomys* (Clark *et al*., 1964)
* †*Kenyalagomys* (MacInnes, 1953)
* †*Lagopsis* (Schlosser, 1894)
* *Ochotona* (Link, 1795)
* †*Ochotonoides* (Teilhard de Chardin & Young, 1931)
* †*Ochotonoma* (Sen, 1998)
* †*Oklahomalagus* (Dalquest *et al*., 1996)
* †*Oreolagus* (Dice, 1917)
* †*Piezodus* (Viret, 1929)
* †*Prolagus* - batzuen ustez Prolagidae familiaren barne.
* †*Russellagus* (Storer, 1970)
* †*Sinolagomys* (Bohlin, 1937)
* †*Titanomys* (von Meyer, 1843)

## Kanpo estekak
# Konpainia-animalia

Txakurrak eta katuak **konpainia-animalia** izaten dira hirietan.
**Konpainia-animalia** edo **maskota-animaliak** etxebizitzetan jolasgarri edukitzen diren animaliak dira. Beste animalien aldean bereizteko, konpainia-animaliak, pertsonekin batera, etxe berean bizi ohi dira (abereak, ordea, ikuilu edo landetan bizi dira), izenak jaso ohi dituzte eta ez dira janaritarako akabatzen. Lanerako edo kiroletarako animaliak edo laborategiko animaliak ere ez dira konpainia-anaimaliatzat jotzen. Edozein espezie (baita basa animaliak ere) konpainia-animalia izan daiteke, baina arruntenak txakurrak, katuak eta txoriak dira. Aldi berean, espezie bereko bi animalia helburu ezberdinekin erabil daitezke. Adibidez, Txinan txakurrak jatea ohikoa da, lanerako ere erabil daitezke (artzain txakurrak, lera txakurrak), laborategietan esperimentuak egiteko eta konpainia animalia gisa ere bai.

## Etxeko animaliak

Espezie horiek etxean bizitzen ohitu diren animaliak dira. Gehienak ezin dira berriro naturan bizitzera itzuli, gizakiekiko menpekotasuna sortu zaielako. Kulturaz kultura, zerrenda aldakorra da. Hona hemen Euskal Herriko ohikoenak:

### Ugaztunak

* Zaldia
* Astoa
* Txakurra
* Katua
* Zerria
* Ardia
* Untxia
* Hudoa
* Hamsterra
* Txintxilla
* Ahuntza

### Hegaztiak

* Kanarioa
* Usoa
* Indioilar arrunta
* Oiloa
* Ahatea
* Perikitoa

## Basabereak

Azken urteetan, moda dela-eta, basa animalia exotikoak etxean izatea arrunta da. Horrek arazo handiak sortu ditu, bai jatorrizko herrialdeetan —animalia horiek sarritan galtzeko zorian baitaude— baita herrialde berrietan han ihes egiten dutenean edo jabeak aspertuta libre uzten dituztenean. Modu horretan espezie inbaditzaile franko zabaldu dira mundu osoan. Gurean oso ezaguna da, esaterako, Floridako apoarmatua (Trachemys scripta elegans). Zerrenda bukaezina denez, horregatik hemen ezagunenak jaso ditugu.

### Ugaztunak

* Katajineta (Genetta genetta)
* Lemurrak edo Lemuridae
* Larre txakurra
* Marmotak
* Koreako kattagorria (Tamias sibiricus)

### Narraztiak

* Krokodiloak Crocodylidae familiako espezieak
* Floridako apoarmatua (Trachemys scripta elegans)
* Iguanak
* Kameleoiak
* Sugeak
* Dortoka espezie asko (Testudines)

## Kanpo estekak

* **(Ingelesez)**Pet Choice Portal web en inglés *(petchoice.org)*. Maskota egokia nola aukeratu.
* **(Ingelesez)**Exotic Pets A to Z DMV Lianne McLeod, *About.com* weborrian etxean maskota moduan bizi daitezkeen basa-animalien zerrenda.