Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amudarjo

| Amudarjo |
| --- |
|  |
| **rivero** |
| Bazaj informoj |
| **Longeco** | 2 620 km |
| Fluo |
| **Enfluejo** | en la riveron Sud-Aralo |
| Geografio |
| **Landoj** | Turkmenio |
| **Regionoj** | provinco Gor |
|  |
|  |

**Amudarjo** (perse آمودریا, amudarja) estas rivero en Centra Azio, kiu fluas de Pamiro ĝis Aralo. En la klasika antikveco ĝi nomiĝis **Oksuso** (greke *oksus*).

Pro tio, ke la akvo de Amudarjo estas uzata por akvigo de kampoj en Uzbekio kaj aliaj landoj, nur tre malmulte da akvo atingas la Aralan maron. Senakvigo de Amudarjo kaj Sirdarjo iĝis la ĉefaj kialoj de forsekigo de la Arala maro.

Karakum-kanalo portas 13 km³ da akvo ĉiujare de la rivero Amudarjo trans la samnoma dezerto Karakumo.

## Vidu ankaŭ

* kanalo Koŝ Tepa

*
*
# Kokluktado

Kokluktado en Meksiko, ĉirkaŭ 1913.
Kokluktado en Meksiko.
**Kokluktado** aŭ pli precize **luktado de virkokoj** estas batalo inter du virkokoj kutime de la sama speco aŭ raso, okazinta ne nature, sed organizita de homoj por plezuro kaj vetado.

La plej antikvaj kokluktoj el kiuj oni havas registrojn okazis en Azio. En Ĉinio jam okazis antaŭ du mil kvin cent jaroj kaj eble mil jarojn antaŭe estis okazigitaj en Hindio. En Antikva Romo ili estis uzataj por akiri kuraĝon. La kokoluktoj estis floranta en la antaŭkoloniaj Filipinoj antaŭ la alveno tien de hispanoj, laŭ registroj fare de Antonio Pigafetta, nome la itala kronikisto formanta parton de la ekspedicio de Fernão de Magalhães en 1521, kiam tiu praktiko estis registrita por la unua fojo. Tiu praktiko estis en tiu mondoregiono normale se oni konsideras, ke la specio plej verŝajne devenas el Sudorienta Azio. Poste, tiu praktiko estis portita de hispanoj al Hispanameriko, kiam ĉefaj rilatoj de Filipinoj estis faritaj al pacifika marbordo de Meksiko. De tie plej verŝajne la praktiko migris al suda Hispanio, kie same populariĝis.

Konsiderante, ke la praktiko konsistas en la trejnado de la virkokoj al mortigo de la rivalo, tio inkludas batalemon, uzadon de drogoj, uzadon de artefaritaj spronoj ktp., la propra batalo rezultas unue en suferado de ambaŭ luktantoj, tre ofte en gravaj vundoj kaj foje eĉ de morto de unu aŭ eĉ de ambaŭ rivaloj. Temas pri fitraktado kontraŭ bestoj. Pro tio la kokluktado estas malpermesita en multaj landoj (tolerita en aliaj), kvankam foje okazas ĉu esceptoj ĉu eksterleĝaj bataloj. Ĉar la praktiko celas monvetadon, tre ofte estas grandaj ekonomiaj interesoj en la bredado de la virkokoj, la organizado de la bataloj, la vetorganizado ktp.

## Notoj
# 706

Aktualaĵoj | Eventoj laŭ tago de jaro

◄ |
7-a jarcento |
**8-a jarcento**
| 9-a jarcento
| ►

◄ |
670-aj jaroj |
680-aj jaroj |
690-aj jaroj |
**700-aj jaroj**
| 710-aj jaroj
| 720-aj jaroj
| 730-aj jaroj
| ►

◄◄ |
◄ |
702 |
703 |
704 |
705 |
**706**
| 707
| 708
| 709
| 710
| ►
| ►►

| **706 en la aliaj kalendaroj** |
| --- |
| Gregoria kalendaro | 706 *DCCVI* |
| Ab urbe condita | 1459 |
| Armena kalendaro | 155 ԹՎ ՃԾԵ |
| Bahaa kalendaro | -1138 – -1137 |
| Barataj kalendaroj |  |
|  - *Vikram Samvat* | 761 – 762 |
|  - *Barata nacia kalendaro* (Ŝaka Samvat) | 628 – 629 |
|  - *Kalijugo* | 3807 – 3808 |
| Budhisma kalendaro | 1250 |
| Ĉina kalendaro | 3342 / 3402 – 3343 / 3403 乙巳 – 丙午 |
| Etiopa kalendaro | 698 – 699 |
| Franca respublika kalendaro | -1086 - -1085 |
| Hebrea kalendaro | 4466 – 4467 |
| Holocena kalendaro | 10706 |
| Irana kalendaro | 84 – 85 |
| Islama kalendaro | 87 – 88 |
|  - *Imperia jaro* | Kōki 1366 (皇紀1366年) |
|  - *Japana nomo de erao* (Jōmon) | 10706 |
| Juliana kalendaro | Gregoria minus 10–13 tagoj, depende de tempoperiodo |
| Korea kalendaro | 3039 |
| Tajlanda suna kalendaro | 1249 |

En la jaro **706** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj

## Unuaj dokumentaj mencioj

## Naskiĝoj

## Mortoj
# Erudiciulo

La *Erudiciulo kaj liaj libroj* de Gerbrand van den Eeckhout
**Erudiciulo** estas persono, kiu dediĉas konsiderindan tempon al studado, precipe al disvolvado de kompetenteco en studfako. Erudiciulo ankaŭ povas esti akademiano, esploristo, persono, kiu laboras kiel instruisto ĉe universitato aŭ alia institucio de pli alta edukado. Akademiano kutime posedas postbakalaŭran diplomon.

La termino "Erudiciulo" estas kelkfoje uzata sinonime kun *"akademiulo", "esploristo", aŭ "scienculo"* , kaj ĝenerale priskribas tiujn, kiuj atingas majstrecon en scienca esplora fako.

## Referencoj

## Vidu ankaŭ

* stipendio
* skolastiko
* memlernanto
* civitana scienco
* scienculo

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo de la usona Nacia Koalicio de Sendependaj Akademiuloj (angle, Q18379416)
# Meng Haoran

| **Meng Haoran** |
| --- |
|  |
|  |
| Persona informo |
| **Naskiĝo** | 30-an de novembro 689 (0689-11-30) en Ksiangjang, Dinastio Tang |
| **Morto** | 1-an de januaro 740 (0740-01-01) (50-jaraĝa) en Ksiangjang, Dinastio Tang |
| **Etno** | hanoj vd |
| **Lingvoj** | klasika ĉina vd |
| **Ŝtataneco** | Dinastio Tang   vd |
| Profesio |
| **Okupo** | poeto  verkisto   vd |
| Verkado |
| **Verkoj** | A Spring Morning vd |
| vd | **Fonto: Vikidatumoj** |
|  |

**Meng Haoran** (pr. Meng haoĵan)(孟浩然) (n. 689 aŭ 691 - m. 740) estis ĉina poeto.

unu el liaj poemoj, parte kortuŝa, ege famas:

"Dormanton eksurprizas matenhelo

Birdkantoj ĉie eĥas ĉe l'orelo.

Sed dum la noktaj vent' kaj pluvo,

Kiom da floroj ja ekkuŝis sur la tero?"

## Eksteraj ligiloj

*  Arkivigite je 2009-02-13 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2005-03-07 per la retarkivo Wayback Machine
*  Arkivigite je 2004-01-07 per la retarkivo Wayback Machine
# 892

Aktualaĵoj | Eventoj laŭ tago de jaro

◄ |
8-a jarcento |
**9-a jarcento**
| 10-a jarcento
| ►

◄ |
860-aj jaroj |
870-aj jaroj |
880-aj jaroj |
**890-aj jaroj**
| 900-aj jaroj
| 910-aj jaroj
| 920-aj jaroj
| ►

◄◄ |
◄ |
888 |
889 |
890 |
891 |
**892**
| 893
| 894
| 895
| 896
| ►
| ►►

| **892 en la aliaj kalendaroj** |
| --- |
| Gregoria kalendaro | 892 *DCCCXCII* |
| Ab urbe condita | 1645 |
| Armena kalendaro | 341 ԹՎ ՅԽԱ |
| Bahaa kalendaro | -952 – -951 |
| Barataj kalendaroj |  |
|  - *Vikram Samvat* | 947 – 948 |
|  - *Barata nacia kalendaro* (Ŝaka Samvat) | 814 – 815 |
|  - *Kalijugo* | 3993 – 3994 |
| Budhisma kalendaro | 1436 |
| Ĉina kalendaro | 3528 / 3588 – 3529 / 3589 辛亥 – 壬子 |
| Etiopa kalendaro | 884 – 885 |
| Franca respublika kalendaro | -900 - -899 |
| Hebrea kalendaro | 4652 – 4653 |
| Holocena kalendaro | 10892 |
| Irana kalendaro | 270 – 271 |
| Islama kalendaro | 278 – 279 |
|  - *Imperia jaro* | Kōki 1552 (皇紀1552年) |
|  - *Japana nomo de erao* (Jōmon) | 10892 |
| Juliana kalendaro | Gregoria minus 10–13 tagoj, depende de tempoperiodo |
| Korea kalendaro | 3225 |
| Tajlanda suna kalendaro | 1435 |

En la jaro **892** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj

* Samaro perdis sian statuson kiel ĉefurbo de Irako, ĉar la tiama ĥalifo decidis relokigi sian sidejon al Bagdado.

## Unuaj dokumentaj mencioj

* Berneck kiel *Farniwang* (hodiaŭ komunumo de Kantono Sankt-Galo en Svislando).

## Naskiĝoj

## Mortoj
# Riverdelto

**Riverdelto** aŭ **delto** estas malalta plataĵo ĉe la enfluejo de la riveroj, kie riverbranĉoj dise enfluas en la maro aŭ lago. La termino devenas de la majuskla litero de la greka alfabeto Delto, havanta triangulan formon. Unue la nomo estis uzita por la delto de Nilo, kiu havis formon de la menciita litero.

Plej grandaj deltoj (surfaco, kv.km):

| Nomo | Lando | Surfaco |
| --- | --- | --- |
| Gango-Bramaputro | Bangladeŝo | 59,600 |
| Mekongo | Vjetnamujo | 50,000 |
| Nigero | Niĝerio | 36,300 |
| Misisipo | Usono | 26,200 |
| Leno | Rusio | 25,900 |
| Orinoko | Venezuelo | 24,600 |
| Nilo | Egiptio | 20,200 |

## Kelkaj deltoj

* Delto de Gango
* Rejn-Moza Delto

## Eksteraj ligiloj

*

*
*
*
*
# Weifang

| Weifang |
| --- |
|  |
| departemento-ranga urbo  urbego   vd |
| Administrado |
|

|  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Orange   vd |

 |
| **Poŝtkodo** | 261000 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 9 386 705  (2020) [+] |
| **Loĝdenso** | 581 loĝ./km² |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 36° 43′ N, 119° 6′ O (mapo)36.716666666667119.1
  [+] |
| **Alto** | 32 m [+] |
| **Areo** | 16143,14 km² (1 614 314 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+08:00 [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Weifang (Ĉinio)DEC |
| Situo de Weifang |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Weifang [+] |
|  |

Muzeo en Weifang
**Weifang** (**潍坊**, **濰坊**) estas prefektujnivela milionurbo en Ĉina Popola Respubliko.

## Geografio

Weifang situas en orienta parto de la lando sur ebenaĵo.

## Historio

Weifang havis gravan lokon en la historio dum la Tri Suverenoj kaj Kvin Imperiestroj. Nuntempe la plej menciinda produktaĵo estas dizelmotoroj.

## Klimato

Weifang havas parte subtropikan, parte kontinentan klimaton kun influo de musono. Inter decembro-februaro la averaĝa temperaturo falas sub 0 °C. Inter majo-aŭgusto la averaĝa temperaturo ofte atingas 30 °C-ojn. Jare pluvas po 588 mm (precipe inter julio-aŭgusto).

## Kulturo

Kajtflugado estas tradicia kutimo inter la homoj el Weifang printempe. La lertecoj de la kajtkreiantoj el Weifang popularigas la kajtojn tra la tuta ĉinio ankaŭ eksterlande

Je 1984, la unua internacia kajtofesto okazis en Weifang. Pli ol dek mil kajtaj ŝatantoj ĉeestis la inaŭguran feston. Homoj el dek-unu landoj kiel usono kaj kanado partoprenis en la festo, kaj flugadis kajtojn. Ekde tiam, Veifango gastigas la internacian kajtan feston ĉiuaprile. La urbo estas konata kiel la internacia kajta urbo ĉirkaŭ la tutmondo

Ĉiujara tabulo de Yangjiabu (杨家埠木版年画), unu el la tri plej famaj ĉinaj popolaj pentraĵoj en historio, ekkomenciĝis je la fino de la dinastio Ming. Ĝi atingis la nivelon de sia evoluo dum la dinastio Qing. Homoj kutime anstataŭigas la malnovajn tabulojn por novaj tabuloj je la antaŭtago de printempa festo, kiu estas la plej grava festo en ĉinio, ekzistas beni la familianojn kaj amikoj de la benito por la venonta jaro. Temoj de la ĉiujaraj tabuloj estas diversaj. Ĝi enhavas bildojn de floroj, pejzaĝoj ankaŭ uloj el mitoj kaj legendoj. La konstrua lerteco montras la distingajn karakterizaĵojn de la Weifang-anoj.

## Vidindaĵoj

* Ĝardeno de Ŝihu
* Pavilono de Fangong
* nacia arbarparko
* Aĝa Drako-Fonto
* kajto-festivalo

## Ĝemelurboj

* Anjang, Sud-Koreio
* Pueblo (Kolorado), Usono

## Vidu Ankaŭ

* Listo de urboj de Ĉinio
# Penglai (monto)

Insulo Penglai (蓬萊仙島), Muzeo de la Palaco de la Malpermesita Urbo, Pekino.
La monto **Penglai** (en tradicia ĉina, 蓬萊山; en simpligita ĉina, 蓬莱山; en pinjino, Pénglái shān), foje nomita *insulo Penglai* (en tradicia ĉina, 蓬萊仙島; en simpligita ĉina, 蓬莱仙岛; en pinjino, Pénglái xiāndǎo), estas mistikisma tero de la Ĉina mitologio. La legendo translokiĝis al Japanio, kie ĝi estis la origino de la mito de Hōrai (蓬莱 Hōrai?).

Kvankam ja ekzistas urbo Penglai en Ŝandongo, Ĉinio, oni ne konas ĉu vere ĝi korespondas al la origino de la legendoj. Tio ne malhelpas, ke tiu urbo reklamas por si estis la loko de la mito kaj eĉ oni mencias ian regionon de la urbo kiel elŝipiĝejo de la okopo de senmortuloj. Foje oni diras ankaŭ ke la monto estas videbla en iu el la oftaj miraĝoj kiujn generas la maro.

En la ĉina mitologio, la insulo kutime estas konsiderata la sidejo de la ok senmortuloj, aŭ almenaŭ la loko al kiu ili veturas por bankedo kun la magiisto Anqi Sheng. Supozite, ĉio en la montano aspektas blanka kun palacoj el oro kaj plateno kaj arboj en kiuj kreskiĝas juveloj. Oni konas nek doloron nek vintron en la insulo kaj la rizujoj kaj vinglasoj neniam malpleniĝas. Magiaj fruktoj kreskiĝas en Penglai havante kuracpovojn kapablajn kuraci ajnan malsanon, havigi senfinan junecon aŭ eĉ revivigi mortintojn. Qin Shihuangdi, serĉante la eliksiron de la vivo, klopodis trovi la insulon. La legendoj rakontas ankaŭ kiel Ŝju Fu, lia servisto sendita serĉi la insulon, malkovris Japanion anstataŭe.

## Notoj
# Tao

|  |  |
| --- | --- |
|  | Por samtitola artikolo vidu la paĝon TAO. |

Simbolo de tao
**Tao（Taŭo）**, el la ĉina vorto *"dao"* (pinjine; pr. [tao]; vidu (1)), t.e. "vojo", la centra koncepto de taoismo, estas laŭ Laŭzio la plejalta, plejprofunda realo de la mondo. La Tao estas super la kapablo de vortoj, ekster tempo kaj spaco. "La Tao eldirebla ne estas la eterna Tao," diris Laŭzio. La Tao naskis la ĉielon kaj la teron kaj ĉiun kreaĵon, sed ne kiel ĉarpentisto faras tablon, sed kiel disvolviĝado de si mem. La Tao ne estas persono aŭ dio, sed mistika forto. Ĝiaj efiko kaj maniero estas videblaj en la agoj de la ĉielo kaj la tero, sed ne en la agoj de homoj.

Homoj senĉese strebas – pri riĉo, honoro, famo, eĉ pri scio kaj sankteco. Sed tia strebado agas kontraŭ la Tao, kontraŭ la Vojo, la vojo videbla en la ĉielo kaj la tero. Tial tia strebado estas, en la fino, vana, estas la vojeto de homo, vojeto de larmoj kaj trompo.

## Vidu ankaŭ

* Libro de Tao
* Tokipono
* 92 Prelegoj pri la Tao（Taŭo）
# 608

Aktualaĵoj | Eventoj laŭ tago de jaro

◄ |
6-a jarcento |
**7-a jarcento**
| 8-a jarcento
| ►

◄ |
570-aj jaroj |
580-aj jaroj |
590-aj jaroj |
**600-aj jaroj**
| 610-aj jaroj
| 620-aj jaroj
| 630-aj jaroj
| ►

◄◄ |
◄ |
604 |
605 |
606 |
607 |
**608**
| 609
| 610
| 611
| 612
| ►
| ►►

| **608 en la aliaj kalendaroj** |
| --- |
| Gregoria kalendaro | 608 *DCVIII* |
| Ab urbe condita | 1361 |
| Armena kalendaro | 57 ԹՎ ԾԷ |
| Bahaa kalendaro | -1236 – -1235 |
| Barataj kalendaroj |  |
|  - *Vikram Samvat* | 663 – 664 |
|  - *Barata nacia kalendaro* (Ŝaka Samvat) | 530 – 531 |
|  - *Kalijugo* | 3709 – 3710 |
| Budhisma kalendaro | 1152 |
| Ĉina kalendaro | 3244 / 3304 – 3245 / 3305 丁卯 – 戊辰 |
| Etiopa kalendaro | 600 – 601 |
| Franca respublika kalendaro | -1184 - -1183 |
| Hebrea kalendaro | 4368 – 4369 |
| Holocena kalendaro | 10608 |
| Irana kalendaro | 14 BP – 13 BP |
| Islama kalendaro | 14 BH – 13 BH |
|  - *Imperia jaro* | Kōki 1268 (皇紀1268年) |
|  - *Japana nomo de erao* (Jōmon) | 10608 |
| Juliana kalendaro | Gregoria minus 10–13 tagoj, depende de tempoperiodo |
| Korea kalendaro | 2941 |
| Tajlanda suna kalendaro | 1151 |

En la jaro **608** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj

* Bonifaco la 4-a iĝis papo

## Naskiĝoj

## Mortoj
# Hakaa lingvo

|  |
| --- |
| **Hakaa lingvo** |
|  |
| **natura lingvo • moderna lingvo • vario de la ĉina lingvo** |
| **ĉina lingvo** |
| **Parolantoj** | 48 200 000 |
| **Skribo** | ĉina skribo, Pe̍h-ōe-jī |
| Oficiala statuso |
| **Reguligita de** | Gŭangdongo, Council for Hakka Affairs |
| Lingvaj kodoj |
| **Lingvaj kodoj** |  |
|   **ISO 639-3** | hak |
|   **Glottolog** | hakk1236 |
| **Angla nomo** | Hakka Chinese |
| **Franca nomo** | hakka |
|  |

Mapo de la ĉinaj lingvoj
La **hakaa lingvo** (ĉine 客家话, pinjine: *Kèjiāhuà*, hakae *Hak-kâ-fa* , ISO 639-3: hak) estas unu el la ĉinaj lingvoj, ĉefe parolata en la orienta parto de Guangdong, la okcidenta parto de Fuĝjano, la suda parto de Ĝjangŝio, en Tajvano, fare de 99% da ŝeoj ktp. Parolas ĝin 38 000 000 da personoj en la tuta mondo.

La hakaa havas 6 tonojn.

## Meizhou tonoj

| Tonaj numeroj | Tonaj nomoj | Tonaj literoj | Desegno |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | yin ping (陰平) | ˦ (44) | *alta* |
| 2 | yang ping (陽平) | ˩ (11) | *mal-laŭta* |
| 3 | shang (上) | ˧˩ (31) | *mal-laŭte falinta* |
| 4 | qu (去) | ˥˧ (53) | *alte falinta* |
| 5 | yin ru (陰入) | ˩ʔ (1) | *mal-laŭte haltinta* |
| 6 | yang ru (陽入) | ˥ʔ (5) | *alte haltinta* |

## Ekzempla teksto

Ngi2 hiau2 gong3 si4 giai4 yü5 mo2?
汝 晓 讲 世 界 语 无 ？
ĉu vi parolas esperante?

n hau3!
吴 好!
saluton!

zai4 hui4!
再 会！
ĝis revido!

## Aliaj projektoj
# Norda Ekspedicio

*Generalissimo* Ĉiang Kai-ŝek, ĉefkomandanto de la NRA, eliris el la Norda Ekspedicio kiel la estro de la KMT kaj de Ĉinio.
La **Norda Ekspedicio** estis militkampanjo lanĉita de la Nacia Revolucia Armeo (NRA) de la Kuomintang (KMT), konata ankaŭ kiel "Ĉina Naciisma Partio", kontraŭ la registaro de Bejĝang kaj aliaj regionaj militsenjoroj en 1926. La celo de la kampanjo estis reunuigi Ĉinion mem, kiu estis fragmentita en la sekvo de la Revolucio de 1911. La ekspedicio estis estrita de la Generalo Ĉiang Kai-ŝek, kaj estis dividita en du fazoj. La unua fazo finiĝis en 1927 per politika disigo inter la du frakcioj de la KMT: nome la dekstrula Nankina frakcio, estrita de Ĉiang, kaj la maldekstra frakcio de Vuhano, estrita de Ŭang Ĉingŭei. Tiu disigo estis parte okazigita pro la ŝanghaja masakra ekstermo de komunistoj el la KMT, kio markis la finon de la Unua Unuigita Fronto. Kiel klopodo mildigi tiun skismon, Ĉiang Kai-ŝhek elposteniĝis kiel ĉefkomandanto de la NRA en Aŭgusto 1927, kaj iris al ekzilo en Japanio.

La dua fazo de la Norda Ekspedicio ekis en Januaro 1928, kiam Ĉiang reprenis la komandon. Ĉirkaŭ Aprilo 1928, la naciistaj fortoj estis progresintaj al la Flava Rivero. Kun la helpo de aliancitaj militsenjoroj kiel Ĝan Ksiŝan kaj Feng Ĝuksiang, naciistaj fortoj ekhavis serion de gravaj venkoj kontraŭ la Bejĝanga Armeo. Kiam ili alproksimiĝis al Pekino, Ĵang Zuolin, estro de la Manĉuria Fengtiana grupo, estis devigita fuĝi, kaj estis murdita tuj poste fare de la japanoj. Lia filo, Ĉang Ksueliang, enposteniĝis kiel estro de la Fengtiana grupo, kaj en Decembro 1928, anoncis, ke Manĉurio akceptas la aŭtoritaton de la naciisma registaro de Nankino. Kun la fina parto de Ĉinio sub kontrolo de la KMT, la Norda Ekspedicio konkludis sukcese kaj Ĉinio estis reunuigita, kio heraldis la starton de la Nankina jardeko.

## Notoj

## Bibliotekoj

* Boorman, Howard L.; Cheng, Joseph K. H.; Krompart, Janet (1967). Biographical Dictionary of Republican China. New York: Columbia University Press. ISBN 9780231089579.
* Taylor, Jay (2009). The Generalissimo. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 9780674033382.
# Indico de homa disvolviĝo

Mapo monda kiu montras la indicon de homa disvolvigo de 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| - ﻿ tre alta
 | - ﻿ malalta
 |
| - ﻿ alta
 | - ﻿ donitaĵoj malhaveblaj
 |
| - ﻿ meza
 |  |

La **Indico de homa disvolviĝo**, esperanta mallongigo **IHD**, aŭ angle *Human Development Index*, mallonge **HDI**, estas indico kiu montras staton de homa evoluo en landoj de la mondo. Ĝi estas publikigata ĉiujare en raporto (angle titolata *Human Development Report, HDR*), eldonita de la Unuiĝintaj Nacioj.

## Komparo

Oni komparas ne nur la MEP, sed ankaŭ vivdaŭron kaj edukitecon de la loĝantoj.

La faktoro de vivdaŭro montras kiel indikilo la sanoprizorgon, nutradon kaj higienon; la edukiteco montras akiritajn sciojn kaj eble enspezojn.

Oni uzas la suban formulon:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## La lastaj unuaj

 Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo.

* 2011 (2011)– Norvegio
* 2010 (2010)– Norvegio
* 2009 (2007)– Norvegio
* 2008 (2006)– Islando
* 2007 (2005)– Islando
* 2006 (2004)– Norvegio
* 2005 (2003)– Norvegio
* 2004 (2002)– Norvegio
* 2003 (2001)– Norvegio
* 2002 (2000)– Norvegio
* 2001 (1999)– Norvegio
* 2000 (1998)– Kanado
* 1999 (1997)– Kanado
* 1998 (1995)– Kanado
* 1997 (1994)– Kanado
* 1996 (1993)– Kanado
* 1995 (1992)– Kanado
* 1994 (????)– Kanado
* 1993 (????)– Japanio
* 1992 (1990)– Japanio
* 1991 (1990)– Japanio
* 1990 (????)– Japanio
* 1985 (????)– Japanio
* 1980 (????)–  Svislando

## Kritiko

Pro la daŭra kritiko de la indico (alta pozicio de Japanio, spite al stato de virinoj tie; landoj kun samaj HDI, sed tre diversaj homaj rajtoj ktp.), laŭ peto de Barato, HDI ne plu estas uzata ekde mezo de la 1990-aj jaroj en oficialaj dokumentoj de UN.

## Referencoj

## Literaturo

* **Nuscheler, Franz**: Lern- und Arbeitsbuch Entwicklungspolitik, Bonn 2004, ISBN 3-8012-0350-6

## Vidu ankaŭ

* Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo
* Malplej evoluigitaj landoj
* Mahbub ul Haq
* Programo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Disvolvado
* Vivkvalito
* Vivnivelo
* Agendo 21

## Eksteraj ligiloj

*
# Kotka

| Kotka |
| --- |
|  |  |
| Blazono | Situo |
|
Kotka |
| **komunumo • urbo • urbeto • havenurbo** |
|

|  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Distrikto Brașov • Klaipėda • Greifswald • Fredrikstad • Gdynia • Glostrup • Lubeko • Tajĝou • Talino • Landskrona • Sillamäe • Sankt-Peterburgo vd |

 |
| www.kotka.fi |
| Provinco |  Kymenlaakso |
| Fondita | 1879 |
| Areo | 949,74 km² |
| Loĝantaro | 50 029 (2025) |
| Finnlingvaj | 95,7% |
| Svedlingvaj | 1,1% |
|  |

la urbocentro de Kotka
palaco *Karhulan*
la ortodoksa "Nikolao"-preĝejo en Kotka
la ŝipa kajo panorame en 2019
**Kotka** ("aglo") estas havenurbo en suda Finnlando, parto de la provinco Kymenlaakso de Finnlando. Laŭ la stato de 2025 en la komunumo vivis 50 029 loĝantoj sur areo de 272,13 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 184 loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun Hamina, Kouvola kaj Pyhtää. La nomo signifas en la finna *aglo* kaj aglo aperas ankaŭ en la urba blazono. Kotka estas la naskiĝloko de Hilma Agatha Fredrika Hall.

Karhula estas eksa kampurbo ligita al Kotka en 1977.

## Loĝantaro

| Jaro | Entute | finnlingvaj | svedlingvaj | alilingvaj |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1880 |  |  % |  % |  % |
| 1910 |  |  % |  % |  % |
| 1920 | 11 278 | 89,9 % | 8,3 % | 1,8 % |
| 1930 |  |  % |  % |  % |
| 1950 |  |  % |  % |  % |
| 1960 |  |  % |  % |  % |
| 1970 |  |  % |  % |  % |
| 1980 |  |  % |  % |  % |
| 1990 | 56 634 | 98,4 % | 1,2 % | 0,4 % |
| 2000 | 54 846 | 97,4 % | 1,1 % | 1,5 % |
| 2010 | 54 824 | 95,7 % | 1,1 % | 3,2 % |
| 2020 | 52 096 |  % |  % |  % |

## Konataj lokuloj

* Terttu Tyynelä (1930-2023), instruistino kaj esperantistino, naskiĝis tie

## Partneraj urboj

Inter la partneraj urboj estas:

* distrikto Brașov (germane Kronstadt, transilvani-sakse Kruhnen, hungare Brassó) en Rumanio
* Fredrikstad en Norvegio
* Gdinio / Gdynia (germane Gdingen) en nuna Pollando
* Glostrup en Danio
* Greifswald en Germanio
* Klaipėda (germane Memel, ĵemajtie Klaipieda) en nuna Litovio
* Landskrona en Svedio
* Lubeko (germane Lübeck) en Germanio
* Sankt-Peterburgo en Danio
* Sillamäe (germane Sillamäggi) en Estonio
* Tajĝou en Ĉinio
* Talino (germane kaj svede Reval) en Estonio

## Referencoj

## Eksteraj ligiloj

* Oficiala retejo (finne)
# Kaŝing

| Kaŝing |
| --- |
|  |
| departemento-ranga urbo  urbego   vd |
| Administrado |
|

|  Ĝemelurboj |
| --- |
|  | Halle  Bunbury  Kanin   vd |

 |
| **Poŝtkodo** | 314000 |
| **En TTT** | Oficiala retejo [+] |
| Demografio |
| **Loĝantaro** | 4 501 657  (2010) [+] |
| **Loĝdenso** | 1 066 loĝ./km² |
| Geografio |
| **Geografia situo** | 30° 45′ N, 120° 45′ O (mapo)30.7522120.75
  [+] |
| **Areo** | 4222,87 km² ( 422 287 ha) [+] |
| **Horzono** | UTC+08:00 [+] |
|  |
|

|  |
| --- |
| Kaŝing (Ĉinio)DEC |
| Situo de Kaŝing |

 |
|  |
|  |
| Alia projekto |
|  **Vikimedia Komunejo** Jiaxing [+] |
|  |

**Jiaxing** (ĉine 嘉兴, pinjine: Jiāxīng; Wade–Giles: Chia-hsing), alternative latinigita kiel *Kashing* kaj **Kaŝing**, estas prefektuj-nivela urbo en norda Ĝeĝjango, Ĉinio. Ĉe la Granda Kanalo de Ĉinio, Jiaxing bordas kun Hangĝoŭo sudokcidente, kun Huzhou okcidente, kun Ŝanhajo nordoriente, kaj la provinco Ĝjangsuo norde. En la popolnombrado de 2010, estis 4 501 657 loĝantoj kun areo formita de 2 urbaj distriktoj hejmo de 1 201 882 loĝantoj.

Industrio estas la ĉefa ekonomia sektoro de la urbo, kontribuante al 47% de ties MEP en 2015. Jiaxing estas konata ankaŭ kiel 'hejmurbo de silko', ĉar ĝi estas fama produktanto de tekstiloj. Ĝi estas unu el la plej grandaj eksportantoj de varoj el ledo. Estas ankaŭ mekanikaj, kemiaj kaj elektronikaj industrioj tie. Estas proksime unu atomcentralo konstruita kaj alia konstruata.

## Notoj

## Bibliografio

* Jordan, Donald A. (1976). The Northern Expedition: China's National Revolution of 1926-1928. University Press of Hawaii. ISBN 9780824803520.
* Smith, Stephen Anthony (2000). A Road Is Made: Communism in Shanghai, 1920-1927. Honolulu: University of Hawaii. ISBN 9780824823146.